Nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác Lê nin II (chương 6)

Năm đặc điểm kinh tế cơ bản• Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền sự xuất hiện và thống trị của các tổ chức độc quyền • Tư bản tài chính và đầu sỏ tài chính • Xuất khẩu tư bản tr

Trang 1

Chương 6

HỌC THUYẾT VỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN VÀ CHỦ NGHĨA

TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN

Trang 2

Điều kiện lịch sử mới

• Sự thay đổi của chủ nghĩa tư bản

• Thắng lợi của CM tháng Mười Nga

Học thuyết Mác còn giá trị hay kết thúc vai trò lịch sử?

Lênin đã tiếp tục phát triển và bảo vệ học thuyết Mác

CHƯƠNG 6: HỌC THUYẾT VỀ CNTB ĐQ VÀ CNTB ĐQNN

Trang 3

1 Chủ nghĩa tư bản độc quyền

Tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này khi

Tự do cạnh

tranh sản xuất Tích tụ

Độc quyền

Sự chuyển biến từ chủ nghĩa tư bản cạnh tranh tự do sang chủ nghĩa tư bản độc

quyền

Trang 4

Nguyên nhân hình thành chủ nghĩa tư bản độc quyền

mô lớn tăng năng suất lao động, tăng khả năng tích luỹ tư bản, thúc đẩy phát triển sản xuất lớn

Cạnh tranh khốc liệt

Khủng hoảng kinh tế

Sự phát triển của hệ thống tín dụng tư bản chủ nghĩa

Trang 5

Bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền

• Là một nấc thang phát triển mới của chủ

nghĩa tư bản

• Là sự thay đổi về hình thức của chủ nghĩa tư bản nhưng bản chất vẫn là sự thống trị của giai cấp tư sản, của quan hệ chiếm hữu tư

Trang 6

Năm đặc điểm kinh tế cơ bản

• Tập trung sản xuất và các tổ chức độc

quyền (sự xuất hiện và thống trị của các tổ chức độc quyền)

• Tư bản tài chính và đầu sỏ tài chính

• Xuất khẩu tư bản trở thành phổ biến

• Sự phân chia kinh tế thế giới giữa các tổ

chức độc quyền

• Sự phân chia lãnh thổ thế giới giữa các

cường quốc đế quốc

Trang 7

Tư bản tài chính

Các tổ chức độc quyền

Trang 8

Đầu sỏtài chính

Trang 9

• Độc quyền: là một khái niệm để chỉ hành

động của kẻ mạnh khi nắm trong tay lực

lượng kinh tế kỳ thuật chủ yếu đủ sức chi

phối những kẻ yếu hơn.

• Tổ chức độc quyền: là liên minh giữa những

nhà tư bản lớn để tập trung vào trong tay một phần lớn (thậm chí toàn bộ) sản phẩm của một ngành, cho phép liên minh này

phát huy ảnh hưởng quyết định đến quá

Trang 10

– Chiếm hơn 3/4 tổng số sức hơi nước và điện lực

– Gần 1/2 số công nhân và 1/2 tổng sản

Trang 11

Bản chất của độc quyền:

• Độc quyền trước hết là tư bản tập thể, gốc vẫn là tư nhân (vẫn trên cơ sở chiếm hữu tư nhân TBCN về tư liệu sản xuất)

• Vì thế đây là một sự cải biến về quan hệ sản xuất kéo theo sự biến đổi trong phân phối

lợi nhuận và tổ chức quản lý, do đó mở rộng quan hệ sản xuất TBCN cho phù hợp với sự

Trang 12

Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

Các tổ chức độc quyền công nghiệp

Tư bản tài chính là sự thâm nhập và dung hợp

vào nhau giữa tư bản độc quyền ngân hàng và tư

Tư bản tài chính

Trang 13

Phương pháp thống trị:

• Chế độ tham dự

• Sự liên hiệp về người

Sự thống trị của bọn tài phiệt đã làm nảy

sinh chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa quân

phiệt và nhiều thứ chủ nghĩa phản động

khác, cùng chạy đua vũ trang gây chiến

Trang 14

Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

Những nhóm độc quyền tài chính lớn nhất ở Mỹ

Tư bản

Vận tải

và dịch

vụ công cộng

Lĩnh vực tài chính

12,5 17,3

16,5 9,1

36,3 35,0

Trang 15

Xuất khẩu tư bản

• Xuất khẩu hàng hoá là mang hàng hoá ra nước ngoài để thực hiện giá trị và giá trị thặng dư

• Xuất khẩu tư bản là xuất khẩu giá trị ra nước ngoài (đầu tư tư bản ra nước ngoài) nhằm mục đích chiếm đoạt giá trị thặng

dư ở các nước nhập khẩu tư bản đó.

Trang 16

• Việc xuất khẩu tư bản là sự mở rộng quan

hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ra nước

ngoài, là công cụ chủ yếu để bành trướng

sự thống trị của tư bản tài chính ra toàn

thế giới

• Về khách quan có những tác động tích cực đến nền kinh tế các nước nhập khẩu

Trang 17

Xuất khẩu tư bản được thực hiện dưới hai hình thức chủ yếu

•Đầu tư trực tiếp

•Đầu tư gián tiếp

Trang 18

Sự phân chia kinh tế thế giới giữa các tổ chức

độc quyền

• Thực chất sự phân chia thế giới về kinh tế là

sự phân chia thị trường tiêu thụ hàng hoá

và đầu tư

• Quá trình tích tụ và tập trung tư bản phát

triển, việc xuất khẩu tư bản tăng lên cả về quy mô và phạm vi tất yếu dẫn tới sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các tập

đoàn tư bản độc quyền và hình thành các tổ chức độc quyền quốc tế

Trang 19

Sự phân chia kinh tế thế giới giữa các tổ chức

Trang 20

Sự phân chia lãnh thổ thế giới giữa các

Trang 21

Sự phân chia lãnh thổ thế giới giữa các

nước ĐQ

• V.I.Lênin : “Khi nói đến chính sách thực dân trong

thời đại chủ nghĩa đế quốc tư bản, thì cần chú ý rằng

tư bản tài chính và chính sách quốc tế thích ứng với

nó (…) đã tạo nên hàng loạt hình thức lệ thuộc có

tính chất quá độ của các nước Tiêu biểu cho thời đại

đó, không những chỉ có hai loại nước chủ yếu: những nước chiếm thuộc địa và những thuộc địa, mà còn có nhiều nước phụ thuộc với những hình thức khác

nhau, những nước nào trên hình thức thì được độc

lầp về chính trị, nhưng thực tế lại mắc vào cái lưới

phụ thuộc về tài chính và ngoại giao” [1]

Trang 23

Khủng hoảng kinh tế

Trang 24

Bản chất của CNTB độc quyền nhà nước

• Là quá trình dung hợp giữa hai khối sức mạnh: tổ chức độc quyền và bộ máy nhà nước tạo nên một cơ chế thống nhất gắn bó cả lợi ích kinh tế và chính trị

• Mục đích làm giàu cho các tổ chức độc quyền và giúp quan hệ SX TBCN thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của LLSX do cuộc cách mạng khoa học - công nghệ tạo ra.

• CNTB độc quyền nhà nước là một quan hệ kinh tế

2 CNTB độc quyền nhà nướcCHƯƠNG 6: HỌC THUYẾT VỀ CNTB ĐQ VÀ CNTB ĐQNN

Trang 25

Bản chất của CNTB độc quyền nhà nước

2 CNTB độc quyền nhà nước

NHÀ NƯỚC

Trang 26

Bản chất của CNTB độc quyền nhà nước

Tổ chức độc quyền tư nhân

Nhà nước

tư sản

.2 CNTB độc quyền nhà nướcCHƯƠNG 6: HỌC THUYẾT VỀ CNTB ĐQ VÀ CNTB ĐQNN

Trang 27

Là nấc thang mới cao hơn trong giai

đoạn độc quyền của CNTB

– Sự tiếp tục thay đổi cho thích nghi, mở rộng hơn nữa quan hệ sản xuất với sự

tham gia trực tiếp của nhà nước vào các quá trình kinh tế

– Sự biến đổi trong cơ chế kinh tế

Trang 28

CNTB tự do

cạnh tranh

CNTB độc quyền

Tự do cạnh tranh

Độc quyền tư nhân

Nhà nước

Sự biển đổi

Trang 29

• Một là,Tích tụ và tập trung tư bản càng lớn thì tích tụ và tập trung sản xuất càng cao, do

đó đẻ ra những cơ cấu kinh tế lớn đòi hỏi sự điều tiết xã hội đối với sản xuất và phân

phối, một sự lên kế hoạch hoá tập trung từ một trung tâm

Nói cách khác, sự phát triển hơn nữa của trình

độ xã hội hoá lực lượng sản xuất đã dẫn đến

Trang 30

Nguyên nhân hình thành của CNTBĐQ nhà

nước

• Hai là, Sự phát triển của phân công lao

động xã hội đã làm xuất hiện một số ngành

mà các tổ chức độc quyền tư bản tư nhân không thể hoặc không muốn kinh doanh

Nhà nước tư sản trong khi đảm nhiệm kinh

doanh các ngành đó, tạo điều kiện cho các

tổ chức độc quyền tư nhân kinh doanh các ngành khác có lợi hơn.

Trang 31

• Ba là, Sự thống trị của độc quyền đã làm sâu sắc thêm sự đối kháng giữa giai cấp tư sản với giai cấp vô sản và nhân dân lao

động.

Nhà nước phải có những chính sách để xoa dịu những mâu thuẫn đó như trợ cấp thất nghiệp, điều tiết thu nhập quốc dân, phát

Trang 32

Nguyên nhân hình thành của CNTBĐQ nhà

nước

• Bốn là, Cùng với xu hướng quốc tế hoá đời sống kinh tế, sự bành trướng của các liên minh độc quyền quốc tế vấp phải những hàng rào quốc gia dân tộc và xung đột lợi ích với các đối thủ trên thị trường thế giới

Tình hình đó đòi hỏi phải có sự điều tiết các quan hệ chính trị và kinh tế quốc tế, trong

đó không thể thiếu vai trò của nhà nước.

Trang 33

• Năm là, Việc thi hành chủ nghĩa thực dân mới, cuộc đấu tranh với chủ nghĩa xã hội hiện thực và tác động của cuộc cách mạng khoa học, công nghệ

Cũng đòi hỏi sự can thiệp trực tiếp của nhà nước vào đời sống kinh tế.

Trang 34

Những biểu hiện chủ yếu của CNTBĐQ nhà

nước

Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức độc quyền và nhà nước

• Sự kết hợp về nhân sự được thực hiện

thông qua các đảng phải tư sản và chủ các hội chủ xí nghiệp

• Sự thâm nhập vào nhau này (còn gọi là sự kết hợp) đã tạo ra những biểu hiện mới

trong mối quan hệ giữa các tổ chức độc

quyền và cơ quan nhà nước từ trung ương đến các địa phương ở các nước tư bản.

Trang 35

Sự hình thành khu vực kinh tế nhà nước

và sở hữu nhà nước tư sản

• Cơ sở của những biện pháp độc quyền nhà nước trong kinh tế là sự thay đổi các quan

hệ sở hữu

Xuất hiện sở hữu nhà nước và sự tăng cường mối quan hệ giữa sở hữu nhà nước và sở

Trang 36

Những biểu hiện chủ yếu của CNTBĐQ nhà

3) Nhà nước mua cổ phiếu của các doanh

nghiệp tư nhân

4) Mở rộng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn tích luỹ của các doanh nghiệp tư nhân.

Trang 37

Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản

• Hệ thống điều tiết của nhà nước tư sản

hình thành một tổng thể những thiết chế

và thể chế kinh tế của nhà nước

• Sự điều tiết kinh tế của nhà nước được

thực hiện dưới nhiều hình thức

• Các công cụ chủ yếu của nhà nước tư sản

để diều tiết kinh tế

Trang 38

KẾT LUẬN

CNTB độc quyền và CNTB độc quyền nhà nước

• Vẫn nằm trong khuôn khổ phương thức sản xuất TBCN

• Mặc dù có tiến bộ hơn nhưng vẫn không giải quyết được triệt để những mâu thuẫn của

CNTB

Tóm lại bản chất và quy luật vận động chưa có

2 CNTB độc quyền và CNTB độc quyền nhà nước

Trang 39

3 Đặc điểm và bản chất của CNTB hiện

đại

• CNTB cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI tiếp

tục biến đổi mạnh mẽ và không phủ nhận

là theo chiều hướng tiến bộ hơn.

• Câu hỏi: các nước phát triển có còn là

CNTB nữa hay không? Học thuyết kinh tế

Trang 40

1.1.Tiếp tục điều chỉnh để duy trì và phát

triển

• Điều chỉnh trong cấu trúc của lực

lượng sản xuất

– Về tư liệu lao động

– Về đối tượng lao động

Trang 41

triển

• Điều chỉnh trong quan hệ sản xuất

nhưng vẫn trong khuôn khổ của CNTB

– Về quan hệ sở hữu

– Về quan hệ quản lý

– Về quan hệ phân phối

3 Đặc điểm và bản chất của CNTB hiện đại

Trang 42

triển

• Điều chỉnh trong cơ cấu kinh tế

– Điều chỉnh trong cơ cấu ngành

– Điều chỉnh cơ cấu trong nội bộ từng ngành – Điều chỉnh trong cơ cấu sản phẩm

– Điều chỉnh trong cơ cấu nhu cầu

Đáng lưu ý: ranh giới giữa ba ngành CN,NN,DV ngày càng không rõ

Trang 43

triển

Điều chỉnh trong quan hệ quốc tế

• Phân công lao động quốc tế

• Các nước ngày càng phụ thuộc vào nhau

• Vai trò của các công ty xuyên quốc gia ngày càng tăng

• Sự phối hợp giữa các nước tư bản được tăng cường

• Hệ thống tiền tệ nhạy cảm và đầy biến động

Trang 44

triển

Điều chỉnh trong kết cấu giai cấp xã hội

• Xuất hiện “hệ thống tham dự mới” làm kết cấu giai cấp có sự thay đổi, tầng lớp trung lưu chiếm phần lớn

• Mô hình hình tháp chuyển sang mô hình

hình thoi

Tư sản

Tầng lớp trung lưuCHƯƠNG 6: HỌC THUYẾT VỀ CNTB ĐQ VÀ CNTB ĐQNN

Trang 45

triển

Điều chỉnh trong chu kỳ của tái sản

xuất TBCN

• Khủng hoảng kinh tế không gay gắt

• Vật giá leo thang trong khủng hoảng

• Sự xuất hiện các cuộc khủng hoảng trung gian, khủng hoảng cơ cấu

Trang 46

3.2 Những nhân tố tác động tới sự điều

chỉnh

• Cách mạng khoa học công nghệ

• Hệ thống XHCN ra đời, phát triển, khủng

hoảng và đổi mới

• Toàn cầu hóa, khu vực hóa đời sống kinh tế, chính trị và xã hội song đấu tranh giai cấp vẫn còn

• Xu hướng đối thoại, hòa bình song vẫn tiềm

ẩn những nhân tố gây xung đột, chiến tranh

Trang 47

3.2 Đặc trưng của CNTB hiện đại

• Cơ sở vật chất kỹ thuật mới về chất

• Nhà nước ngoài chức năng chính trị còn

thêm chức năng kinh tế và xã hội

• Sự đa dạng hóa và quốc tế hóa các hình thức

sở hữu, gia tăng tính xã hội hóa của sở hữu

Trang 48

3.2 Đặc trưng của CNTB hiện đại

• Sự biển đổi trong đội ngũ lao động (trình

độ, cơ cấu)

• Đầu tư ra nước ngoài phát triển mạnh với vai trò của các công ty xuyên quốc gia, quan hệ kinh tế quốc tế thay đổi về chất

• Hệ thống mâu thuẫn trong CNTB

Trang 49

3 Bản chất của CNTB hiện đại

Là chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước phát triển gắn liền với cuộc cách mạng KHCN, kinh

tế thị trường hiện đại và xu hướng toàn cầu hóa

• Sự bóc lột giá trị thăng dư

• Sự thống trị của độc quyền

Trang 50

4.1 Vai trò của CNTB

• Phát triển lực lượng sản xuất của nhân

loại, chuyển từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn công nghiệp hiện đại

• Thúc đẩy sự phát triển khoa học công

nghệ, sự hình thành kinh tế tri thức

• Thiết lập nền dân chủ tư sản

• Chuẩn bị điều kiện tiền đề ra đời CNXH

4 Vai trò và giới hạn của CNTB

Trang 51

• Ô nhiễm mội trường sinh thái

4 Vai trò và giới hạn của CNTB

Trang 52

Chí phí quốc phòng

• Tổng chi phí quốc phòng của tất cả các nước trên Thế giới vào năm 2008 đã lên tới 1,464 nghìn tỷ đôla Chi tiêu về công nghiệp quốc phòng

tăng 45% so với năm 1999 9 (Viên Nghiên cứu

Hòa bình Quốc tế Stockholm - SIPRI)

• Chi phí quốc phòng của Mỹ nhiều nhất Thế giới, chiếm tới 58% trong tổng chi phí quân sự gia tăng trên toàn cầu trong thập kỷ qua.

• Hai cuộc chiến mà Mỹ tiến hành ở Iraq và

Afganistan đã ngốn hết khoảng 903 tỷ đôla

Trang 53

Kết luận

• CNTB hiện nay có sự biến đổi cả về lực lượng

sản xuất và quan hệ sản xuất

– LLSX xã hội hóa cao, biểu hiện ở tính quốc tế và trình độ hiện đại của LLSX trên cơ sử áp dụng KHCN cùng đội ngũ lao đồng có trình độ cao

– QHSX biển đổi thích ứng biểu hiện ở các hình

thức sở hữu, quản lý và phân phối mới

• Vẫn là CNTB trong giai đoạn độc quyền song

Trang 54

Kết luận

• Những đặc trưng kinh tế của CNTB hiện nay chỉ là sự phát triển kế tiếp những đặc trưng kinh tế vốn có của CNTB

(Độc quyền vẫn là trục xuyên suốt)

• Từ sự phân tích để thấy:

– CNTB còn tiềm năng phát triển

– CNTB có những giới hạn, không phải là cuối cùng, vĩnh viễn

Trang 55

Sự phân hóa giàu nghèo

•Ở Mỹ, 10% người giàu nhất thu nhập trung bình

93.000 USD/năm (cao nhất trong OECD) trong khi

10% người nghèo nhất chỉ thu nhập 5.800 USD/năm, thấp hơn khoảng 20% so với mức trung bình của

OECD Nhóm 10% giàu nhất chiếm tới 71% tài sản của toàn bộ nước Mỹ

•Thu nhập 10% giàu nhất ở Pháp là 54.000 USD/năm

so với 9.000 USD/năm của 10% nghèo nhất

Trang 56

Sự phát triển của các công ty xuyên quốc gia

Trang 57

Trang 58

Trang 59

Các TNCs chiếm khoảng 90% nguồn even FDI

Trang 60

Môt số tổ chức quốc tế

Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế

IMF

WTOCHƯƠNG 6: HỌC THUYẾT VỀ CNTB ĐQ VÀ CNTB ĐQNN

Định dạng
Số trang	60
Dung lượng	1,09 MB