Tài liệu học tập học phần DƯỢC XÃ HỘI HỌC (Tài liệu lưu hành nội bộ) Cần thơ, năm 2021 Lớp: ĐH DƯỢC K12 GV: Phạm ĐoanVi 2 CHƯƠNG 1. ĐẠI CƯƠNG VỀ XÃ HỘI HỌC, XÃ HỘI Y TẾ VÀ DƯỢC XÃ HỘI........................................... 5 1.1. Xã hội học.................................................................................................................................................. 5 1.1.1. Khái niệm........................................................................................................................................ 5 1.1.2. Đối tượng nghiên cứu của Xã hội học............................................................................................ 5 1.2. Một số khái niệm cơ bản về xã hội học..................................................................................................... 7 1.3. Một số vấn đề về xã hội học y tế..............................................................................................................10 1.3.1. Nhiệm vụ........................................................................................................................................10 1.3.2. Đối tượng nghiên cứu....................................................................................................................11 1.3.3. Phạm vi nghiên cứu.......................................................................................................................11 1.3.4. Ý nghĩa của xã hội học y tế đối với sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân............... 12 1.4. Dược xã hội học....................................................................................................................................... 12 1.4.1. Sự ra đời khái niệm Dược xã hội.................................................................................................. 12 1.4.2. Đối tượng khai thác Dược xã hội..................................................................................................13 1.4.3. Đặc tính của Dược xã hội............................................................................................................. 13 1.4.4. Các thành phần cấu thành Dược xã hội học.................................................................................14 CHƯƠNG 2. VAI TRÒ CỦA THUỐC TRONG CÔNG TÁC CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ SỨC KHỎE NHÂN DÂN........................................................................................................................................................................ 16 2.1. Vai trò của thuốc trong công tác chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân............................................... 16 2.1.1. Một số khái niệm........................................................................................................................... 16 2.1.2. Vai trò của thuốc trong xã hội và trong công tác chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân..............16 2.1.3. Đặc điểm của thị trường thuốc..................................................................................................... 16 2.2. Hiện trạng thị trường thuốc Việt Nam..................................................................................................... 18 2.3. Xu hướng tương lai của ngành Dược Việt Nam...................................................................................... 23 2.4. Đảm bảo công bằng trong chăm sóc thuốc men...................................................................................... 23 2.5. Vai trò của nhà nước trong việc đảm bảo công bằng trong chăm sóc thuốc men cho người dân............26 CHƯƠNG 3. LỊCH SỬ NGÀNH DƯỢC...............................................................................................................37 3.1. Ngành Dược thế giới (Phân chia giai đoạn theo lịch sử hình thành và phát triển của xã hội loài người):37 3.2. Lịch sử ngành dược việt nam...................................................................................................................45 3.3. Thị trường Dược Việt Nam.......................................................................................................................59 CHƯƠNG 4. TỔ CHỨC NGÀNH DƯỢC VIỆT NAM........................................................................................ 68 4.1. Nhiệm vụ của ngành dược....................................................................................................................... 68 4.2. Tổ chức ngành dược.................................................................................................................................72 4.3. Các lĩnh vực công tác của ngành Dược....................................................................................................79 CHƯƠNG 5. CÔNG TÁC DƯỢC BỆNH VIỆN................................................................................................... 80 5.1. Thông tư 222011TTBYT ngày 1062011 của Bộ Y tế Quy định tổ chức và hoạt động của khoa Dược bệnh viện......................................................................................................................................................... 80 5.2. Vai trò của Dược sĩ lâm sàng................................................................................................................... 93 5.3. Vai trò Dược sĩ cộng đồng và giải pháp xây dựng mô hình dược sĩ cộng đồng..................................... 101 CHƯƠNG 6. CHÍNH SÁCH QUỐC GIA VỀ THUỐC CỦA VIỆT NAM.........................................................104 CHƯƠNG 7. CHÍNH SÁCH THUỐC THIẾT YẾU VIỆT NAM....................................................................... 106 7.1. Khái niệm............................................................................................................................................... 106 7.2. Văn bản hướng dẫn hiện nay................................................................................................................. 106 7.3. Nguyên tắc xây dựng và tiêu chí lựa chọn thuốc vào danh mục thuốc thiết yếu...................................106 7.4. Danh mục thuốc thiết yếu...................................................................................................................... 107 CHƯƠNG 8. BẢO HIỂM Y TẾ VIỆT NAM.......................................................................................................135 8.1. Căn cứ pháp lý hướng dẫn thực hiện BHYT:.........................................................................................135 8.2. Mục đích ý nghĩa của bảo hiểm y tế và giải thích từ ngữ.....................................................................135 8.2.1. Mục đích ý nghĩa của bảo hiểm y tế.......................................................................................... 135 8.2.2. Giải thích từ ngữ:........................................................................................................................136 8.3. Các hình thức và đối tượng bảo hiểm y tế Việt Nam.............................................................................137 8.4. Trách nhiệm của người dân khi tham gia Bảo hiểm y tế....................................................................... 140 8.5. Quy trình, thủ tục tham gia Bảo hiểm Y tế hộ gia đình......................................................................... 141 8.6. Luật bảo hiểm sử dụng hiện nay............................................................................................................ 141 8.7. Lưu ý về Điều kiện để hưởng BHYT.....................................................................................................143 8.8. Các trường hợp thực hiện thanh toán trực tiếp chi phí KCB BHYT tại cơ quan BHXH:.................... 144 8.9. KCB đúng tuyến bao gồm:.....................................................................................................................144 8.10. Các trường hợp không được hưởng BHYT......................................................................................... 145 8.11. Cách đọc thông tin trên thẻ BHYT:..................................................................................................... 145 8.12. Quyền lợi của người có thẻ BHYT ghi thời điểm đủ 5 năm liên tục................................................... 153 3 CHƯƠNG 9. QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC VỀ VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG Y TẾ CHĂM SÓC SỨC KHỎE NHÂN DÂN............................................................................................................................154 9.1. Quan điểm 1........................................................................................................................................... 154 9.2. Quan điểm 2...........................................................................................................................................154 9.3. Quan điểm 3...........................................................................................................................................155 9.4. Quan điểm 4...........................................................................................................................................156 CHƯƠNG 10. ĐẠO ĐỨC HÀNH NGHỀ Y DƯỢC............................................................................................. 158 10.1. Nội dung của 12 điều Y đức.................................................................................................................158 10.2. Đạo đức hành nghề Dược.....................................................................................................................159 10.3. “Chuẩn năng lực cơ bản của Dược sỹ Việt Nam”................................................................................163 CHƯƠNG 11. DÂN SỐ HỌC.............................................................................................................................. 170 11.1. Chính sách dân số ảnh hưởng đến mức sinh sản..................................................................................170 11.2. Chính sách dân số ảnh hưởng đến mức sinh........................................................................................170 11.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến dân số.........................................................................................................172 TÀI LIỆU THAM KHẢO.....................................................................................................................................178 Trường Đại học Tây Đô Học phần: Pháp Chế Dược 1 Ths. Phạm Đoan Vi 1 CHI TIẾT HỌC PHẦN 1. Tên học phần: Dược xã hội học (Pharmaceutical sociology) Số tín chỉ học phần: 02 tín chỉ. Số tiết học phần: 30 tiết lý thuyết. 2. Nhiệm vụ của sinh viên: Sinh viên phải thực hiện các nhiệm vụ như sau: Tham dự tối thiểu 80% số tiết học lý thuyết. Thực hiện đầy đủ các bài tập nhóm bài tập cá nhân và được đánh giá kết quả thực hiện. Tham dự kiểm tra giữa học kỳ. Tham dự thi kết thúc học phần. Chủ động tổ chức thực hiện giờ tự học. 3. Đánh giá kết quả học tập của sinh viên 3.1. Cách đánh giá Sinh viên được đánh giá tích lũy học phần như sau: TT Điểm thành phần Quy định Trọng số 1 Điểm chuyên cần Số tiết tham dự họctổng số tiết 10% 2 Điểm bài tập cá nhânnhóm Số bài tập đã làmsố bài tập được giao 10% 3 Điểm kiểm tra giữa kỳ Thi trắc nghiệm tự luận 20% 4 Điểm thi kết thúc học phần Thi trắc nghiệm tự luận 60% 3.2. Cách tính điểm Điểm đánh giá thành phần và điểm thi kết thúc học phần được chấm theo thang điểm 10 (từ 0 đến 10), làm tròn đến một chữ số thập phân. Điểm học phần là tổng điểm của tất cả các điểm đánh giá thành phần của học phần nhân với trọng số tương ứng. Điểm học phần theo thang điểm 10 làm tròn đến một chữ số thập phân, sau đó được quy đổi sang điểm chữ và điểm số theo thang điểm 4 theo quy định về công tác học vụ của Trường. Trường Đại học Tây Đô Học phần: Pháp Chế Dược 1 Ths. Phạm Đoan Vi 5 CHƯƠNG 1. ĐẠI CƯƠNG VỀ XÃ HỘI HỌC, XÃ HỘI Y TẾ VÀ DƯỢC XÃ HỘI Mục tiêu Sau khi học xong chương này, sinh viên có khả năng: Hiểu và trình bày được khái niệm, đối tượng nghiên cứu, chức năng và nhiệm vụ của Xã hội học, Xã hội học Y tế, Dược xã hội học. Hiểu và trình bày được quá trình hình thành và phát triển của các nghiên cứu về Dược xã hội. Hiểu và trình bày được các thành phần cấu thành Dược xã hội học; 1.1. Xã hội học 1.1.1. Khái niệm Xã hội học là khoa học nghiên cứu về xã hội loài người như cơ cấu xã hội, thiết chế xã hội, quan hệ xã hội... thông qua các hiện tượng và quá trình xã hội được biểu hiện trong một thể thống nhất. 1.1.2. Đối tượng nghiên cứu của Xã hội học Về mặt tổng quát, đối tượng nghiên cứu của xã hội học là xã hội loài người được hình thành dựa vào các mối quan hệ chồng chéo và phức tạp giữa người với người trong một nhóm, một cộng đồng, một dân tộc... trong đó các mối quan hệ xã hội được xuất phát từ con người xã hội và được biểu hiện thông qua các sinh hoạt xã hội, hoạt động và hành vi xã hội giữa người với người. Như vậy, khi nghiên cứu xã hội học sẽ liên quan đến nhiều lĩnh vực khoa học khác như tâm lý học, y sinh học, triết học, kinh tế học, toán học... Quan điểm chính thống được thừa nhận về đối tượng nghiên cứu XHH: Là giữa một bên là con người với tư cách là các cá nhân, các nhóm, các cộng đồng XH với một bên là XH với tư cách là các hệ thống XH, các thiết chế xã hội và cơ cấu xã hội. Nói một cách khái quát, đối tượng nghiên cứu của XHH là mối quan hệ tương tác về hành vi XH của con người, mối quan hệ hữu cơ, sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa một bên là con người với tư cách là cá nhân, nhóm, cộng đồng người và một bên là xã hội với tư cách là hệ thống XH, cơ cấu XH. 1.1.3. Chức năng của xã hội học Mỗi một môn khoa học đều có một số chức năng nhất định. Chức năng của mỗi môn khoa học được phản ánh ở mối quan hệ và sự tác động qua lại của chính môn khoa học đó với thực tiễn xã hội. Xã hội học có sáu chức năng cơ bản sau đây: a. Chức năng nhận thức Xã hội học cũng giống như các môn khoa học khác là trang bị cho người nghiên cứu môn học những tri thức khoa học mới, nhờ đó mà chúng ta có được nhãn quan Trường Đại học Tây Đô Học phần: Pháp Chế Dược 1 Ths. Phạm Đoan Vi 6 mới mẻ hơn khi tiếp cận tới các hiện tượng xã hội, sự kiện xã hội và quá trình xã hội vốn rất gần gũi rất quen thuộc quanh chúng ta, và như thế xã hội hiện ra dưới mắt chúng ta sáng rõ hơn mà trước đó chúng ta chưa bao giờ được biết đến hoăc biết đến rất ít. b. Chức năng tư tưởng Xã hội học giúp chúng ta nhận thức đầy đủ sức mạnh và vị trí của con người trong hệ thống xã hội, góp phần nâng cao tính tích cực xã hội của cá nhân và hình thành nên tư duy khoa học trong khi xem xét, phân tích, nhận định, dự báo về các sự kiện, hiện tượng và quá trình xã hội. c. Chức năng dự báo Trên cơ sở nhận diện được hiện trạng xã hội thực tại và sử dụng các lý thuyết dự báo, các nhà xã hội học sẽ mô tả được triển vọng vận động của xã hội trong tương lai gần cũng như tương lai xa hơn. Dự báo xã hội là một thế mạnh của xã hội học. Có thể nói trong tất cả các môn khoa học xã hội thì xã hội học có chức năng dự báo mạnh nhất và hiệu qủa nhất. d. Chức năng quản lý Trước hết cần phải nói rõ ngay rằng xã hội học không phải là khoa học quản lý, nhưng có một điều chắc chắn rằng tất cả các hoạt động quản lý kể cả quản lý kinh tế, hành chính hay nhân sự chỉ trở nên tối ưu khi mà biết sử dụng tốt các kết luận, nhận định và dự báo của xã hội học. e. Chức năng công cụ Các phương pháp, các kỹ thuật thao tác, các cách thức tiếp cận xã hội của xã hội học được các ngành khoa học khác nhau cũng như các lĩnh vực khác nhau của kinh tế, chính trị, văn hóa... sử dụng như một công cụ hữu ích và hết sức cần thiết trong quá trình hoạt động. Chúng ta có thể thấy rõ điều đó qua các cuộc thăm dò dư luận xã hội trước các cuộc tranh cử, hay các phương pháp điều tra của xã hội học được ứng dụng vào việc thăm dò nhu cầu, thị hiếu khách hàng trong marketing. Do vậy xã hội học sẽ làm một công cụ hữu hiệu để cho con người có thể xây dựng cho mình một xã hội tốt đẹp hơn. f. Chức năng cải tạo thực tiễn Xã hội học không phải nghiên cứu xã hội để biết cho vui mà thực sự nó góp một phần hết sức quan trọng vào việc cải biến hiện thực. Auguste Comte cha đẻ của ngành khoa học này ngay từ lúc sơ khai đã nhấn mạnh chức năng cải tạo xã hội của nó mà ông tóm tắt trong mệnh đề rất nổi tiếng Biết dự đoán, biết kiểm soát. Còn các nhà xã hội học Anh cũng đã khẳng định Xã hội học không chỉ đơn thuần là một ngành khoa học lý giải và phân tích đời sống xã hội, mà còn là phương tiện thay đổi xã hội. Các Trường Đại học Tây Đô Học phần: Pháp Chế Dược 1 Ths. Phạm Đoan Vi 7 nhà xã hội học cho rằng nếu như họ kém cỏi đến mức không làm được cái gì cả thì chí ít những dữ liệu của họ cũng thường được sử dụng để xây dựng các chính sách. 1.1.4. Nhiệm vụ của xã hội học Nghiên cứu các hình thái xã hội, cơ chế hoạt động xã hội, sự phát triển của xã hội loài người phục vụ cho việc tổ chức và quản lý xã hội một cách hiệu quả. 1.2. Một số khái niệm cơ bản về xã hội học 1.2.1. Con người xã hội Con người xã hội là chủ thể của xã hội đồng thời cũng là sản phẩm của xã hội Bản chất của con người là tổng hòa những mối quan hệ xã hội (K. Marx). Con người đã tạo ra đời sống xã hội nói chung và các cấu trúc đặc điểm của đời sống kinh tế, chính trị, đạo đức, pháp luật, tập quán, tôn giáo, thói quen phòng chữa bệnh, ăn uống… 1.2.2. Nhóm xã hội Là tập hợp hai hay nhiều người hoạt động cùng mục đích (tích cực hay tiêu cực) gồm các loại như: Nhóm nhỏ (sơ cấp): số lượng cá nhân tham gia ít, quan hệ trực tiếp với nhau như gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, nhóm này ảnh hưởng qua lại đến tính cách và tình cảm của mỗi cá nhân. Nhóm lớn (thứ cấp): số lượng cá nhân tham gia đông đảo, hoạt động theo điều lệ, quy chế riêng biệt, rõ ràng, quan hệ thường là gián tiếp qua các khẩu trung gian (Hiệp Hội, Đảng, Đoàn...). Nhóm chính thức: là những nhóm có tư cách pháp nhân (Juridical person) hay tư cách pháp lý (Legalstatus). Nhóm không chính thức: các hội nhóm không có sự công nhận pháp lý, hình thành và hoạt động chủ yếu dựa vào nhu cầu tình cảm, tôn giáo, tín ngưỡng... Theo truyền thống, gia đình là một nhóm xã hội được hình thành bởi các quan hệ về hồn nhân, nuôi dưỡng hay huyết thống với các chức năng như sinh sản, tình cảm, kinh tế, giáo dục và xã hội. 1.2.3. Cấu trúc xã hội Là kết cấu tổ chức bên trong của một hệ thống xã hội nhất định, trong đó có sự thống nhất bền vững tương đối của các yếu tố, thành phần của xã hội đó như dân tộc, giai cấp, nhóm nghề nghiệp … Là sự phân bố các nhóm xã hội theo những vị trí khác nhau dựa trên các tiêu chí về quyền sở hữu, trình độ nhận thức, điều kiện giáo dục, công việc cụ thể xã hội. 1.2.4. Phân tầng xã hội Loài người có thể phân tầng theo các dạng sau: Trường Đại học Tây Đô Học phần: Pháp Chế Dược 1 Ths. Phạm Đoan Vi 8 Theo địa vị kinh tế: Người giàu Người nghèo; Tư sản Vô sản; Quý tộc Thứ Theo địa vị chính trị: Giai cấp thống trị – Giai cấp bị trị; Cấp trên Cấp dưới Người có quyền lực nhà nước – Người phải chấp hành quyền lực nhà nước … Theo địa vị xã hội: Lãnh tụ tôn giáo giáo dân; Lãnh tụ Đảng phái – Đảng viên. Trưởng tộc – Con cháu; Già làng Dân làng; Chuyên viên – Trợ lý; Thợ cả học dân việc… Theo trình độ học vị: Cao Trung bình Thấp… 1.2.5. Thiết chế xã hội Thiết chế xã hội là hệ thống các quy tắc giá trị và cấu trúc nhằm đạt tới một mục đích nhất định như là hệ thống các quan hệ ổn định tạo nên các khuôn mẫu xã hội được xã hội thừa nhận nhằm thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của xã hội. Các loại thiết chế xã hội chủ yếu Thiết chế gia đình Thiết chế giáo dục, đạo đức Thiết chế tôn giáo Thiết chế kinh tế (các thành phần kinh tế, luật kinh tế) Thiết chế nhà nước 1.2.6. Dư luận xã hội Là những nhận định, đánh giá, cảm nhận hay biểu thị thái độ nguyện vọng của quần chúng về các vấn đề mà họ quan tâm như: + Đồng tình phản đối + Khen chê + Đúng sai + Nhận xét tích cực tiêu cực + Bày tỏ nguyện vọng 1.2.7. Kiểm soát xã hội Là sự tác động của các cơ chế xã hội làm cho con người xã hội sống và phát triển ổn định gồm: Kiểm soát chính thức: Dựa vào các cơ quan quyền lực nhà nước như quân đội, cảnh sát, nhà tù, tòa án trên cơ sở pháp luật hiện hành. Kiểm soát không chính thức: Dư luận xã hội thực hiện sự kiểm soát xã hội không chính thức. Thí dụ: lạm dụng thuốc, nghiện thuốc, lệ thuộc thuốc, bị dư luận xã hội khuyến cáo hoặc lên án. 1.2.8. Lối sống Bao gồm các phương thức tiêu thụ hàng hóa, dịch vụ, cách thức tiêu tiền, việc tham dự lễ nghi tôn giáo, các câu lạc bộ hay các hoạt động chính trị, xã hội khác. Lối Trường Đại học Tây Đô Học phần: Pháp Chế Dược 1 Ths. Phạm Đoan Vi 9 sống có liên xã hội đều có cách thức khác nhau trong hoạt động để thực hiện nhu cầu, lợi ích, giá trị của họ. Do vậy, lối sống phụ thuộc rất nhiều vào nhân cách. Trong xã hội Việt Nam hiện nay có một số lối sống đặc trưng như lối sống đô thị (Urbanlife) được hình thành trên cơ sở vật chất, điều kiện sống, hoạt động nghề nghiệp và mối quan hệ của tất cả các nhóm dân cư sống trong các đô thị (lớn, nhỏ) với các đặc điểm liên quan đến mức sống, thu nhập và thời gian làm việc, mỗi thành viên như sau: Nghề nghiệp cơ động: dễ dàng chuyển từ nghề này sang nghề khác. Chỗ ở cơ động: chuyển đối nơi cư trú từ nơi này sang nơi khác. Sinh hoạt hàng ngày phụ thuộc vào hệ thống dịch vụ công cộng và tư nhân như cung cấp điện, nước, lương thực, thực phẩm, giải quyết rác thải... những vấn đề này có thể tự cấp, tự túc nếu sống ở nông thôn. Phạm vi và khả năng giao tiếp rộng, cơ hội tiếp nhận thông tin lớn dẫn đến nhu cầu về văn hóa, giáo dục rất cao và đa dạng. Con người đô thị có tính năng động cao, có ý chí phấn đấu trong hoạt động chuyên môn và nghề nghiệp nhưng cũng có tính tự do cao, vô kỷ luật, ham hưởng thụ. 1.2.9. Chính sách dân số: kìm hãm hoặc phát triển sinh sản. Chính sách dân số quyết định rất lớn đến xu hướng sinh sản của 1 quốc gia. (Xem thêm bài Chính sách dân số ảnh hưởng đến mức sinh sản) 1.2.10. Chính sách xã hội Chính sách xã hội là một dạng chính sách được nhà nước ban hành nhằm cung cấp cho người dân những dịch vụ xã hội tốt nhất và các chính sách xã hội nhằm hỗ trợ cho các đối tượng khó khăn của xã hội. Chính sách xã hội là biện pháp được đưa ra bởi Đảng và nhà nước nhằm hỗ trợ cho các đối tượng chính sách của xã hội và phục vụ cho lợi ích chung của xã hội. Chính sách xã hội được phân thành hai cấp độ khác nhau (Hoặc 2 hướng): + Chính sách xã hội được ban hành cho những người lao động trong xã hội, nhóm đối tượng này thường được gọi là đối tượng chính sách và đối tượng xã hội; + Chính sách về giai cấp là chính sách cho các tầng lớp trong xã hội hiện nay với các nhóm xã hội cụ thể như tầng lớp thanh niên, tầng lớp trí thức, chính sách về dân tộc, Chính sách tôn giáo. Chính sách xã hội hoạt động dựa theo việc tổng hợp những phương thức, những biện pháp được các ban ngành, các tổ chức chính trị, Đảng và nhà nước đề ra. Mục đích nhằm thỏa mãn cho những nhu cầu về vật chất cũng như tinh thần của toàn bộ nhân dân, và các chính sách được đem ra phải thực sự thích hợp với sự phát triển chung của kinh tế nước nhà, sự phát triển của nền văn hóa cũng như xã hội quốcgia. 1.2.11. Chủng tộc Trường Đại học Tây Đô Học phần: Pháp Chế Dược 1 Ths. Phạm Đoan Vi 10 Là chủng loại gồm các cá nhân qua các thế hệ nội phối có cùng đặc điểm về thể chất và tâm lý, tập quán... gồm chủng tộc da trắng, da đen, da vàng và nâu. 1.2.12. Nhóm sắc tộc Là một nhóm người có cùng các đặc trưng về văn hóa, tín ngưỡng, phong tục tập quán, ngôn ngữ và dân tộc. 1.2.13. Vị trí xã hội Là địa vị, chỗ đứng của cá nhân trong bậc thang xã hội gồm: + Vị trí kế vị (hay địa vị gần) như con nhà giàu được hưởng thừa kế, con vua lại làm vua “con ông cháu cha. + Vị trí đạt được: do cổ gắng của cá nhân trong quá trình học tập và lao động bằng tài năng chính bản thân mình. → Như vậy, các yếu tố ảnh hưởng đến vị trí xã hội của cá nhân gồm: Nguồn gốc gia đình, xã hội, dân tộc, tôn giáo. Sự trợ giúp từ bên ngoài: cơ hội, sự giới thiệu... Giới tính, lứa tuổi. Học vấn, tài năng, năng khiếu. 1.3. Một số vấn đề về xã hội học ythuốc cũng thường được suy xét. Sự khác nhau về giai cấp, tầng lớp xã hội dẫn đến: khác biệt về nhận thức trong đầu tư học tập, chăm sóc và nâng cao sức khỏe gia đình, nâng cao đời sống vật chất, từ đó tạo sự khác biệt về hành vi sức khỏe và thói quen sử dụng thuốc. Sự khác nhau về quy mô gia đình, điều kiện kinh tế sẽ tạo sự khác nhau về lối sống, ý thức con người… dẫn đến khác nhau về lựa chọn và sử dụng thuốc. Sự khác nhau về văn hóa, giáo dục ảnh hưởng đến suy nghĩ, hành vi cũng như nhận thức trong chăm sóc sức khỏe. Bên cạnh các yếu tố cá nhân thì yếu tố về an sinh xã hội, chính sách về bảo hiểm y tế, phục lợi xã hội càng tốt, sẽ tác động tích cực, giúp người dân chủ động hơn trong chăm sóc sức khỏe của bản thân và cộng đồng. Các yếu tố xã hội còn tác động đến cán bộ y tế trong việc lựa chọn thuốc điều trị cho người bệnh như đặc điểm của cá nhân người cán bộ y tế, nơi đào tạo, chính sách quản lý, sự phát triển của công nghệ thông tin, khoa học sức khỏe… bên cạnh các phát đồ, hướng dẫn điều trị của cơ sở y tế, tình trạng lâm sàng của người bệnh… Nếu các vấn đề quan tâm của các nhà nghiên cứu Dược xã hội về Dược lâm sàng và cảnh giác Dược nhằm tìm hiểu các vấn đề sử dụng thuốc ở cấp độ cá nhân, thì để tìm hiểu thực trạng sử dụng thuốc ở cộng đồng, các nhà nghiên cứu Dược xã hội thường quan tâm đến những vấn đề về kinh tế Dược và Dịch tể dược. Tùy vào đặc điểm xã hội và từng giai đoạn, từng khu vực địa lý mà các nghiên cứu Dịch tể Dược có mục tiêu cụ thể khác nhau. Các nghiên cứu này có vai trò không thể thiếu trong việc ban hành chính sách quản lý sử dụng thuốc của cơ quan y tế, tạo căn cứ khoa học giúp các tổ chức quản lý về y tế xác định vấn đề cần can thiệp, từ đó đưa ra chính sách, quy định phù hợp với thực trạng sử dụng thuốc, đảm bảo an toàn cho người sử dụng thuốc. Trường Đại học Tây Đô Học phần: Pháp Chế Dược 1 Ths. Phạm Đoan Vi 15 Hình 1.1. Các thành phần cấu thành Dược xã hội học Nguồn: Alloza JL. Social Pharmacology: Conceptural remarks. Drug Information Journal, 2004; Volume 38, p. 231 329 Trường Đại học Tây Đô Học phần: Pháp Chế Dược 1 Ths. Phạm Đoan Vi 16 CHƯƠNG 2. VAI TRÒ CỦA THUỐC TRONG CÔNG TÁC CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ SỨC KHỎE NHÂN DÂN Mục tiêu Sau khi học xong chương này, sinh viên có khả năng: Hiểu và trình bày được khái niệm về thuốc và vai trò của thuốc trong công tác chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân. Hiểu và trình bày đượccác đặc điểm thị trường thuốc. Hiểu và trình bày được hiện trạng thị trường thuốc Việt Nam và xu hướng phát triển. Hiểu và trình bày được quan điểm chỉ đạo của nhà nước và mục tiêu về tăng cường công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khoẻ nhân dân trong tình hình mới 2.1. Vai trò của thuốc trong công tác chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân 2.1.1. Một số khái niệm Theo Luật Dược số 1052016QH13: Dược là thuốc và nguyên liệu làm thuốc. “Thuốc là chế phẩm có chứa dược chất hoặc dược liệu dùng cho người nhằm mục đích phòng bệnh, chẩn đoán bệnh, chữa bệnh, điều trị bệnh, giảm nhẹ bệnh, điều chỉnh chức năng sinh lý cơ thể người bao gồm thuốc hóa dược, thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền, vắc xin và sinh phẩm”. (Theo Luật Dược số 1052016QH13). 2.1.2. Vai trò của thuốc trong xã hội và trong công tác chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân Thuốc là một trong những yếu tố quan trọng trong công tác chăm sóc sức khoẻ nhân dân. Ngành Dược có trách nhiệm bảo đảm cung ứng đủ nhu cầu hợp lí về thuốc chữa bệnh cho nhân dân và tiến hành mọi hoạt động có liên quan để bảo đảm cung ứng tốt, bao gồm sản xuất, mua bán, xuất nhập, phân phối, tồn trữ, bảo đảm chất lượng thuốc, sử dụng thuốc hợp lí, an toàn. 2.1.3. Đặc điểm của thị trường thuốc Thuốc cũng là một loại hàng hoá vì thế trong nền kinh tế thị trường nó cũng mang đầy đủ các thuộc tính của hàng hoá, giá cả của thuốc tuân thủ theo đúng quy luật cung – cầu trên thị trường. Việc sản xuất cung ứng thuốc luôn bị các quy luật kinh tế hàng hoá chi phối chặt chẽ như quy luật giá trị
ĐẠI CƯƠNG VỀ XÃ HỘI HỌC, XÃ HỘI Y TẾ VÀ DƯỢC XÃ HỘI
Xã hội học
Xã hội học là một lĩnh vực khoa học nghiên cứu về cấu trúc, thiết chế và quan hệ xã hội của con người Nó phân tích các hiện tượng và quá trình xã hội để hiểu rõ hơn về cách mà xã hội hoạt động và tương tác trong một hệ thống thống nhất.
1.1.2 Đối tượng nghiên cứu của Xã hội học
Xã hội học nghiên cứu xã hội loài người, tập trung vào các mối quan hệ phức tạp giữa các cá nhân trong nhóm, cộng đồng và dân tộc Những mối quan hệ xã hội này xuất phát từ bản chất con người và được thể hiện qua các hoạt động và hành vi xã hội Do đó, nghiên cứu xã hội học liên quan đến nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau như tâm lý học, y sinh học, triết học, kinh tế học và toán học.
Quan điểm chính thống được thừa nhận về đối tượng nghiên cứu XHH:
- Là giữa một bên là con người với tư cách là các cá nhân, các nhóm, các cộng đồng
XH với một bên là XH với tư cách là các hệ thống XH, các thiết chế xã hội và cơ cấu xã hội.
Xã hội học (XHH) nghiên cứu mối quan hệ tương tác hành vi xã hội của con người, bao gồm sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa cá nhân, nhóm và cộng đồng với hệ thống xã hội và cấu trúc xã hội.
1.1.3 Chức năng của xã hội học
Mỗi môn khoa học đều có chức năng riêng, phản ánh mối quan hệ và tác động với thực tiễn xã hội Xã hội học có sáu chức năng cơ bản, trong đó chức năng nhận thức đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu biết và phân tích các hiện tượng xã hội.
Xã hội học, giống như các môn khoa học khác, cung cấp cho người nghiên cứu những tri thức mới, giúp họ có cái nhìn sâu sắc hơn về các hiện tượng và sự kiện xã hội xung quanh Nhờ đó, xã hội hiện ra rõ ràng hơn trong mắt chúng ta, mở ra những hiểu biết mà trước đây có thể chúng ta chưa từng biết đến hoặc chỉ biết rất ít Chức năng tư tưởng của xã hội học giúp nâng cao nhận thức và khám phá những khía cạnh mới mẻ của đời sống xã hội.
Xã hội học giúp chúng ta hiểu rõ vai trò và sức mạnh của con người trong hệ thống xã hội, từ đó nâng cao tính tích cực xã hội của cá nhân và phát triển tư duy khoa học trong việc phân tích, nhận định và dự báo các sự kiện, hiện tượng và quá trình xã hội Chức năng dự báo của xã hội học đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng tương lai và giải quyết các vấn đề xã hội.
Các nhà xã hội học, thông qua việc nhận diện hiện trạng xã hội và áp dụng các lý thuyết dự báo, có khả năng mô tả triển vọng phát triển của xã hội trong tương lai gần và xa Dự báo xã hội là một thế mạnh nổi bật của ngành xã hội học, cho phép nó thực hiện chức năng dự báo một cách hiệu quả nhất so với các môn khoa học xã hội khác.
Xã hội học không phải là khoa học quản lý, nhưng các hoạt động quản lý, bao gồm quản lý kinh tế, hành chính và nhân sự, sẽ đạt hiệu quả tối ưu khi áp dụng các kết luận và dự báo từ xã hội học.
Các phương pháp và kỹ thuật của xã hội học được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như kinh tế, chính trị và văn hóa, cho thấy vai trò quan trọng của nó trong quá trình hoạt động xã hội Chúng ta có thể nhận thấy điều này qua các cuộc thăm dò dư luận trước các cuộc bầu cử và việc áp dụng các phương pháp điều tra xã hội học để hiểu rõ nhu cầu và thị hiếu của khách hàng trong marketing Chính vì vậy, xã hội học trở thành công cụ hữu hiệu giúp con người xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn.
Xã hội học không chỉ là nghiên cứu xã hội để thỏa mãn trí tò mò, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc cải biến hiện thực Auguste Comte, người sáng lập ngành khoa học này, đã nhấn mạnh chức năng cải tạo xã hội với câu nói nổi tiếng "Biết dự đoán, biết kiểm soát" Các nhà xã hội học Anh cũng khẳng định rằng xã hội học không chỉ là một ngành lý giải và phân tích đời sống xã hội, mà còn là công cụ để thay đổi xã hội Họ cho rằng, dù có thể không đạt được nhiều thành tựu, nhưng những dữ liệu mà họ thu thập vẫn thường được sử dụng để xây dựng các chính sách.
1.1.4 Nhiệm vụ của xã hội học
Nghiên cứu các hình thái xã hội và cơ chế hoạt động của chúng là cần thiết để hiểu sự phát triển của xã hội loài người, từ đó giúp tổ chức và quản lý xã hội một cách hiệu quả hơn.
Một số khái niệm cơ bản về xã hội học
Con người xã hội là chủ thể của xã hội đồng thời cũng là sản phẩm của xã hội
Bản chất con người được hình thành từ những mối quan hệ xã hội đa dạng, theo K Marx Những mối quan hệ này đã dẫn đến sự phát triển của đời sống xã hội, bao gồm các cấu trúc kinh tế, chính trị, đạo đức, pháp luật, tập quán, tôn giáo và thói quen liên quan đến chăm sóc sức khỏe và ẩm thực.
Là tập hợp hai hay nhiều người hoạt động cùng mục đích (tích cực hay tiêu cực) gồm các loại như:
Nhóm nhỏ (sơ cấp) bao gồm một số ít cá nhân, thường là gia đình, bạn bè hoặc đồng nghiệp, trong đó các thành viên có mối quan hệ trực tiếp và gắn bó với nhau Sự tương tác trong nhóm này có ảnh hưởng sâu sắc đến tính cách và cảm xúc của từng cá nhân.
Nhóm lớn thứ cấp bao gồm nhiều cá nhân tham gia đông đảo, hoạt động theo các điều lệ và quy chế rõ ràng Mối quan hệ trong nhóm thường là gián tiếp, thông qua các trung gian như Hiệp Hội, Đảng, và Đoàn.
- Nhóm chính thức: là những nhóm có tư cách pháp nhân (Juridical person) hay tư cách pháp lý (Legalstatus).
Nhóm không chính thức là những hội nhóm không được công nhận về mặt pháp lý, thường hình thành dựa trên nhu cầu tình cảm, tôn giáo và tín ngưỡng Trong xã hội, gia đình được xem là một nhóm quan trọng, được cấu thành từ các mối quan hệ hôn nhân, nuôi dưỡng và huyết thống, với các chức năng thiết yếu như sinh sản, tình cảm, kinh tế, giáo dục và xã hội.
Cấu trúc tổ chức bên trong của một hệ thống xã hội bao gồm sự thống nhất bền vững giữa các yếu tố và thành phần như dân tộc, giai cấp và nhóm nghề nghiệp.
Sự phân bố các nhóm xã hội được xác định dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, bao gồm quyền sở hữu, trình độ nhận thức, điều kiện giáo dục và loại hình công việc trong xã hội.
Loài người có thể phân tầng theo các dạng sau:
Theo phân loại kinh tế, xã hội được chia thành các nhóm như người giàu và người nghèo, tư sản và vô sản, quý tộc và thứ dân Về mặt chính trị, có sự phân chia giữa giai cấp thống trị và giai cấp bị trị, giữa cấp trên và cấp dưới, cùng với sự khác biệt giữa những người nắm quyền lực nhà nước và những người phải tuân thủ quyền lực đó.
Trong xã hội, các vị trí như lãnh tụ tôn giáo và giáo dân, lãnh tụ đảng phái và đảng viên thể hiện mối quan hệ quyền lực và trách nhiệm Tương tự, trưởng tộc và con cháu, già làng và dân làng, chuyên viên và trợ lý, thợ cả và học dân việc đều phản ánh sự phân chia vai trò và chức năng trong cộng đồng Những mối quan hệ này không chỉ tạo nên cấu trúc xã hội mà còn góp phần xây dựng sự gắn kết và phát triển bền vững.
- Theo trình độ học vị: Cao - Trung bình - Thấp…
Thiết chế xã hội là hệ thống quy tắc và giá trị, cấu trúc nhằm đạt được mục tiêu cụ thể Nó bao gồm các quan hệ ổn định, tạo ra các khuôn mẫu xã hội được thừa nhận, nhằm đáp ứng nhu cầu cơ bản của cộng đồng.
Các loại thiết chế xã hội chủ yếu
- Thiết chế giáo dục, đạo đức
- Thiết chế kinh tế (các thành phần kinh tế, luật kinh tế)
Là những nhận định, đánh giá, cảm nhận hay biểu thị thái độ nguyện vọng của quần chúng về các vấn đề mà họ quan tâm như:
+ Nhận xét tích cực - tiêu cực
Là sự tác động của các cơ chế xã hội làm cho con người xã hội sống và phát triển ổn định gồm:
- Kiểm soát chính thức: Dựa vào các cơ quan quyền lực nhà nước như quân đội, cảnh sát, nhà tù, tòa án trên cơ sở pháp luật hiện hành.
Kiểm soát không chính thức là quá trình mà dư luận xã hội thực hiện để giám sát hành vi của cá nhân, đặc biệt trong các trường hợp như lạm dụng thuốc, nghiện thuốc và lệ thuộc vào thuốc Những hành vi này thường bị xã hội lên án hoặc khuyến cáo, tạo nên áp lực từ cộng đồng nhằm khuyến khích sự thay đổi tích cực.
Lối sống bao gồm nhiều phương thức tiêu thụ hàng hóa và dịch vụ, cách tiêu tiền, tham dự lễ nghi tôn giáo, cũng như tham gia các câu lạc bộ và hoạt động chính trị, xã hội Mỗi lối sống có cách thức riêng để đáp ứng nhu cầu và giá trị của cá nhân, do đó, lối sống chịu ảnh hưởng lớn từ nhân cách của mỗi người.
Trong xã hội Việt Nam hiện nay, lối sống đô thị (Urban life) đang ngày càng phát triển, phản ánh sự hình thành từ điều kiện vật chất, môi trường sống và hoạt động nghề nghiệp của các nhóm dân cư tại các đô thị lớn và nhỏ Lối sống này có những đặc điểm nổi bật liên quan đến mức sống, thu nhập và thời gian làm việc của từng thành viên trong cộng đồng.
- Nghề nghiệp cơ động: dễ dàng chuyển từ nghề này sang nghề khác.
- Chỗ ở cơ động: chuyển đối nơi cư trú từ nơi này sang nơi khác.
Sinh hoạt hàng ngày của con người phụ thuộc vào các dịch vụ công cộng và tư nhân như cung cấp điện, nước, lương thực và thực phẩm, cũng như việc xử lý rác thải Tuy nhiên, nếu sống ở nông thôn, những vấn đề này có thể được giải quyết một cách tự cấp, tự túc.
Phạm vi giao tiếp rộng rãi và khả năng tiếp nhận thông tin đa dạng tạo ra nhu cầu văn hóa và giáo dục cao trong cộng đồng đô thị Con người nơi đây thể hiện sự năng động và ý chí phấn đấu trong sự nghiệp, nhưng đồng thời cũng bộc lộ tính tự do, thiếu kỷ luật và xu hướng hưởng thụ.
1.2.9 Chính sách dân số: kìm hãm hoặc phát triển sinh sản.
Chính sách dân số quyết định rất lớn đến xu hướng sinh sản của 1 quốc gia.
(Xem thêm bài Chính sách dân số ảnh hưởng đến mức sinh sản)
Chính sách xã hội là các quy định do nhà nước ban hành nhằm cung cấp dịch vụ xã hội tốt nhất cho người dân, đặc biệt là những đối tượng gặp khó khăn Đây là biện pháp của Đảng và nhà nước nhằm hỗ trợ các nhóm chính sách xã hội và phục vụ lợi ích chung của cộng đồng.
Chính sách xã hội được phân thành hai cấp độ khác nhau (Hoặc 2 hướng):
Một số vấn đề về xã hội học y tế
XHH y tế và sức khỏe (Health Sociology) là lĩnh vực khoa học nghiên cứu mối liên hệ giữa các yếu tố xã hội và hệ thống y tế, cũng như sức khỏe cộng đồng.
Nghiên cứu các tác động của y tế vào đời sống xã hội:
- Nghiên cứu bản chất các quan hệ xã hội về y tế.
- Sự tác động của các quan hệ đó với nhau.
+ Nghiên cứu các yếu tố xã hội ảnh hưởng đến việc cung ứng và sử dụng các dịch vụ y tế;
+ Nghiên cứu mối liên quan giữa các yếu tố xã hội với hành vi và sức khoẻ;
+ Nghiên cứu dư luận xã hội với các chính sách y tế;
Nghiên cứu ảnh hưởng của việc thực thi các chính sách y tế đến đời sống xã hội là rất quan trọng, nhằm đánh giá tác động tích cực và tiêu cực của các chính sách này Đồng thời, việc nghiên cứu các giải pháp xã hội để huy động sự tham gia của cộng đồng vào hoạt động chăm sóc sức khỏe nhân dân cũng góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ y tế và cải thiện sức khỏe cộng đồng.
Nghiên cứu các quan hệ xã hội về y tế:
+ Vệ sinh môi trường, phòng bệnh, khám chữa bệnh.
+ Sản xuất, xuất nhập khẩu thuốc, lưu thông phân phối thuốc và các hoạt động hướng dẫn sử dụng thuốc.
Hội nghị Alma Ata năm 1978 đề ra khẩu hiệu “Sức khỏe cho mọi người" vào năm
Vào năm 2000, mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu trong việc tiêu diệt bệnh đậu mùa, sốt bại liệt và giảm thiểu các bệnh như lao, sốt rét, và suy dinh dưỡng, nhưng vào thập niên 80, sự xuất hiện của bệnh nhiễm HIV/AIDS và lở mồm long móng đã dẫn đến một khẩu hiệu mới vào đầu thế kỷ XXI: “Mọi người vì sức khỏe".
Xã hội học y tế nghiên cứu ảnh hưởng của y tế đến đời sống xã hội, tập trung vào việc bảo vệ và chăm sóc sức khỏe nhân dân Các quan hệ xã hội về y tế phát sinh từ nhiều lĩnh vực như vệ sinh môi trường, phòng bệnh, khám chữa bệnh, cũng như các hoạt động liên quan đến sản xuất, xuất nhập khẩu và phân phối thuốc Nghiên cứu này nhằm khám phá bản chất và sự tương tác giữa các quan hệ này, từ đó làm rõ tác động của chúng đối với cộng đồng.
Lĩnh vực này có mối liên hệ chặt chẽ với sức khỏe và tính mạng con người, do đó, nghiên cứu trong lĩnh vực này rất đa dạng và phức tạp.
Xã hội học y tế nghiên cứu nhiều vấn đề quan trọng như thông tin quảng cáo thuốc cho công chúng, xã hội học bệnh viện với vai trò là một xã hội thu nhỏ, và các vấn đề đạo đức trong hành nghề y dược Ngoài ra, nó còn đề cập đến bảo hiểm y tế, các chương trình y tế quốc gia, cũng như mạng lưới y tế cơ sở và chăm sóc thuốc men cho nhân dân (Pharmaceutical Care).
Trong mối quan hệ phòng chữa bệnh, thầy thuốc và người bệnh là hai chủ thể chính, với xã hội học y tế nghiên cứu cách thức tương tác giữa họ Ngoài ra, còn có sự liên quan giữa người nhà bệnh nhân và cán bộ y tế, ảnh hưởng đến mối quan hệ này là các yếu tố như tầng lớp xuất thân, khả năng tài chính, trình độ văn hóa, học vấn, lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp, cũng như đặc điểm tâm sinh lý và tình trạng bệnh lý của cả bệnh nhân và người nhà.
Xã hội học y tế nghiên cứu ảnh hưởng của cơ sở y tế và cán bộ y tế đến tâm lý và thói quen khám chữa bệnh, tiêu thụ thuốc của người dân Đây là một vấn đề xã hội phức tạp và cấp bách, khi nhiều thầy thuốc và cơ sở y tế uy tín đang quá tải, trong khi nhiều cơ sở y tế khác lại không nhận được sự quan tâm từ cộng đồng.
Trong lĩnh vực cung ứng và tiêu thụ dược phẩm, sự tác động từ quảng cáo và dư luận xã hội đã dẫn đến việc nhiều loại thuốc bị kích cầu bất hợp lý, làm giá tăng cao gấp nhiều lần so với giá thành Điều này gây ra những vấn đề nghiêm trọng như đề kháng thuốc, quen thuốc, lệ thuộc thuốc và nghiện thuốc.
Sự phân tầng xã hội trong chăm sóc y tế ở Việt Nam ngày càng sâu sắc, với bảo hiểm y tế là biện pháp hữu hiệu để khắc phục tình trạng này Tuy nhiên, do mức lương thấp của cán bộ y tế, y đức không được đảm bảo, dẫn đến việc người giàu được hưởng dịch vụ chăm sóc y tế tốt hơn so với người nghèo Đây là một vấn đề bức xúc trong lĩnh vực xã hội học y tế.
1.3.4 Ý nghĩa của xã hội học y tế đối với sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân
Nghiên cứu xã hội học y dược giúp hiểu rõ quy định pháp luật về y tế và sự quan tâm của nhà nước đối với xã hội, từ đó phản ánh tính ưu việt và nhân đạo của xã hội Các phương pháp luận và kết quả nghiên cứu trong lĩnh vực này hỗ trợ cơ quan nhà nước quản lý y tế hiệu quả hơn, xây dựng chính sách phù hợp cho mọi tầng lớp trong xã hội, góp phần cải thiện sức khỏe cộng đồng Việc học tập và nghiên cứu xã hội học y tế là cần thiết và hữu ích, nhưng để đạt được độ tin cậy cao, ngành này cần liên kết chặt chẽ với các lĩnh vực xã hội học khác như xã hội học dân số, gia đình, giáo dục, văn hóa, đạo đức xã hội và chính sách xã hội.
Dược xã hội học
1.4.1 Sự ra đời khái niệm Dược xã hội
Bác sĩ người Canada William Osler (1849 - 1919) được xem là cha đẻ của lĩnh vực Dược xã hội Vào những năm 1880, ông đã chỉ ra rằng "nhu cầu sử dụng thuốc là một đặc điểm phân biệt con người với các sinh vật khác" Nhận định này nhấn mạnh rằng việc sử dụng thuốc không chỉ là hành động cá nhân mà còn chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố xã hội Osler là một trong những người đầu tiên khám phá mối liên hệ giữa thuốc và xã hội, góp phần định hình lĩnh vực Dược xã hội.
Vào năm 1964, nhà tâm lý học Henry L Lennard đã giới thiệu khái niệm Dược xã hội học, nghiên cứu mối quan hệ giữa thuốc và hành vi con người trong xã hội Đến năm 1974, giáo sư Louis Lasagna đã mở rộng lĩnh vực này bằng cách nhấn mạnh tầm quan trọng của các yếu tố xã hội trong việc kê đơn thuốc Dược xã hội học giờ đây được hiểu là nghiên cứu vai trò và ảnh hưởng của xã hội đối với việc tiếp cận và sử dụng thuốc trong quá trình điều trị.
Dược xã hội là một lĩnh vực khoa học sức khỏe, nghiên cứu tác động của xã hội và người sử dụng thuốc đến thị trường dược phẩm Nó có mối liên hệ chặt chẽ với xã hội học, kinh tế và quản lý nhà nước Nghiên cứu trong lĩnh vực này giúp xác định các vấn đề cần can thiệp và xây dựng chính sách quản lý y tế, từ đó đảm bảo việc sử dụng thuốc an toàn, hợp lý và hiệu quả trong cộng đồng.
Sử dụng thuốc an toàn nghĩa là đảm bảo chất lượng thuốc, tuân thủ đúng chỉ định, liều lượng và thời gian sử dụng, đồng thời phù hợp với tình trạng sức khỏe của người dùng.
Sử dụng thuốc hợp lý là việc chỉ dùng thuốc khi thật sự cần thiết và lựa chọn loại thuốc phù hợp với khả năng chi trả của bệnh nhân Ngoài ra, cần xem xét lịch sử sử dụng thuốc và các loại thuốc mà bệnh nhân đã từng dùng để đảm bảo an toàn và hiệu quả trong điều trị.
Trong hơn một thế kỷ qua, khái niệm Dược xã hội đã trải qua nhiều biến đổi, phản ánh thực trạng sử dụng thuốc của xã hội qua từng thời kỳ Nghiên cứu Dược xã hội chủ yếu tập trung vào mối quan hệ giữa thuốc và người sử dụng thuốc.
1.4.2 Đối tượng khai thác Dược xã hội
Nguồn dữ liệu cho nghiên cứu Dược xã hội có thể được khai thác từ thông tin cá nhân của người sử dụng thuốc và từ các tổ chức y tế.
Dữ liệu cá nhân của người sử dụng thuốc được thu thập thông qua các cuộc điều tra và khảo sát xã hội học, nhằm nắm bắt thông tin về bệnh sử, đặc điểm sinh học, thói quen sinh hoạt, hành vi sức khỏe và thói quen sử dụng thuốc.
Thông tin y tế được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm cơ sở dữ liệu hành chính từ hồ sơ bệnh án tại các cơ sở y tế, thông tin sử dụng thuốc từ các khoa phòng, báo cáo về phản ứng có hại của thuốc, và dữ liệu từ các cơ quan quản lý nhà nước về y tế và bảo hiểm xã hội.
1.4.3 Đặc tính của Dược xã hội Đa lĩnh vực:
- Y tế (Dược thực nghiệm, dược sinh hóa, sinh học tế bào)
- NCKH (hiệu quả tính an toàn của thuốc: DLS, Cảnh giác dược)
- Kinh tế (Kinh tế dược)
- Quản lý (Quản lý dược) Đa nhân tố:
- Tổ chức quản lý dược, nhân viên y tế, người bệnh;
- Các cơ quan truyền thông;
- Chuyên gia về sức khỏe…
DXH là giai đoạn không thể thiếu của một thuốc
Thuốc khi đưa vào sử dụng, tác dụng trị liệu phụ thuộc vào đặc điểm nhân sinh học của người dùng mà còn phụ thuộc vào:
+ Đặc điểm kinh tế - văn hóa – xã hội của cộng đồng sử dụng thuốc
1.4.4 Các thành phần cấu thành Dược xã hội học
Trong việc lựa chọn sử dụng thuốc, người dân và cán bộ y tế là hai đối tượng có vai trò quyết định.
Các yếu tố xã hội ảnh hưởng đến việc sử dụng thuốc của người dân rất đa dạng và mang tính chủ quan, bao gồm đặc điểm giai cấp, tầng lớp xã hội, quy mô gia đình, điều kiện kinh tế, mức thu nhập và văn hóa giáo dục Bên cạnh đó, an sinh xã hội, chính sách quản lý, cung cấp dịch vụ y tế, cùng với điều kiện phân phối và bảo quản thuốc cũng là những yếu tố quan trọng cần được xem xét.
Sự khác biệt về giai cấp và tầng lớp xã hội ảnh hưởng đến nhận thức về đầu tư vào giáo dục, chăm sóc sức khỏe gia đình và cải thiện đời sống vật chất Điều này dẫn đến những khác biệt trong hành vi sức khỏe và thói quen sử dụng thuốc giữa các nhóm xã hội.
Sự khác biệt về quy mô gia đình và điều kiện kinh tế ảnh hưởng đến lối sống và ý thức của con người, từ đó dẫn đến những lựa chọn và cách sử dụng thuốc khác nhau.
Sự khác nhau về văn hóa, giáo dục ảnh hưởng đến suy nghĩ, hành vi cũng như nhận thức trong chăm sóc sức khỏe.
Yếu tố an sinh xã hội, chính sách bảo hiểm y tế và phúc lợi xã hội tốt sẽ có tác động tích cực, giúp người dân chủ động hơn trong việc chăm sóc sức khỏe cho bản thân và cộng đồng.
Các yếu tố xã hội ảnh hưởng đến quyết định của cán bộ y tế trong việc lựa chọn thuốc điều trị cho bệnh nhân bao gồm đặc điểm cá nhân của cán bộ, nơi đào tạo, chính sách quản lý, sự phát triển công nghệ thông tin và khoa học sức khỏe Ngoài ra, các phác đồ và hướng dẫn điều trị từ cơ sở y tế cũng như tình trạng lâm sàng của bệnh nhân đóng vai trò quan trọng trong quá trình này.
Các nhà nghiên cứu Dược xã hội chú trọng đến Dược lâm sàng và cảnh giác Dược để hiểu rõ hơn về việc sử dụng thuốc ở cấp độ cá nhân Để khảo sát thực trạng sử dụng thuốc trong cộng đồng, họ thường tập trung vào các vấn đề kinh tế Dược và Dịch tể dược Mục tiêu của các nghiên cứu Dịch tể Dược có thể khác nhau tùy thuộc vào đặc điểm xã hội và từng khu vực địa lý Những nghiên cứu này đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng chính sách quản lý sử dụng thuốc của cơ quan y tế, cung cấp căn cứ khoa học cho các tổ chức y tế trong việc xác định vấn đề cần can thiệp, từ đó đưa ra các chính sách và quy định phù hợp nhằm đảm bảo an toàn cho người sử dụng thuốc.
Hình 1.1 Các thành phần cấu thành Dược xã hội học
Nguồn: Alloza JL Social Pharmacology: Conceptural remarks Drug Information Journal, 2004;
VAI TRÒ CỦA THUỐC TRONG CÔNG TÁC CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ SỨC KHỎE NHÂN DÂN
Vai trò của thuốc trong công tác chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân
Theo Luật Dược số 105/2016/QH13:
Dượclà thuốc và nguyên liệu làm thuốc.
Thuốc là chế phẩm chứa dược chất hoặc dược liệu, phục vụ cho con người với mục đích phòng ngừa, chẩn đoán, chữa trị và điều chỉnh chức năng sinh lý Các loại thuốc bao gồm thuốc hóa dược, thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền, vắc xin và sinh phẩm, theo quy định của Luật Dược số 105/2016/QH13.
2.1.2 Vai trò của thuốc trong xã hội và trong công tác chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân
Thuốc đóng vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khoẻ cộng đồng, và ngành Dược có trách nhiệm đảm bảo cung cấp đủ thuốc chữa bệnh cho nhân dân Điều này bao gồm các hoạt động như sản xuất, mua bán, xuất nhập khẩu, phân phối, tồn trữ, và bảo đảm chất lượng thuốc, cũng như khuyến khích sử dụng thuốc một cách hợp lý và an toàn.
2.1.3 Đặc điểm của thị trường thuốc
Thuốc được xem là hàng hóa trong nền kinh tế thị trường, vì vậy nó tuân thủ các thuộc tính của hàng hóa và chịu ảnh hưởng của quy luật cung cầu Giá cả thuốc luôn phản ánh quy luật giá trị và quy luật cạnh tranh Ngoài ra, thuốc còn có những đặc điểm riêng biệt, làm nổi bật vai trò và tầm quan trọng của nó trong hệ thống y tế.
Thuốc là mặt hàng đặc biệt, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe và tính mạng con người Nó không chỉ là nhu cầu thiết yếu trong cuộc sống hàng ngày mà còn là phương tiện hiệu quả nhất để phòng ngừa và điều trị nhiều bệnh tật nguy hiểm như đậu mùa, sốt bại liệt, lao, phong cùi, ung thư và sốt rét Việc sử dụng thuốc đúng cách giúp nâng cao sức khỏe và kéo dài tuổi thọ cho con người.
Thuốc là hàng hóa đặc biệt, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người, do đó cần đảm bảo chất lượng, an toàn và hiệu quả Việc quản lý và hỗ trợ chặt chẽ từ Nhà nước và các Bộ ngành là cần thiết trong nghiên cứu, kinh doanh, xuất nhập khẩu và phân phối thuốc, nhằm đảm bảo tính xã hội và nhân đạo trong tiêu dùng thuốc chữa bệnh.
Thuốc đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh đặc điểm xã hội của cộng đồng dân cư Qua việc phân tích loại thuốc, nhóm thuốc và số lượng thuốc sử dụng, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về môi trường sống, mức sống, trình độ văn hóa, tình trạng sức khỏe cũng như thói quen và hành vi sức khỏe của người dân Điều này cũng giúp xác định các đặc điểm của khu vực và thời kỳ mà cộng đồng đó đang sinh sống.
Để phát triển một loại thuốc mới, cần áp dụng thành tựu từ nhiều lĩnh vực khoa học như hóa học, sinh học, vật lý học, và ngày nay còn có cả tin học, giúp thiết kế các thành phần thuốc thông qua mô hình hóa bằng máy tính Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa hàm lượng chất xám cao và trình độ kỹ thuật, công nghệ tiên tiến, cùng với các thiết bị kỹ thuật hỗ trợ nghiên cứu và sản xuất.
Chi phí cho nghiên cứu và phát triển thuốc mới rất cao, với thời gian trung bình khoảng 10 năm và chi phí từ 250 đến 300 triệu USD Xác suất thành công của một loại thuốc mới chỉ dao động từ 1/10.000 đến 1/1.000, và để được phê duyệt, thuốc cần trải qua thử nghiệm lâm sàng trên khoảng 40.000 người.
Nghiên cứu dược phẩm mới chủ yếu diễn ra ở các nước phát triển với nguồn kinh phí lớn, trong khi các nước đang phát triển chủ yếu xuất khẩu dược liệu và mua bản quyền sản xuất thuốc từ các công ty dược phẩm nước ngoài hoặc nhập khẩu thuốc thành phẩm để tiêu thụ nội địa.
Ngành dược phẩm có tính độc quyền cao và mang lại lợi nhuận lớn, vì các loại thuốc mới thường gắn liền với quyền sở hữu công nghiệp của các công ty đã đầu tư vào nghiên cứu và sản xuất Những loại thuốc mới ra mắt thường có giá cao, giúp các hãng dược phẩm thu được lợi nhuận vượt trội và nhanh chóng hoàn vốn cho chi phí nghiên cứu đã bỏ ra.
Thị trường thuốc là một thị trường đặc biệt vì:
Thị trường dược phẩm là một thị trường không hoàn chỉnh, khác biệt với các loại hàng hóa khác, nơi giá cả được xác định bởi sự tương tác giữa người bán và người mua Trong thị trường này, thường tồn tại tình trạng bán độc quyền, dẫn đến thiếu cạnh tranh công bằng và tạo ra sự độc quyền trong ngành dược.
+ Các tập đoàn dược phẩm đa quốc gia
Thị trường hoàn chỉnh chỉ bao gồm người mua và người bán, trong khi thị trường thuốc lại phức tạp hơn với mối quan hệ tay ba giữa thầy thuốc, người bệnh và người bán thuốc.
Để đảm bảo chất lượng dược phẩm, các quốc gia và khu vực khác nhau áp dụng những tiêu chuẩn nghiêm ngặt khác nhau, đặc biệt là tại các nước phát triển như Mỹ và EU Việc tuân thủ chặt chẽ các quy định này là rất quan trọng để đáp ứng yêu cầu về an toàn và hiệu quả của sản phẩm.
Để vươn ra tầm thế giới, dược phẩm ở các quốc gia cần tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng, bao gồm GMP (Tiêu chuẩn sản xuất thuốc tốt), GLP (Tiêu chuẩn kiểm nghiệm thuốc tốt), GSP (Tiêu chuẩn bảo quản thuốc tốt), GDP (Tiêu chuẩn phân phối thuốc tốt) và GPP (Tiêu chuẩn thực hành tốt nhà thuốc) của Tổ chức Y tế Thế giới WHO.
Tiêu dùng thuốc bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi tình hình kinh tế xã hội, mức sống, lối sống và mô hình bệnh tật trong từng giai đoạn phát triển Thực tế hiện nay cho thấy sự phát triển dược phẩm trên toàn cầu đã minh chứng rõ ràng cho điều này.
Hiện trạng thị trường thuốc Việt Nam
Nhu cầu nguyên liệu sản xuất dược phẩm tại Việt Nam chủ yếu phụ thuộc vào nhập khẩu, với tỷ lệ lên tới 80-90% Trong đó, Trung Quốc và Ấn Độ cung cấp hơn 80% nguyên liệu Tình hình dịch COVID-19 từ cuối năm 2019 đã ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động của nhiều nhà máy sản xuất nguyên liệu (API).
Trong hai tháng đầu năm 2020, giá trị nguyên liệu dược phẩm nhập khẩu vào Việt Nam đã giảm 30,8% so với cùng kỳ năm 2019, do Trung Quốc tạm ngừng hoạt động và Ấn Độ hạn chế xuất khẩu một số API thiết yếu.
Nguồn nguyên liệu dược phẩm nhập khẩu từ Trung Quốc và Ấn Độ, chiếm hơn 80% tổng giá trị, đang gặp tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng trong ngắn hạn Nguyên nhân chính là do dịch bệnh bùng phát mạnh tại các tỉnh sản xuất lớn của Trung Quốc như Hồ Bắc, Giang Tô và Sơn Đông, dẫn đến việc nhiều doanh nghiệp phải tạm ngừng hoạt động Đồng thời, Ấn Độ cũng đã khẩn cấp hạn chế xuất khẩu 13 loại hoạt chất thuộc nhóm giảm đau – hạ sốt và vitamin do không thể nhập khẩu nguyên liệu từ Trung Quốc trong quý 1 năm 2020.
Tiến độ hợp tác giữa các doanh nghiệp dược phẩm Việt Nam và đối tác nước ngoài đang bị trì hoãn do hạn chế di chuyển của chuyên gia và đối tác giữa các quốc gia vì dịch COVID-19 Điều này đã cản trở các hoạt động hợp tác quan trọng như thẩm định tiêu chuẩn sản xuất tốt (GMP) và xét duyệt quá trình chuyển giao công nghệ sản xuất từ các đối tác ở Châu Âu và Hàn Quốc.
Mặc dù dịch bệnh COVID-19 đã diễn ra, nhưng tác động của nó đối với đầu ra của các doanh nghiệp dược phẩm nội địa là không đáng kể Theo số liệu từ Kantar Vietnam Worldpanel tháng 03/2020, doanh thu của các nhà thuốc và quầy thuốc đã ghi nhận mức tăng trưởng mạnh mẽ, đạt khoảng 164-168% trong quý 1 năm 2020.
+ Nhu cầu tiêu thụ khẩu trang và nước rửa tay tăng mạnh nhưng các sản phẩm này không thuộc lĩnh vực sản xuất của các doanh nghiệp dược phẩm
Nhu cầu về các sản phẩm tăng cường miễn dịch như vitamin và thuốc giảm đau, hạ sốt, điều trị ho, cảm đang gia tăng Tuy nhiên, thị phần doanh thu từ các sản phẩm này chủ yếu thuộc về các doanh nghiệp nước ngoài.
- Kênh OTC tăng trưởng mạng do tâm lý tích trữ, kênh ETC không bị ảnh hưởng.
Cơ cấu tài chính an toàn với tỷ lệ vay nợ thấp đã mang lại lợi thế cho hầu hết các doanh nghiệp dược trong bối cảnh dịch bệnh Đặc biệt, Công ty Dược Hà Tây có tỷ lệ nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu dưới 0,8 lần và nợ vay trên vốn chủ sở hữu dưới 0,3 lần, giúp doanh nghiệp này giảm áp lực trả nợ gốc và nợ vay trong thời kỳ kinh tế khó khăn do ảnh hưởng của COVID-19.
Năm 2021, cơ hội cho dược phẩm nội chất lượng cao ở kênh ETC?
Theo Hiệp hội doanh nghiệp dược phẩm Việt Nam, triển vọng ngành dược phẩm năm 2021 được dự báo khả quan hơn năm 2020 nhờ vào sự hồi phục của nguồn nguyên liệu nhập khẩu và sự hỗ trợ tối đa từ Chính phủ Việt Nam cùng các cơ quan quản lý dược phẩm châu Âu trong hợp tác giữa doanh nghiệp Việt Nam và đối tác nước ngoài Giá trị tiêu thụ kênh OTC tiếp tục tăng trưởng do tâm lý "phòng bệnh hơn chữa bệnh" Đồng thời, kênh ETC cũng mở ra cơ hội cho các sản phẩm nội địa đạt tiêu chuẩn EU-GMP, Japan-GMP hoặc tương đương, nhờ vào lợi thế cạnh tranh so với sản phẩm nhập khẩu và sản phẩm nội địa có tiêu chuẩn thấp hơn.
Theo chuyên gia từ Công ty cổ phần Chứng khoán FPT – FPTS, nguồn cung nguyên liệu đã hồi phục từ cuối quý I/2020, không còn là rủi ro lớn cho ngành dược phẩm Tiến độ hợp tác giữa doanh nghiệp trong nước và đối tác nước ngoài dự kiến sẽ tăng tốc nhờ việc cho phép di chuyển chuyên gia đến Việt Nam và xét duyệt tiêu chuẩn từ xa.
Theo dự báo của tổ chức IQVIA Institute, tổng giá trị dược phẩm tiêu thụ tại Việt Nam trong năm 2021 ước đạt 123.600 tỷ đồng, với mức tăng trưởng gần 8% so với năm 2020.
Kênh ETC tại bệnh viện đang đối mặt với thách thức do thâm hụt quỹ bảo hiểm y tế và tỷ lệ sử dụng thuốc biệt dược gốc cao, tạo cơ hội cho doanh nghiệp nội địa sản xuất dược phẩm đạt tiêu chuẩn EU-GMP và Japan-GMP Trong khi đó, kênh OTC dự kiến sẽ tăng trưởng nhờ vào các sản phẩm như vitamin và sản phẩm hỗ trợ tăng sức đề kháng, với tốc độ tăng trưởng 8% - 20%/năm cho các nhóm sản phẩm như vitamin tổng hợp và vitamin C, phản ánh xu hướng "phòng bệnh hơn chữa bệnh" của người tiêu dùng Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng chung của kênh bán lẻ dự báo sẽ giảm từ 15,5% trong năm 2020 xuống còn 10,2% trong năm 2021.
Năm 2021 đánh dấu cơ hội cho dược phẩm nội đạt tiêu chuẩn EU-GMP trong kênh ETC Trong bối cảnh quỹ bảo hiểm y tế đang giảm dần từ năm 2015, trong khi doanh thu quỹ vẫn tăng từ 2015 đến 2019, các biện pháp cân bằng thu - chi quỹ sẽ tiếp tục chú trọng vào việc hạn chế tỷ lệ sử dụng thuốc biệt dược gốc có giá cao.
Các sản phẩm thuốc nội địa sản xuất theo tiêu chuẩn EU-GMP, Japan-GMP hoặc tương đương không chỉ có giá thành thấp hơn mà còn đáp ứng được cả về số lượng và chất lượng Nhờ vào những ưu tiên pháp lý, những sản phẩm này có lợi thế cạnh tranh rõ rệt trên thị trường.
Chỉ một số ít doanh nghiệp trong nước có khả năng sản xuất tân dược đạt tiêu chuẩn do hạn chế về vốn, công nghệ và nghiên cứu FPTS nhận định rằng, để mở rộng quy mô sản xuất tân dược chất lượng cao có thể thay thế biệt dược gốc và nâng cao khả năng cạnh tranh về giá với các tập đoàn dược phẩm quốc tế tại Việt Nam, cần áp dụng hình thức nhượng quyền sản xuất thay vì tiếp tục nhập khẩu.
Hợp tác giữa doanh nghiệp Việt Nam và tập đoàn dược phẩm toàn cầu là yếu tố quan trọng thúc đẩy xu hướng M&A trong ngành dược phẩm tại Việt Nam Để tận dụng ưu tiên pháp lý trong đấu thầu, các doanh nghiệp dược phẩm nội địa cần đạt tiêu chuẩn sản xuất chất lượng cao như EU-GMP và Japan-GMP Sự hỗ trợ từ các tập đoàn dược phẩm toàn cầu trong nghiên cứu, phát triển và sản xuất dược phẩm generic cũng là yếu tố quan trọng thúc đẩy xu hướng M&A giữa các tập đoàn nước ngoài và doanh nghiệp sản xuất dược phẩm tại Việt Nam.
Theo FPTS, xu hướng M&A trong ngành dược ở Việt Nam sẽ tiếp tục trong năm
Xu hướng tương lai của ngành Dược Việt Nam
Trong báo cáo của mình,Vietnam Report cũng chỉ ra 5 xu thế đối với ngành dược trong tương lai.
Hình 2.6 Xu hướng tương lai của ngành Dược tại Việt Nam
Đảm bảo công bằng trong chăm sóc thuốc men
Để đảm bảo công bằng trong chăm sóc thuốc men, cần xem xét các yếu tố như đội ngũ nhân lực y tế, vốn không đồng đều về năng lực và số lượng giữa các vùng miền Sự thiếu hụt tương ứng giữa nhu cầu điều trị và khả năng cung cấp dịch vụ y tế tại các khu vực là một vấn đề nghiêm trọng Hơn nữa, sự phân bố không đồng đều của bệnh viện và nhà thuốc cũng góp phần làm gia tăng sự bất bình đẳng trong chăm sóc sức khỏe.
Quản lý nhà nước trong lĩnh vực dược phẩm đóng vai trò quan trọng, đặc biệt trong việc cung ứng thuốc Các hoạt động như quản lý xuất nhập khẩu, quản lý giá thuốc và quy định về kê đơn đều cần được thực hiện một cách chặt chẽ để đảm bảo chất lượng và an toàn cho người tiêu dùng Việc này không chỉ giúp kiểm soát thị trường thuốc mà còn góp phần nâng cao hiệu quả trong công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
+ Thông tin thuốc, quảng cáo thuốc: ảnh hưởng lớn đến quyết định chỉ định thuốc của bác sĩ, và nhu cầu dùng thuốc của người dân.
Công bằng trong chăm sóc sức khỏe bắt nguồn từ việc phân phối công bằng kết quả sản xuất, đảm bảo mọi người dân đều được tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe một cách dễ dàng Mục tiêu là mọi người có bệnh giống nhau sẽ nhận được sự chăm sóc y tế như nhau Do đó, Nhà nước cần triển khai các giải pháp cụ thể để đảm bảo công bằng trong lĩnh vực này.
Phát triển hệ thống y tế cơ sở và nâng cao chất lượng dịch vụ y tế
Phát triển y tế cơ sở là yếu tố then chốt giúp người dân dễ dàng tiếp cận dịch vụ y tế, đáp ứng nhu cầu khám, chữa bệnh và giảm chi phí cho người dân Để xây dựng hệ thống y tế cơ sở hiệu quả, cần áp dụng các biện pháp đồng bộ phù hợp với từng vùng kinh tế - xã hội và mô hình bệnh tật Nhà nước cần tăng cường đầu tư và thúc đẩy xã hội hóa trong phát triển hệ thống y tế công lập và ngoài công lập Cần hoàn thiện mô hình tổ chức, củng cố mạng lưới y tế cơ sở, đồng thời phát triển y tế dự phòng để ngăn ngừa dịch bệnh lớn và kiểm soát lây nhiễm HIV Nâng cao năng lực trạm y tế xã, hoàn thiện bệnh viện tuyến huyện và nâng cấp bệnh viện tuyến tỉnh, trung ương là cần thiết để đảm bảo cung cấp dịch vụ y tế chất lượng cao Đổi mới cơ chế hoạt động, đặc biệt là cơ chế tài chính, cũng là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả của hệ thống y tế.
Để đảm bảo tiếp cận chăm sóc y tế, cần có cơ chế tài chính vững mạnh Đầu tư vào dịch vụ y tế là yếu tố quyết định chất lượng chăm sóc, nhưng không đủ để đảm bảo sức khỏe cho toàn dân Hệ thống y tế yêu cầu người dân trả một phần lớn chi phí khám chữa bệnh sẽ hạn chế khả năng tiếp cận dịch vụ, đặc biệt là đối với người nghèo Cần thiết phải đạt được công bằng dọc và ngang trong y tế, đảm bảo mọi người có nhu cầu y tế được đối xử công bằng Hệ thống y tế cần chú trọng vào việc chia sẻ gánh nặng tài chính giữa các tầng lớp xã hội, với mục tiêu bảo vệ lợi ích người nghèo Đổi mới và hoàn thiện chính sách bảo hiểm y tế, khám chữa bệnh và viện phí là cần thiết để thực hiện bảo hiểm y tế toàn dân.
Dịch vụ y tế là một phần thiết yếu của hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt đối với những người nghèo và ốm đau, khi sự thiếu thốn có thể dẫn đến khốn khó Tình trạng này càng nghiêm trọng nếu không thể tiếp cận dịch vụ y tế hoặc nếu dịch vụ có chất lượng kém Thu nhập thấp thường đi kèm với sức khỏe yếu và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế hạn chế Để đảm bảo công bằng tài chính trong hệ thống y tế, mỗi người nên trả tiền dịch vụ dựa trên khả năng tài chính của mình, không phải nhu cầu Điều này giúp phân bổ rủi ro tài chính do chi phí y tế cao theo khả năng chi trả, thay vì theo mức độ bệnh tật Do đó, ưu tiên chi trả trước cho dịch vụ y tế là phương pháp tốt nhất để đảm bảo công bằng tài chính.
Cần mở rộng bảo hiểm y tế toàn dân để đảm bảo mọi người đều có thể tiếp cận dịch vụ y tế khi gặp rủi ro Những người có sức khỏe tốt và ít rủi ro bệnh tật nên tham gia đóng bảo hiểm để chia sẻ gánh nặng tài chính với những người bệnh và người già Cơ chế tài chính hỗn hợp giúp phân bổ rủi ro tài chính giữa các nhóm xã hội khác nhau, từ đó tạo ra sự công bằng hơn trong chăm sóc sức khỏe Việc đóng góp vào bảo hiểm không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà còn là nguồn lực chung cho sự phát triển của hệ thống y tế.
Triển khai dịch vụ khám, chữa bệnh cần đảm bảo tính công bằng trong hệ thống y tế, điều này là trách nhiệm của các nhà cung cấp dịch vụ y tế Để thực hiện hiệu quả, họ cần có đủ phương tiện, cơ chế tổ chức và các biện pháp khuyến khích phù hợp Chính quyền đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập quy định chất lượng, nhằm đảm bảo dịch vụ được phân bổ công bằng trên toàn quốc, giúp mọi người dân, bất kể nơi cư trú, đều có thể tiếp cận hệ thống dịch vụ y tế.
Chiến lược chăm sóc y tế hiệu quả yêu cầu thường xuyên tìm kiếm các dịch vụ y tế và nhà cung cấp chất lượng Cơ quan quản lý chung cần đóng vai trò quan trọng trong việc xác định mục tiêu hệ thống và đảm bảo chất lượng dịch vụ cho bệnh nhân thông qua các quy định y tế Đồng thời, cơ quan này cũng phải xác định đối tượng mà cộng đồng có thể chấp nhận để cung cấp tài chính, nhằm đạt được công bằng trong chăm sóc sức khỏe.
Công bằng trong chăm sóc sức khỏe tại Việt Nam tập trung vào ba vấn đề chính: tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế, chất lượng dịch vụ y tế, và khả năng chi trả cho dịch vụ y tế Để đạt được công bằng trong chăm sóc sức khỏe cho nhân dân, cần giải quyết đồng bộ các vấn đề này Đây là mục tiêu hướng đến của xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam hiện nay.
Nhà nước có trách nhiệm chính trị trong việc chăm sóc sức khỏe cho tất cả công dân, không phân biệt giới tính, địa vị kinh tế, dân tộc, độ tuổi hay vùng miền Trách nhiệm này được xây dựng trên nền tảng chủ nghĩa nhân đạo và triết lý công bằng xã hội.
Vai trò của nhà nước trong việc đảm bảo công bằng trong chăm sóc thuốc men cho người dân
BAN CHẤP HÀNH TRUNG ƯƠNG
- ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM
Số: 20-NQ/TW Hà Nội, ngày 25 tháng 10 năm 2017
HỘI NGHỊ LẦN THỨ SÁU BAN CHẤP HÀNH TRUNG ƯƠNG KHOÁ XII
VỀ TĂNG CƯỜNG CÔNG TÁC BẢO VỆ, CHĂM SÓC VÀ NÂNG CAO SỨC
KHOẺ NHÂN DÂN TRONG TÌNH HÌNH MỚI
I- TINH HINH VÀ NGUYÊN NHÂN
1- Sau 25 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 khoá VII và các chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khoẻ nhân dân đã đạt được những kết quả to lớn, góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Hệ thống chính sách và pháp luật trong lĩnh vực y tế đang ngày càng hoàn thiện, với mạng lưới cơ sở y tế phát triển rộng khắp Đội ngũ thầy thuốc và nhân viên y tế không ngừng tăng cường về số lượng và chất lượng Ngân sách nhà nước và nguồn lực xã hội dành cho bảo vệ và chăm sóc sức khoẻ nhân dân đang gia tăng Chính sách tài chính y tế được đổi mới, mở rộng diện bao phủ bảo hiểm y tế, giúp giảm tỷ lệ chi tiền túi của hộ gia đình cho khám, chữa bệnh Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ thông tin trong y tế cũng đang được đẩy mạnh.
Y tế dự phòng đã được tăng cường, giúp ngăn chặn các bệnh dịch nguy hiểm và không để xảy ra dịch lớn Các yếu tố ảnh hưởng đến sức khoẻ như môi trường, thực phẩm, rèn luyện thân thể và đời sống tinh thần được chú trọng hơn Năng lực và chất lượng khám, chữa bệnh đã được nâng cao, với khả năng tiếp cận các kỹ thuật tiên tiến trên thế giới Lĩnh vực dược và thiết bị y tế cũng có những bước tiến đáng kể Mô hình kết hợp quân - dân y được đẩy mạnh, mang lại hiệu quả cao, đặc biệt tại các vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo Các chỉ số sức khoẻ và tuổi thọ bình quân đã được cải thiện, và Việt Nam được quốc tế đánh giá cao trong việc thực hiện các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ của Liên hợp quốc Đạo đức, phong cách phục vụ và trình độ chuyên môn của cán bộ y tế được nâng cao, với nhiều tấm gương y bác sĩ tận tuỵ được xã hội ghi nhận và trân trọng.
Mặc dù đã có những nỗ lực trong công tác bảo vệ và nâng cao sức khoẻ nhân dân, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế và bất cập Chất lượng môi trường sống, chế độ dinh dưỡng, và thói quen rèn luyện thân thể chưa được chú trọng đúng mức Nhiều hành vi xấu ảnh hưởng đến sức khoẻ vẫn chưa được khắc phục triệt để.
Hệ thống tổ chức y tế hiện đang thiếu ổn định và hiệu quả, đặc biệt trong lĩnh vực y tế dự phòng, y tế cơ sở và chăm sóc sức khoẻ ban đầu Chất lượng dịch vụ tại các tuyến dưới chưa đáp ứng được yêu cầu, trong khi tình trạng quá tải tại một số bệnh viện tuyến trên vẫn chưa được giải quyết Thái độ phục vụ của một bộ phận cán bộ y tế chưa đạt chuẩn mực, dẫn đến nhiều vụ việc y khoa gây bức xúc trong xã hội Ngoài ra, lợi thế của y, dược cổ truyền và dược liệu dân tộc chưa được khai thác hiệu quả.
Quản lý nhà nước về y tế tư nhân, cung ứng thuốc và thiết bị y tế đang gặp nhiều yếu kém, dẫn đến công tác bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm và vệ sinh môi trường còn hạn chế Ngành công nghiệp dược và thiết bị y tế phát triển chậm, trong khi đó, việc đổi mới cơ chế hoạt động và quản lý tại các cơ sở y tế công lập vẫn còn lúng túng Hơn nữa, đào tạo, sử dụng, cơ cấu và chế độ đãi ngộ cán bộ y tế cũng đang tồn tại nhiều bất cập.
Chênh lệch chỉ số sức khỏe giữa các vùng miền ở Việt Nam vẫn còn lớn, với tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi còn cao Điều này dẫn đến việc tầm vóc người Việt Nam chậm được cải thiện, trong khi số năm sống khỏe không tăng tương ứng với tuổi thọ.
3-Những hạn chế, yếu kém nêu trên có nguyên nhân khách quan và chủ quan, trong đó nguyên nhân chủ quan là chủ yếu:
Năng lực thực hiện nghị quyết của Đảng và pháp luật Nhà nước còn hạn chế, dẫn đến nhận thức về vai trò của công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khoẻ nhân dân chưa đầy đủ Nhiều nơi chưa coi đây là một trụ cột quan trọng cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.
Trong nhận thức và hành động, y tế cơ sở và y tế dự phòng chưa được xem là nền tảng quan trọng Tư duy bao cấp và sự ỷ lại vào Nhà nước vẫn còn phổ biến, dẫn đến việc thiếu cơ chế đồng bộ và phù hợp để khuyến khích người dân tham gia bảo hiểm y tế, cũng như thu hút nguồn lực ngoài nhà nước cho sự phát triển của ngành y tế.
Trình độ phát triển kinh tế của nước ta còn thấp, dẫn đến nguồn lực tài chính chưa đủ đáp ứng nhu cầu phát triển y tế và chăm sóc sức khoẻ nhân dân Ngân sách nhà nước hạn chế và thu nhập của người dân còn thấp, khiến tiềm lực kinh tế chưa đủ mạnh Trong khi đó, nhu cầu chăm sóc sức khoẻ của người dân ngày càng cao và đa dạng, đòi hỏi đầu tư lớn cho lĩnh vực y tế Hơn nữa, dược phẩm và thiết bị y tế chủ yếu phải nhập khẩu theo giá quốc tế.
Đổi mới các đơn vị sự nghiệp công lập đang diễn ra chậm chạp, gặp nhiều lúng túng và thiếu sự chỉ đạo quyết liệt Hệ thống cơ chế, chính sách liên quan đến bảo hiểm y tế, giá dịch vụ, tổ chức và biên chế vẫn chưa đồng bộ, gây khó khăn trong quá trình cải cách.
Cơ chế thị trường có tác động tiêu cực đến ngành y tế, dẫn đến cạnh tranh không công bằng và chênh lệch thu nhập lớn giữa các cơ sở y tế công lập và tư nhân, cũng như giữa các bộ phận trong cùng một cơ sở Hơn nữa, công tác giáo dục y đức tại nhiều nơi bị lơ là, khi mà một số cơ sở y tế quá chú trọng vào lợi nhuận, coi người bệnh chỉ là khách hàng.
II- QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO VÀ MỤC TIÊU
Sức khoẻ là tài sản quý giá nhất của mỗi cá nhân và toàn xã hội Việc bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khoẻ không chỉ là nghĩa vụ của mỗi người mà còn là trách nhiệm chung của hệ thống chính trị và toàn xã hội Điều này đòi hỏi sự tham gia tích cực từ các cấp uỷ, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và các ngành, trong đó ngành Y tế đóng vai trò nòng cốt.
Đầu tư vào bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khoẻ nhân dân là một yếu tố quan trọng cho sự phát triển Nhà nước cần ưu tiên ngân sách và thiết lập cơ chế, chính sách nhằm huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực phục vụ cho mục tiêu này Đồng thời, cần tổ chức cung cấp dịch vụ công đảm bảo các dịch vụ cơ bản, khuyến khích hợp tác công - tư và thu hút đầu tư tư nhân để đáp ứng nhu cầu dịch vụ.
Phát triển nền y học Việt Nam cần chú trọng vào khoa học, dân tộc và đại chúng, xây dựng hệ thống y tế công bằng, chất lượng và hiệu quả Phương châm "phòng bệnh hơn chữa bệnh" phải được thực hiện, với y tế dự phòng là then chốt và y tế cơ sở là nền tảng Cần có sự đồng bộ giữa y tế chuyên sâu và y tế cộng đồng, đồng thời gắn kết y học cổ truyền với y học hiện đại, quân y và dân y Ngoài ra, phát triển dược liệu, công nghiệp dược và thiết bị y tế cũng là những yếu tố quan trọng trong quá trình này.
