MÔN MÔI TRƯỜNG VÀ CON NGƯỜI chủ đề xâm nhập mặn

Khái niệm Đất nhiễm mặn từ quan điểm nông nghiệp, là đất đó có tồn tại các loại muối hòa tan ở một nồng độ cao hơn bình thường, gây ảnh hưởng xấu đến cây trồng.. Xâm nhập mặn, hay nhi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN LANG KHOA QUAN HỆ CÔNG CHÚNG – TRUYỀN THÔNG

MÔN MÔI TRƯỜNG VÀ CON NGƯỜI LỚP K26PR21 – NHÓM 26PR-06

BÀI THI CUỐI HK01

HÌNH THỨC THỰC HIỆN: POSTER

CHỦ ĐỀ: XÂM NHẬP MẶN

Sinh viên thực hiện:

1 Trần Uyên Diệu Mai – 207QC45028

2 Trần Thị Hồng Ngọc – 207QC17619

3 Vy Trung Nguyên – 207QC17637

4 Trần Phan Như Quỳnh – 207QC17843

5 Vũ Uyên Nghi – 207QC17580

1 Ý nghĩa – thông điệp Poster

Đầu tiên, nhóm chọn làm Poster bằng tiếng Anh vì những lý do sau đây:

Thứ nhất, Đây là một hiện tượng mang tính toàn cầu Xâm nhập mặn không chỉ xuất hiện

ở Việt Nam mà còn diễn biến ở rất nhiều quốc gia khác Chính vì thế, sử dụng tiếng Anh

sẽ tiếp cận được những đối tượng công chúng ngoài lãnh thổ Việt Nam một cách dễ dàng

và hiệu quả hơn

Thứ hai, một poster về chủ đề môi trường nhưng bằng tiếng Anh sẽ khiến người đọc nhận thức được tầm quan trọng của hiện tượng được nói đến Họ sẽ có những ấn tượng nhất định về hình ảnh, nội dung, thông điệp, ý thức được vai trò của mình trong xã hội nói riêng và thế giới nói chung và dần dần thay đổi hành vi của mình

Tiếp theo, về bố cục poster, chủ đề chính Salinity Intrusion (Xâm nhập mặn) được để trên cùng Ngay bên dưới là nơi gánh chịu hậu quả nặng nề nhất của hiện tượng này ở Việt Nam – Mekong Delta hay còn gọi là Đồng bằng sông Cửu Long Dòng chữ nhỏ tóm tắt những thiệt hại chung đối với người dân cũng như các loại cây trồng Giúp người đọc hiểu sơ lược về sức tàn phá của hiện tượng

Ở trung tâm poster là hình ảnh đôi bàn tay đang cố vun trồng một mầm cây xanh chỉ trên một nhúm đất ít ỏi còn lại, trước khi nó cũng trở nên cằn cỗi như vùng đất xung quanh Đây là một hình ảnh sẽ khiến người xem cảm thấy bất hợp lý và chính sự tò mò đó sẽ thôi thúc họ tìm hiểu nhiều hơn về poster Mặt đất khô cằn với vô vàn những vết nứt to, sâu hoắm chính là những “minh chứng sống” hiện hữu nhất cho đất bị nhiễm mặn Mầm cây xanh nhỏ nhưng ẩn chức khả năng sinh tồn mãnh liệt, chính như con người chúng ta sẽ không dễ dàng khuất phục trước bất kỳ khó khăn nào Thế nhưng,sự sống ấy sẽ chẳng bao giờ tồn tại được lâu nếu chúng ta không hành động, và cụ thể hơn là áp dụng những biện pháp xử lý kịp thời và phù hợp để cải tạo đất Một số các biện pháp được nhắc đến trong những vòng tròn nhỏ xung quanh gồm có biện pháp thủy lợi, sinh học, bón vôi và cuối cùng là sử dụng chế phẩm vi sinh – phương pháp được đánh giá là hữu dụng nhất tính tới thời điểm hiện tại

Câu slogan sử dụng màu nâu khiến người ta liên tưởng ngay đến Đất Thông điệp tạm dịch: Chúng ta có trách nhiệm đối với Đất và Hành tinh này (ở đây Earth cũng mang nghĩa là Trái đất) Việc sử dụng hình tròn cũng hàm ý những biện pháp như những hành tinh xung quanh Trái đất – luôn gắn liền và giữ vai trò quan trọng đối với đất Câu slogan không trực tiếp kêu gọi hành động trực tiếp nào, nhưng việc nhắc đến một cá thể to lớn như “Earth” giúp thông điệp đạt được mục tiêu nhắc nhở mọi người rằng mỗi việc làm của chúng ta, dù nhỏ hay lớn, đều sẽ có sức ảnh hưởng nhất định lên Trái đất

Và để kết lại poster, nhóm chỉ đề vỏn vẹn ngày và tháng, không có năm Ngày 06 tháng

05 hằng năm là Ngày Môi trường Thế giới được Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc đã quyết định chọn từ năm 1972 Một lần nữa nhóm hướng đến tương lai mỗi người chúng ta sẽ gắn liền ý thức bảo vệ môi trường vào cuộc sống hằng ngày Biến những hành động nhỏ như giảm rác thải nhựa, tái chế và tiếp cận lối sống zero-waste trở thành thói quen thường nhật

Sanility Intrusion là thuật ngữ chỉ hiện tượng Xâm nhập mặn

2 Khái niệm

Đất nhiễm mặn từ quan điểm nông nghiệp, là đất đó có tồn tại các loại muối hòa tan ở

một nồng độ cao hơn bình thường, gây ảnh hưởng xấu đến cây trồng

Hiện nay, để đánh giá độ mặn của đất, trên thế giới người ta dùng đại lượng EC là độ dẫn điện của đất, có đơn vị là dS/m (1dS/m = 0,64‰) Đất mặn là những loại đất có độ dẫn điện lớn hơn 4 dS/m ở 25oC (Richards 1954) tương đương với nồng độ muối hòa tan khoảng 2,56

‰ (cách tính thông thường tại Việt Nam) Các loại muối hòa tan muối phổ biến nhất hiện nay trong đất mặn là clorua và sunphát canxi, natri và magiê Nitrat có thể có mặt với số lượng hiếm Natri và Clorua là các ion chiếm tỉ lệ nhiều nhất trong các loại đât mặn Nhiều đất mặn có chứa lượng đáng kể của thạch cao [4CaSO.2H2O]

Ngoài ra, còn có một định nghĩa được sử dụng phổ biến hơn về đất mặn: là đất chứa nhiều muối hòa tan (1 – 1,5% hoặc hơn) Những loại muối tan thường gặp trong đất là NaCl, Na2SO4, CaCl2, CaSO4, MgCl2, NaHCO3…Những loại muối này có nguồn gốc khác nhau (nguồn gốc lục địa, nguồn gốc biển, nguồn gốc sinh vật…), nhưng nguồn gốc nguyên thủy của chúng là từ các thành phần khoáng của đá núi lửa Trong quá trình phong hóa đá, những muối này bị hòa tan di chuyển tập trung ở những dạng đất trũng không thoát nước

Xâm nhập mặn, hay nhiễm mặn là quá trình tích tụ quá nhiều muối hoà tan (chủ yếu là

NaCl) trong đất hoặc trong nước, gây ảnh hưởng tới khả năng canh tác của đất cũng như ảnh hưởng tới quá trình sử dụng đất và nước cho các hoạt động sinh hoạt, sản xuất Có nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn tới xâm nhập mặn, như sự bất cân bằng trong quá trình phát triển

tự nhiên của đất; khai thác quá mức nước nguồn ngầm ven biển khiến xâm nhập mặn từ nước biển vào mạch nước ngầm; ảnh hưởng của các quá trình nhân tạo, hoạt động thuỷ lợi và sử dụng phân bón hóa học; xâm lấn mặn trên các vùng hạ lưu, cửa sông do suy giảm dòng chảy mùa cạn; … Tuy nhiên, trong khuôn khổ của bài viết này, xâm nhập mặn chỉ được xem xét dưới góc độ xâm lấn mặn trên các vùng hạ lưu, cửa sông do suy giảm dòng chảy trong mùa khô cùng với tác động cộng hưởng của nước biển dâng do biến đổi khí hậu

3 Những nguyên nhân hình thành đất mặn

- Nguyên nhân khách quan:

Do các quá trình, tiến trình xảy ra trong tự nhiên, không có sự tác động của con người Đất bị nhiễm mặn do sự tích tụ quá mức bình thường của các loại muối hòa tan trong đất Các muối này chủ yếu là muối của các ion Cl-, SO42-, Ca2+, Mg2+, K+, Na+…Do vậy mà các vùng đất mặn thường là các vùng đất ích bị tác động rửa trôi của mưa…như các vùng ít mưa, các vùng khô hạn và bán khô hạn, đất ngày một tích tụ nhiều muối và đất bị mặn hóa Ở nước

ta, đất mặn lại có nguyên nhân là đất nhiễm mặn từ biển, bị nước biển xâm thực…nước biển theo các đường sông, nước ngầm vào sâu trong nội địa…

- Nguyên nhân chủ quan:

Do quá trình sống, canh tác của con người gây tác động đến các đặc điểm tự nhiên của đất Ngoài việc tích tụ trong đất do các tiến trình tự nhiên, muối cũng có thể được tích tụ do tưới tiêu không hợp lí của con người trong quá trình canh tác Vì nước tưới thường là nước lấy trực tiếp từ các sông…Nước này thường chứa một lượng muối khoáng lớn (do nhận được

từ các vùng đất khác nhau mà nó chảy qua) Khi tưới, vì một lí do nào đó, hoặc do tưới quá nhiều, lượng muối này không đươc cây trồng sử dụng hết, lại không bị rửa trôi đi nơi khác,

nó sẽ tích lại…và ngày càng làm cho đất bị nhiễm mặn

Việc sử dụng nước đầu nguồn quá mức làm cho mực nước ở các sông thấp xuống, điều này cũng là nguyên nhân làm cho đất bị nhiễm mặn do nước biển xâm lấn sâu vào trong nội địa

4 Các loại đất mặn và ảnh hưởng của chúng đến cây trồng

Phân loại đất mặn Độ dẫn điện của

đất (dS/m)

Nồng độ muối hòa tan (‰) Ảnh hưởng đến cây trồng

bị giới hạn

Mặn trung bình 4 – 8 2,56 – 5,12 Năng suất của nhiều loại cây trồng

bị giới hạn

được

Rất mặn > 16 > 10,24 Chỉ rất ít cây trồng chịu đựng được.

Bảng 1 Các loại đất mặn (phân theo nồng độ) và ảnh hưởng đối với cây trồng (Nguồn:

Utah State University)

Tùy từng loại cây trồng khác nhau mà có khả năng chống chịu mặn khác nhau, thường được thể hiện qua chỉ tiêu ngưỡng chịu mặn, là giá trị mà tại đó, cây trồng bắt đầu bị thiệt hại năng suất

Theo đánh giá của TS Võ Hữu Thoại, Phó Viện trưởng Viện Cây ăn quả miền Nam, đợt hạn mặn năm 2016 được xem là đợt hạn mặn khốc liệt nhất ở ĐBSCL trong 100 năm qua Hạn mặn xảy ra ở hầu hết các tỉnh ở ĐBSCL, đặc biệt hiện tượng nước mặn xâm nhập vào đất liền, xâm nhập vào các vùng cây ăn trái của các tỉnh Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Vĩnh Long, Sóc Trăng và một số tỉnh khác làm 9.400ha bị ảnh hưởng

Khi nước mặn xâm nhập hệ thống kênh, rạch và mương, vườn sẽ gây tích lũy muối hòa

tan trong đất, cường độ bốc thoát nước cũng như cường độ tích lũy mặn càng ngày càng tăng

do nước mặn xâm nhập hoặc do người dân vô tình tưới cho vườn cây của mình

Xâm nhập mặn gây cản trở quá trình sinh trưởng và phát triển của cây trồng, gây xáo trộn và mất cân bằng trong quá trình hấp thu nước và các chất dinh dưỡng cho cây Không

những vậy, nước mặn còn phá huỷ cấu trúc đất, khiến đất bị nén chặt, giảm khả năng phát triển của rễ cây, khả năng thẩm thấu và thoát nước trong đất, gây thiếu khí cho sự phát triển của bộ rễ

Do đó dẫn đến hàm lượng muối hòa tan trong đất cao làm cho áp suất thẩm thấu trong đất lớn hơn áp suất thẩm thấu của tế bào cây trồng Chính sự chênh lệch này làm cho cây trồng không hấp thu được nước và các chất dinh dưỡng, đồng thời làm cho màng tế bào vỡ

ra, cây mất nước, bị sốc mặn, gây rụng lá, hoa, trái hàng loạt, và có thể dẫn đến chết cây

5 Xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long 2019-2020

Xâm nhập mặn tại các tỉnh hạ lưu khu vực Đồng bằng sông Cửu Long trong những năm gần đây diễn biến tương đối phức tạp và có xu hướng ngày càng nghiêm trọng hơn do ảnh hưởng của El Nino

El Nino gây mưa ít, trong khi đó, việc thượng nguồn Mekong thiếu nước nghiêm trọng trong mùa khô, cùng với việc hệ thống các đập thuỷ điện và hồ chứa dọc dòng chính Mekong tăng cường trữ nước đã khiến cho tình trạng khô hạn, thiếu nước trong năm 2020 tại nhiều tỉnh hạ lưu vùng ĐBSCL càng trở nên trầm trọng hơn bao giờ hết Suy giảm lưu lượng dòng chảy khiến sông cạn, nước mặn lấn sâu hơn vào đất liền, từ đó khiến cho tình trạng xâm nhập mặn tại khu vực hạ lưu diễn biến phức tạp Nếu như đợt hạn mặn lịch sử trong năm 2016 được cho là 100 năm mới lặp lại, thì hạn mặn trong mùa khô 2020 đã diễn ra sớm hơn và nghiêm trọng hơn, mức độ vượt qua cả mốc của năm 2016

So sánh xâm nhập mặn 2016 và 2020 tại ĐBSCL

Phân bổ mặn: km - Nguồn: Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia ngày 2/3/2020

Mặc dù đã có kinh nghiệm chống mặn và thích ứng với hạn mặn qua từng năm song nhiều khu vực tại ĐBSCL vẫn chịu các tác động nghiêm trọng trong đợt hạn mặn 2020, cụ thể 5 tỉnh bao gồm Kiên Giang, Bến Tre, Tiền Giang, Cà Mau và Long An đã phải công bố tình trạng khẩn cấp

6 Ảnh hưởng của xâm nhập mặn tới sản xuất và sinh hoạt của người dân

Hạn mặn đã khiến nhiều diện tích lúa, cây ăn trái, canh tác thuỷ sản, rau màu bị thiệt hại,

cả hoạt động sản xuất nông nghiệp và đời sống sinh hoạt của người dân đều chịu tác động

tiêu cực

Hạn, xâm nhập mặn 2019 – 2020 đã làm khoảng 900ha lúa đông xuân ở huyện Tân Trụ, tỉnh Long

An mất trắng.

Tại tỉnh Hậu Giang, độ mặn tại nhiều nơi trên địa bàn huyện Long Mỹ và TP Vị Thanh

từ cuối tháng 12-2019 cũng được ghi nhận có nơi

đã lên đến hơn 18 phần nghìn Hạn mặn xâm nhập sâu vào nội đồng, gây nhiều ảnh hưởng tiêu cực tới sản xuất nông nghiệp Ở Bến Tre, ước tính khoảng 5.200 ha lúa tại hai huyện Ba Tri và Giồng Trôm có khả năng mất trắng do không có nước tưới; ngoài ra ước tính còn khoảng 20 nghìn ha cây ăn trái, hơn 72 nghìn ha dừa, gần 1.500 ha rau màu, hơn 100 nghìn cây giống, hoa cảnh cũng có nguy cơ chịu ảnh hưởng do xâm nhập mặn

Đối với đời sống người dân, hạn mặn trong năm 2020 đã khiến nhiều hộ gia đình thiếu nước sinh hoạt nghiêm trọng Theo thống kê, khoảng 96.000 hộ dân trong toàn vùng ĐBSCL

đã phải chịu cảnh thiếu nước sinh hoạt Bến Tre là tỉnh chịu thiệt hại nghiêm trọng nhất, khi toàn tỉnh, từ nông thôn đến thành thị đều chịu cảnh nước ngọt sinh hoạt do xâm nhập mặn, ước tính khoảng 57 nghìn hộ dân chịu ảnh hưởng, thậm chí nguồn nước cấp từ các nhà máy nước sạch tại các đô thị trên địa bàn tỉnh cũng có dấu hiệu nhiễm mặn hơn 2 phần nghìn Việc các hộ gia đình phải chi số tiền lớn mỗi tháng để mua nước ngọt phục vụ ăn uống và sinh hoạt tại các địa phương này không còn là điều hiếm thấy Khi nước ngọt bị nhiễm mặn lên đến 4-5 phần nghìn thì không thể sử dụng cho tắm giặt và sinh hoạt, người dân buộc phải mua nước ngọt vận chuyển từ nơi khác về với mức giá có nơi lên đến 300.000 đồng/m3

Hạn, xâm nhập mặn đã làm cho khoảng 96.000 hộ, tương đương gần 430.000 nhân khẩu đang sinh sống tập trung tại bảy tỉnh ven biển (Bến Tre, Sóc Trăng, Kiên Giang, Cà Mau, Bạc Liêu, Long An và Trà Vinh) thiếu nước sinh hoạt nghiêm trọng.

Tình hình xâm nhập mặn tại nhiều nơi

đã làm cho môi trường nước không thể đảm bảo cho việc thả cá con cho vụ nuôi mới, nước mặn làm cá bị chết hoặc chậm lớn dẫn đến không hiệu quả "Đối với một số nơi nước mặn không chỉ làm khó cho người nuôi mà còn làm khó cho cả khâu chế biến, vì các nhà máy nước chỉ lọc được chất bẩn chứ không lọc được muối Nước nhiễm mặn đưa vào nhà máy chế biến làm thay đổi cả quy trình chế biến" - ông Đạo cho hay

7 Thích ứng với hạn mặn

Tuy ít nhiều chịu sự chi phối và ảnh hưởng từ các hoạt động nhân tạo, mà điển hình là hoạt động trữ nước trong mùa khô từ các đập thuỷ điện thượng nguồn, trong phạm vi nhất định, hạn mặn được nhìn nhận là vẫn có khả năng dự báo sớm và giảm thiểu thiệt hại nếu có

kế hoạch chủ động thích ứng phù hợp và kịp thời Trên tinh thần đó, các địa phương cần chủ động:

Thứ nhất, theo dõi sát diễn biến mặn trên các lưu vực để có kế hoạch ứng phó kịp thời.

Các địa phương chịu ảnh hưởng bởi hạn mặn cần thực hiện giám sát chặt chẽ lưu lượng dòng chảy trên các lưu vực sông, cập nhật liên tục diễn biến thời tiết cũng như tiến hành đo độ mặn thường xuyên tại các khu vực cửa sông, các đường dẫn nước thuỷ lợi để có những dự

báo sớm, kịp thời nắm bắt tình trạng xâm nhập mặn trong từng giai đoạn, từng năm, từ đó có

kế hoạch ứng phó phù hợp như trữ nước, né vụ, nhằm giảm thiểu thiệt hại cho sản xuất và sinh hoạt

Thứ hai, có phương án hỗ trợ kỹ thuật, giải pháp ứng phó với hạn mặn kịp thời, phù

hợp với từng loại cây trồng, hoa màu cũng như các loại thuỷ, hải sản trên địa bàn Không có giải pháp nào là toàn năng hay có thể áp dụng như nhau trong các trường hợp, hoàn cảnh khác nhau, và giải pháp hỗ trợ kỹ thuật cho cây trồng, vật nuôi trước hạn mặn cũng vậy

Do đó, các địa phương thường xuyên chịu tác động của hạn mặn, đặc biệt là những tỉnh tại vùng ĐBSCL cần tiến hành rà soát diện tích đất nông nghiệp, diện tích cây trồng trên địa bàn mình, chi tiết tới từng giống cây để có phương án hỗ trợ kỹ thuật kịp thời trong điều kiện hạn mặn, ví dụ như kỹ thuật giữ ẩm cho cây trong điều kiện thiếu nước; cắt tỉa cành, tỉa bớt nụ, hoa trong những giai đoạn phát triển nào của cây là phù hợp để hạn chế thoát hơi nước nhưng vẫn đảm bảo khả năng sinh trưởng của cây trồng…

Các giải pháp hỗ trợ kỹ thuật tương tự cũng cần được tiến hành với quy trình canh tác, nuôi trồng các loại thuỷ, hải sản, ví dụ như theo dõi biến động mặn trong nước trong các giai đoạn khác nhau trong năm, có kế hoạch thả con giống phù hợp, hạn chế cho ăn khi độ mặn tăng cao, hay chủ động thu hoạch khi xâm nhập mặn diễn biến phức tạp hoặc không thể kiểm soát độ mặn, tránh mất trắng mùa vụ

Ông Nguyễn Văn Lân - xã An Bình Tây, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre -cắt lúa non nhiễm mặn trên 5 công ruộng nhà mình về cho dê

ăn - Ảnh: M.TRƯỜNG

8 Các biện pháp cải tạo đất nhiễm mặn

- Biện pháp thủy lợi:

Rửa mặn bằng nước mưa hay nước tưới là con đường để loại bỏ muối thừa ra khỏi đất Phương pháp này sẽ có hiệu quả nếu việc tiêu nước thuận lợi vì nó sẽ hạ thấp mực nước ngầm và loại bỏ các muối khỏi các vị trí chứa nhiều muối Để thực hiện có hiệu quả biện pháp này cẩn xây dựng hệ thống thủy lợi hoàn chỉnh để đưa nước vào các cánh đồng để rửa mặn và tiêu nước đi

Việc rửa mặn sẽ được tiến hành trong nhiều mùa, tùy theo điều kiện về nguồn nước ngọt có sẵn Song song với việc rửa mặn cần tiến hành tiêu nước ngầm, hạ thấp mực nước ngầm dưới mức cho phép Ngoài ra, còn đắp đê ngăn nước biển, xây dựng

hệ thống mương máng tưới, tiêu hợp lý Nhằm không cho nước biển do hoạt động thủy triều và sóng biển tràn vào.

Nhà vườn lót bạc trữ nước tưới Nguồn: Internet