Quan điểm của chủ nghĩa mác lênin về tôn giáo và vận dụng vấn đề tôn giáo trong việc phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc việt nam

TIỂU LUẬN QUAN ĐIỂM CỦA LÊNIN VỀ TÔN GIÁO VÀ VẬN DỤNG VẤN ĐỀ TÔN GIÁO TRONG VIỆC PHÁT HUY SỨC MẠNH ĐẠI ĐOÀN KẾT DÂN TỘC VIỆT NAM GVHD: TS. Phạm Thị Lan Thành phố Hồ Chí Minh, Tháng 06 năm 2021 NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN Điểm: …………………………….. KÝ TÊN MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU 1 1. Lý do chọn đề tài 1 2. Mục tiêu nghiên cứu 1 3. Phương pháp nghiên cứu 2 PHẦN NỘI DUNG 3 CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN VỀ TÔN GIÁO 3 1.1. Bản chất của tôn giáo 3 1.2. Nguồn gốc tôn giáo 4 1.3. Tính chất của tôn giáo 5 1.4. Nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội 7 CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM 8 2.1. Đặc điểm tôn giáo ở Việt Nam 8 2.2. Thực trạng giải quyết các vấn đề tôn giáo ở Việt Nam 9 2.2.1. Ưu điểm 9 2.2.2. Hạn chế 11 CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TÔN GIÁO HIỆN NAY 14 3.1. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về vấn đề tôn giáo 14 3.2. Phương hướng và giải pháp giải quyết của Đảng và Nhà nước Việt Nam đối với vấn đề tôn giáo hiện nay 16 PHẦN KẾT LUẬN 19 PHỤ LỤC 21 TÀI LIỆU THAM KHẢO 22 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong đời sống tinh thần của con người tôn giáo luôn đóng vai trò nhất định. Cùng với sự phát triển của lịch sử loài người, tôn giáo ra đời và trở thành một hiện tượng xã hội. Có nhiều tôn giáo khác nhau trên thế giới nhưng nhìn chung mọi tôn giáo đều hướng tới con người với những giá trị tốt đẹp. Chủ nghĩa cộng sản không phủ nhận tuyệt đối tôn giáo mà dung hòa tôn giáo trong đời sống, chính trị, xã hội để phát triển. Ở nước ta cũng vậy, tôn giáo đóng vai trò nhất định trong đời sống tinh thần. Nhìn chung mọi giáo lý của các tôn giáo đều chứa đựng tính nhân văn sâu sắc. Những triết lý ấy giúp cho con người sống với nhau gần gũi hơn, có trách nhiệm hơn với bản thân, cộng đồng, với sự phát triển chung của toàn xã hội. Tôn giáo là sự tự do tín ngưỡng của mỗi công dân. Vì vậy trong định hướng trên con đường xây dựng xã hội chủ nghĩa, Đảng và nhà nước ta luôn coi trọng vai trò của các tôn giáo. Mặc khác ở Việt Nam trong lịch sử, tôn giáo đã bị lợi dụng để phục vụ cho mục đích chính trị và ngày nay vẫn còn tồn tại những kẻ lợi dụng tôn giáo để chống phá nhà nước xã hội chủ nghĩa của ta. Chính vì thế mà mỗi người dân cần xác định rõ tư tưởng tự do tín ngưỡng phải đi đôi với chấp hành pháp luật của Đảng và nhà nước. Đó cũng là lý do chúng em quyết định chọn đề tài “Quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin về tôn giáo và vận dụng vấn đề tôn giáo trong việc phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu, để trước hết mỗi thành viên trong nhóm có những hiểu biết nhất định về các tôn giáo trên thế giới và đặc biệt là các tôn giáo ở nước ta. Đồng thời cũng nắm được các vấn đề và giải pháp giải quyết vấn đề tôn giáo ở Việt Nam. 2. Mục tiêu nghiên cứu Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội ra đời và biến đổi theo sự biến động của hoàn cảnh lịch sử xã hội. Vì vậy, nhóm em muốn tìm hiểu và góp phần làm sáng tỏ bản chất, nguồn gốc, và tính chất của tôn giáo. Đồng thời cũng tìm hiểu và nắm bắt tình hình và giải pháp giải quyết vấn đề tôn giáo ở Việt Nam hiện nay. Mặc khác, ở nước ta hiện nay tôn giáo đang có xu hướng phát triển mạnh mẽ, vậy làm sao để vận dụng vấn đề tôn giáo trong việc phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc Việt Nam? Trên đây là những mục đích mà nhóm chúng em muốn hướng tới khi nghiên cứu đề tài: “Quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin về tôn giáo và vận dụng vấn đề tôn giáo trong việc phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc Việt Nam”. 3. Phương pháp nghiên cứu Tra cứu tài liệu, tổng hợp và phân tích thông tin, nghiên cứu và đưa ra những nhận xét, đánh giá. Vận dụng quan điểm toàn diện và hệ thống, kết hợp khái quát và mô tả, phân tích, tổng hợp. PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN VỀ TÔN GIÁO 1.1. Bản chất của tôn giáo Quan điểm về tôn giáo trong các hệ tư tưởng ngoài chủ nghĩa Mác – Lênin: Tôn giáo là một hiện tượng xã hội ra đời rất sớm trong lịch sử nhân loại và tồn tại phổ biến ở hầu hết các cộng đồng người trong lịch sử hàng ngàn năm qua. Nói chung, bất cứ tôn giáo nào, với hình thái phát triển đầy đủ của nó, cũng đều bao gồm: ý thức tôn giáo (thể hiện ở quan niệm về các đấng thiêng liêng cùng những tín ngưỡng tương ứng) và hệ thống tổ chức tôn giáo cùng với những hoạt động mang tính chất nghi thức tín ngưỡng của nó. Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, tất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ánh hư ảo – vào trong đầu óc của con người – của những lực lượng ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh trong đó những lực lượng ở trần thế đã mang hình thức những lực lượng siêu trần thế . Tôn giáo là niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên, vô hình, mang tính thiêng liêng, được chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách hư ảo, nhằm lý giải những vấn đề trên trần thế cũng như ở thế giới bên kia. Niềm tin đó được biểu hiện rất đa dạng, tuỳ thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa lý – văn hóa khác nhau, phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo, được vận hành bằng những nghi lễ, những hành vi tôn giáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội tôn giáo khác nhau. Ngoài các khái niệm trên còn có các khái niệm của các nhà triết học duy vật trước Mác, của các nhà xã hội học tư sản, của E.Durkheim, của M. Weber, của quan điểm phân tâm học, của nhân loại học, văn hóa học,… Tôn giáo theo quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin: Tôn giáo là một hiện tượng thuộc đời sống tinh thần của xã hội ra đời rất sớm trong lịch sử nhân loại và chịu sự quy định của đời sống vật chất. Tôn giáo tồn tại phổ biến trong hầu hết các cộng đồng người trong lịch sử. Trong các tác phẩm của mình, C. Mác và P. Ăng – ghen đều xem sản xuất vật chất là cơ sở của sự hình thành và phát triển của các hiện tượng mang tính lịch sử xã hội, trong đó có tôn giáo từ đó ta có thể suy ra ở đâu có sản xuất vật chất thì ở đó có tôn giáo. Bất cứ tôn giáo nào, với hình thái phát triển đầy đủ của nó cũng bao gồm: ý thức tôn giáo, hệ thống tổ chức tôn giáo và những hoạt động mang tính chất nghi thức tín ngưỡng. Tôn giáo là một sản phẩm của con người, gắn với những điều kiện tự nhiên và lịch sử cụ thể, xác định. Bản chất của tôn giáo là sự phản ánh bế tắc, bất lực của con người trước tự nhiên, xã hội. Tôn giáo ra đời khi con người không thể giải thích được các hiện tượng tự nhiên, ví dụ: việc tôn thờ thần sấm, thần rừng, thần mưa,… Tôn giáo ngày càng biến đổi và có sự phát triển không ngừng cùng với sự phát triển của các điều kiện kinh tế – xã hội, văn hóa, chính trị của lịch sử. Trước đây khi chưa giải thích được các hiện tượng tự nhiên thì người ta thường dùng tôn giáo để giải thích, sau này khi khoa học kỹ thuật phát triển đã có khả năng giải thích các hiện tượng tự nhiên thì tôn giáo lại góp phần bù đắp những hụt hẫng trong cuộc sống, xoa dịu những nỗi đau tâm hồn trong con người thời hiện đại. 1.2. Nguồn gốc tôn giáo V.I.Lênin gọi đó là toàn bộ những nguyên nhân và điều kiện tất yếu làm nảy sinh niềm tin tôn giáo là những nguồn gốc tôn giáo. Nguồn gốc đó bao gồm: nguồn gốc kinh tế – xã hội, nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc tâm lý. Nguồn gốc kinh tế – xã hội là toàn bộ những nguyên nhân và điều kiện khách quan của đời sống xã hội tất yếu làm nảy sinh và tái hiện những niềm tin tôn giáo. Trong xã hội nguyên thủy, do trình độ lực lượng sản xuất thấp kém con người cảm thấy yếu đuối và bất lực trước thiên nhiên rộng lớn và bí ẩn, vì vậy họ đã gắn cho tự nhiên những sức mạnh, quyền lực to lớn, thần thánh hóa những sức mạnh đó. Từ đó, họ xây dựng nên những biểu hiện tôn giáo để thờ cúng. Khi xã hội phân chia thành giai cấp đối kháng, con người cảm thấy bất lực trước sức mạnh của thế lực giai cấp thống trị. Họ không giải thích được nguồn gốc của sự phân hóa giai cấp và áp bức, bóc lột, tội ác,… tất cả họ quy về số phận, định mệnh và cam chịu. Từ đó, họ đã thần thánh hóa một số người thành những thần tượng có khả năng chi phối suy nghĩ và hành động người khác mà sinh ra tôn giáo. Chúng ta có thể thấy rằng, sự thống trị của tự nhiên đối với con người không phải do thuộc tính và quy luật của bản thân tự nhiên chi phối mà do tính chất mối quan hệ của con người với tự nhiên, nghĩa là sự yếu kém về trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Như vậy, không phải bản thân tự nhiên sinh ra tôn giáo mà là mối quan hệ đặc thù của tự nhiên với con người do trình độ sản xuất quyết định, sự bần cùng về kinh tế, áp bức, bóc lột về chính trị, bất lực trước những bất công của xã hội là nguồn hốc sâu xa của sự hình thành tôn giáo. Nguồn gốc nhận thức của tôn giáo là sự tuyệt đối hóa, chủ quan trong nhận thức của con người. Ở những giai đoạn lịch sử nhất định, nhận thức của con người về tự nhiên, xã hội và bản thân mình còn có giới hạn. Mặt khác, trong tự nhiên và xã hội có nhiều điều khoa học chưa khám phá và giải thích được nên con người lại tìm đến tôn giáo. Sự nhận thức của con người khi xa rời hiện thực, thiếu khách quan dễ rơi vào ảo tưởng, thần thánh hóa đối tượng. Nguồn gốc tâm lý của tôn giáo không chỉ bao gồm sự sợ hãi, lo âu của con người trước sức mạnh của tự nhiên và xã hội mà vẫn dẫn đến việc sinh ra tôn giáo mà cả những tâm lý tích cực như lòng biết ơn, sự kính trọng cũng có khi được thể hiện qua tôn giáo. 1.3. Tính chất của tôn giáo Tính lịch sử của tôn giáo: Con người sáng tạo ra tôn giáo. Mặc dù nó còn tồn tại lâu dài, nhưng nó chỉ là một phạm trù lịch sử. Tôn giáo chỉ xuất hiện khi khả năng tư duy trừu tượng của con người đạt tới mức độ nhất định. Tôn giáo là sản phẩm của lịch sử. Trong từng giai đoạn lịch sử, tôn giáo có sự biến đổi cho phù hợp với kết cấu chính trị và xã hội của thời đại đó. Thời đại thay đổi, tôn giáo cũng có sự thay đổi, điều chỉnh theo. Đến một giai đoạn lịch sử nhất định, khi con người nhận thức được bản chất các hiện tượng tự nhiên, xã hội, khi con người làm chủ được tự nhiên, xã hội, làm chủ được bản thân mình và xây dựng được niềm tin cho mỗi con người thì tôn giáo sẽ không còn. Tính quần chúng của tôn giáo: Tôn giáo là nơi sinh họat văn hóa, tinh thần của một số bộ phận quần chúng nhân dân lao động. Hiện nay, số lượng tín đồ của các tôn giáo chiếm tỷ lệ khá cao trong dân số thế giới. Tuy tôn giáo phản ánh hạnh phúc hư ảo, song nó phản ánh khát vọng của những con người bị áp bức về một xã hội tự do, bình đẳng, bác ái,… Bởi vì, tôn giáo thường có tính nhân văn, nhân đạo hướng thiện. Vì vậy, còn nhiều người ở trong các tầng lớp khác nhau của xã hội. Tính chính trị của tôn giáo: Tính chính trị của tôn giáo chỉ xuất hiện khi xã hội đã phân chia giai cấp, các giai cấp thống trị đã lợi dụng tôn giáo để phục vụ lợi ích của mình. Trong nội bộ tôn giáo, cuộc đấu tranh giữa các dòng, hệ, phái nhiều khi cũng mang tính chính trị. Trong những cuộc đấu tranh ý thức hệ, thì tôn giáo thường là một bộ phận của đấu tranh giai cấp. Ngày nay, tôn giáo đang có chiều hướng phát triển, đa dạng, phức tạp không chỉ ở quốc gia mà còn cả phạm vi quốc tế. Đó là sự xuất hiện các tổ chức quốc tế của tôn giáo với thế lực lớn đã tác động đến nhiều mặt, trong đó có chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Vì vậy, cần nhận thức rõ: đa số quần chúng đến với tôn giáo nhằm thỏa mãn nhu cầu tinh thần; song trên thực tế đã và đang bị các thế lực chính trị – xã hội lợi dụng để thực hiện mục đích ngoài tôn giáo của họ.

GVHD: TS Phạm Thị Lan

Thành phố Hồ Chí Minh, Tháng 06 năm 2021

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN

Điểm: ………

KÝ TÊN

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 1

3 Phương pháp nghiên cứu 2

PHẦN NỘI DUNG 3

CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN VỀ TÔN GIÁO 3

1.1 Bản chất của tôn giáo 3

1.2 Nguồn gốc tôn giáo 4

1.3 Tính chất của tôn giáo 5

1.4 Nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội 7

CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM 8

2.1 Đặc điểm tôn giáo ở Việt Nam 8

2.2 Thực trạng giải quyết các vấn đề tôn giáo ở Việt Nam 9

2.2.1 Ưu điểm 9

2.2.2 Hạn chế 11

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TÔN GIÁO HIỆN NAY 14

3.1 Quan điểm của Đảng và Nhà nước về vấn đề tôn giáo 14

3.2 Phương hướng và giải pháp giải quyết của Đảng và Nhà nước Việt Nam đối với vấn đề tôn giáo hiện nay 16

PHẦN KẾT LUẬN 19

PHỤ LỤC 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong đời sống tinh thần của con người tôn giáo luôn đóng vai trò nhất định Cùngvới sự phát triển của lịch sử loài người, tôn giáo ra đời và trở thành một hiện tượng xãhội Có nhiều tôn giáo khác nhau trên thế giới nhưng nhìn chung mọi tôn giáo đều hướngtới con người với những giá trị tốt đẹp Chủ nghĩa cộng sản không phủ nhận tuyệt đối tôngiáo mà dung hòa tôn giáo trong đời sống, chính trị, xã hội để phát triển Ở nước ta cũngvậy, tôn giáo đóng vai trò nhất định trong đời sống tinh thần Nhìn chung mọi giáo lý củacác tôn giáo đều chứa đựng tính nhân văn sâu sắc Những triết lý ấy giúp cho con ngườisống với nhau gần gũi hơn, có trách nhiệm hơn với bản thân, cộng đồng, với sự phát triểnchung của toàn xã hội Tôn giáo là sự tự do tín ngưỡng của mỗi công dân Vì vậy trongđịnh hướng trên con đường xây dựng xã hội chủ nghĩa, Đảng và nhà nước ta luôn coitrọng vai trò của các tôn giáo Mặc khác ở Việt Nam trong lịch sử, tôn giáo đã bị lợi dụng

để phục vụ cho mục đích chính trị và ngày nay vẫn còn tồn tại những kẻ lợi dụng tôn giáo

để chống phá nhà nước xã hội chủ nghĩa của ta Chính vì thế mà mỗi người dân cần xácđịnh rõ tư tưởng tự do tín ngưỡng phải đi đôi với chấp hành pháp luật của Đảng và nhànước Đó cũng là lý do chúng em quyết định chọn đề tài “Quan điểm của chủ nghĩa Mác -Lênin về tôn giáo và vận dụng vấn đề tôn giáo trong việc phát huy sức mạnh đại đoàn kếtdân tộc Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu, để trước hết mỗi thành viên trong nhóm cónhững hiểu biết nhất định về các tôn giáo trên thế giới và đặc biệt là các tôn giáo ở nước

ta Đồng thời cũng nắm được các vấn đề và giải pháp giải quyết vấn đề tôn giáo ở ViệtNam

2 Mục tiêu nghiên cứu

Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội ra đời và biến đổi theo sự biến động củahoàn cảnh lịch sử xã hội Vì vậy, nhóm em muốn tìm hiểu và góp phần làm sáng tỏ bảnchất, nguồn gốc, và tính chất của tôn giáo Đồng thời cũng tìm hiểu và nắm bắt tình hình

và giải pháp giải quyết vấn đề tôn giáo ở Việt Nam hiện nay Mặc khác, ở nước ta hiện

1

nay tôn giáo đang có xu hướng phát triển mạnh mẽ, vậy làm sao để vận dụng vấn đề tôngiáo trong việc phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc Việt Nam? Trên đây là nhữngmục đích mà nhóm chúng em muốn hướng tới khi nghiên cứu đề tài: “Quan điểm của chủnghĩa Mác - Lênin về tôn giáo và vận dụng vấn đề tôn giáo trong việc phát huy sức mạnhđại đoàn kết dân tộc Việt Nam”.

3 Phương pháp nghiên cứu

Tra cứu tài liệu, tổng hợp và phân tích thông tin, nghiên cứu và đưa ra những nhậnxét, đánh giá

Vận dụng quan điểm toàn diện và hệ thống, kết hợp khái quát và mô tả, phân tích,tổng hợp

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN VỀ TÔN GIÁO 1.1 Bản chất của tôn giáo

Quan điểm về tôn giáo trong các hệ tư tưởng ngoài chủ nghĩa Mác – Lênin:

Tôn giáo là một hiện tượng xã hội ra đời rất sớm trong lịch sử nhân loại và tồn tạiphổ biến ở hầu hết các cộng đồng người trong lịch sử hàng ngàn năm qua Nói chung, bất

cứ tôn giáo nào, với hình thái phát triển đầy đủ của nó, cũng đều bao gồm: ý thức tôn giáo(thể hiện ở quan niệm về các đấng thiêng liêng cùng những tín ngưỡng tương ứng) và hệthống tổ chức tôn giáo cùng với những hoạt động mang tính chất nghi thức tín ngưỡngcủa nó

Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, "tất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ là sựphản ánh hư ảo – vào trong đầu óc của con người – của những lực lượng ở bên ngoài chiphối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh trong đó những lực lượng ở trần thế

đã mang hình thức những lực lượng siêu trần thế"1.

Tôn giáo là niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên, vô hình, mang tính thiêng liêng,được chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách hư ảo, nhằm lý giảinhững vấn đề trên trần thế cũng như ở thế giới bên kia Niềm tin đó được biểu hiện rất đadạng, tuỳ thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa lý – văn hóa khác nhau, phụthuộc vào nội dung từng tôn giáo, được vận hành bằng những nghi lễ, những hành vi tôngiáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội tôn giáo khác nhau

Ngoài các khái niệm trên còn có các khái niệm của các nhà triết học duy vật trướcMác, của các nhà xã hội học tư sản, của E.Durkheim, của M Weber, của quan điểm phântâm học, của nhân loại học, văn hóa học,…

1C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, t.20, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.437.

3

Tôn giáo theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin:

Tôn giáo là một hiện tượng thuộc đời sống tinh thần của xã hội ra đời rất sớm tronglịch sử nhân loại và chịu sự quy định của đời sống vật chất Tôn giáo tồn tại phổ biếntrong hầu hết các cộng đồng người trong lịch sử Trong các tác phẩm của mình, C Mác

và P Ăng – ghen đều xem sản xuất vật chất là cơ sở của sự hình thành và phát triển củacác hiện tượng mang tính lịch sử xã hội, trong đó có tôn giáo từ đó ta có thể suy ra ở đâu

có sản xuất vật chất thì ở đó có tôn giáo Bất cứ tôn giáo nào, với hình thái phát triển đầy

đủ của nó cũng bao gồm: ý thức tôn giáo, hệ thống tổ chức tôn giáo và những hoạt độngmang tính chất nghi thức tín ngưỡng

Tôn giáo là một sản phẩm của con người, gắn với những điều kiện tự nhiên và lịch

sử cụ thể, xác định Bản chất của tôn giáo là sự phản ánh bế tắc, bất lực của con ngườitrước tự nhiên, xã hội Tôn giáo ra đời khi con người không thể giải thích được các hiệntượng tự nhiên, ví dụ: việc tôn thờ thần sấm, thần rừng, thần mưa,…

Tôn giáo ngày càng biến đổi và có sự phát triển không ngừng cùng với sự phát triểncủa các điều kiện kinh tế – xã hội, văn hóa, chính trị của lịch sử Trước đây khi chưa giảithích được các hiện tượng tự nhiên thì người ta thường dùng tôn giáo để giải thích, saunày khi khoa học kỹ thuật phát triển đã có khả năng giải thích các hiện tượng tự nhiên thìtôn giáo lại góp phần bù đắp những hụt hẫng trong cuộc sống, xoa dịu những nỗi đau tâmhồn trong con người thời hiện đại

1.2 Nguồn gốc tôn giáo

V.I.Lênin gọi đó là toàn bộ những nguyên nhân và điều kiện tất yếu làm nảy sinhniềm tin tôn giáo là những nguồn gốc tôn giáo Nguồn gốc đó bao gồm: nguồn gốc kinh tế– xã hội, nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc tâm lý

Nguồn gốc kinh tế – xã hội là toàn bộ những nguyên nhân và điều kiện khách quancủa đời sống xã hội tất yếu làm nảy sinh và tái hiện những niềm tin tôn giáo Trong xã hộinguyên thủy, do trình độ lực lượng sản xuất thấp kém con người cảm thấy yếu đuối và bấtlực trước thiên nhiên rộng lớn và bí ẩn, vì vậy họ đã gắn cho tự nhiên những sức mạnh,

quyền lực to lớn, thần thánh hóa những sức mạnh đó Từ đó, họ xây dựng nên những biểuhiện tôn giáo để thờ cúng Khi xã hội phân chia thành giai cấp đối kháng, con người cảmthấy bất lực trước sức mạnh của thế lực giai cấp thống trị Họ không giải thích đượcnguồn gốc của sự phân hóa giai cấp và áp bức, bóc lột, tội ác,… tất cả họ quy về số phận,định mệnh và cam chịu Từ đó, họ đã thần thánh hóa một số người thành những thầntượng có khả năng chi phối suy nghĩ và hành động người khác mà sinh ra tôn giáo.

Chúng ta có thể thấy rằng, sự thống trị của tự nhiên đối với con người không phải dothuộc tính và quy luật của bản thân tự nhiên chi phối mà do tính chất mối quan hệ của conngười với tự nhiên, nghĩa là sự yếu kém về trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.Như vậy, không phải bản thân tự nhiên sinh ra tôn giáo mà là mối quan hệ đặc thù của tựnhiên với con người do trình độ sản xuất quyết định, sự bần cùng về kinh tế, áp bức, bóclột về chính trị, bất lực trước những bất công của xã hội là nguồn hốc sâu xa của sự hìnhthành tôn giáo

Nguồn gốc nhận thức của tôn giáo là sự tuyệt đối hóa, chủ quan trong nhận thức củacon người Ở những giai đoạn lịch sử nhất định, nhận thức của con người về tự nhiên, xãhội và bản thân mình còn có giới hạn Mặt khác, trong tự nhiên và xã hội có nhiều điềukhoa học chưa khám phá và giải thích được nên con người lại tìm đến tôn giáo Sự nhậnthức của con người khi xa rời hiện thực, thiếu khách quan dễ rơi vào ảo tưởng, thần thánhhóa đối tượng

Nguồn gốc tâm lý của tôn giáo không chỉ bao gồm sự sợ hãi, lo âu của con ngườitrước sức mạnh của tự nhiên và xã hội mà vẫn dẫn đến việc sinh ra tôn giáo mà cả nhữngtâm lý tích cực như lòng biết ơn, sự kính trọng cũng có khi được thể hiện qua tôn giáo

1.3 Tính chất của tôn giáo

Tính lịch sử của tôn giáo:

Con người sáng tạo ra tôn giáo Mặc dù nó còn tồn tại lâu dài, nhưng nó chỉ là mộtphạm trù lịch sử Tôn giáo chỉ xuất hiện khi khả năng tư duy trừu tượng của con người đạttới mức độ nhất định

5

Tôn giáo là sản phẩm của lịch sử Trong từng giai đoạn lịch sử, tôn giáo có sự biếnđổi cho phù hợp với kết cấu chính trị và xã hội của thời đại đó Thời đại thay đổi, tôn giáocũng có sự thay đổi, điều chỉnh theo.

Đến một giai đoạn lịch sử nhất định, khi con người nhận thức được bản chất cáchiện tượng tự nhiên, xã hội, khi con người làm chủ được tự nhiên, xã hội, làm chủ đượcbản thân mình và xây dựng được niềm tin cho mỗi con người thì tôn giáo sẽ không còn

Tính quần chúng của tôn giáo:

Tôn giáo là nơi sinh họat văn hóa, tinh thần của một số bộ phận quần chúng nhândân lao động Hiện nay, số lượng tín đồ của các tôn giáo chiếm tỷ lệ khá cao trong dân sốthế giới

Tuy tôn giáo phản ánh hạnh phúc hư ảo, song nó phản ánh khát vọng của những conngười bị áp bức về một xã hội tự do, bình đẳng, bác ái,… Bởi vì, tôn giáo thường có tínhnhân văn, nhân đạo hướng thiện Vì vậy, còn nhiều người ở trong các tầng lớp khác nhaucủa xã hội

Tính chính trị của tôn giáo:

Tính chính trị của tôn giáo chỉ xuất hiện khi xã hội đã phân chia giai cấp, các giaicấp thống trị đã lợi dụng tôn giáo để phục vụ lợi ích của mình

Trong nội bộ tôn giáo, cuộc đấu tranh giữa các dòng, hệ, phái nhiều khi cũng mangtính chính trị Trong những cuộc đấu tranh ý thức hệ, thì tôn giáo thường là một bộ phậncủa đấu tranh giai cấp

Ngày nay, tôn giáo đang có chiều hướng phát triển, đa dạng, phức tạp không chỉ ởquốc gia mà còn cả phạm vi quốc tế Đó là sự xuất hiện các tổ chức quốc tế của tôn giáovới thế lực lớn đã tác động đến nhiều mặt, trong đó có chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội

Vì vậy, cần nhận thức rõ: đa số quần chúng đến với tôn giáo nhằm thỏa mãn nhu cầu tinhthần; song trên thực tế đã và đang bị các thế lực chính trị – xã hội lợi dụng để thực hiệnmục đích ngoài tôn giáo của họ

1.4 Nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Khi giải quyết vấn đề tôn giáo cần nắm vững các nguyên tắc cơ bản sau:

Thứ nhất, cần phải có quan điểm lịch sử cụ thể khi giải quyết vấn đề tôn giáo, bởi vì:

ở những thời kỳ lịch sử khác nhau, vai trò, tác động của từng tôn giáo đối với đời sống xãhội không như nhau Quan điểm, thái độ của các giáo hội, giáo sĩ, giáo dân về các lĩnhvực của đời sống xã hội luôn có sự khác biệt Vì vậy cần phải có quan điểm lịch sử cụ thểkhi xem xét, đánh giá và ứng xử đối với những vấn đề có liên quan đến tôn giáo

Thứ hai, khắc phục dần những ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo phải gắn liền với quá

trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới Điều đó nói lên rằng: muốn thay đổi ý thức

xã hội, trước hết cần phải thay đổi bản thân tồn tại xã hội; muốn xóa bỏ ảo tưởng nảy sinhtrong tư tưởng con người, phải xóa bỏ nguồn gốc sinh ra ảo tưởng ấy Đấu tranh chốngnhững biểu hiện tiêu cực trong tôn giáo là gián tiếp đấu tranh với cái thế giới đang cần có

ảo tưởng Điều cần thiết trước hết phải xác lập được một thế giới hiện thực không có ápbức, bất công, nghèo đói và thất học,… cùng những tệ nạn nảy sinh trong xã hội

Thứ ba, tôn trọng, đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và không tín ngưỡng

tôn giáo của nhân dân Các tôn giáo hoạt động trong khuôn khổ pháp luật, bình đẳngtrước pháp luật Quyền ấy không chỉ thể hiện về mặt pháp lý mà còn được thực hiện trênthực tiễn một cách nhất quán, xuyên suốt, lâu dài của các Đảng Tuy nhiên, đi đôi với việctôn trọng, đảm bảo quyền tự do tính ngưỡng phải chống lại những kẻ lợi dụng tự do tínngưỡng để chống phá cách mạng

Thứ tư, cần phân biệt hai mặt nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo và lợi dụng tín ngưỡng

tôn giáo Vì có sự phân biệt được hai mặt đó mới tránh khỏi khuynh hướng tả hoặc hữutrong quá trình quản lý, ứng xử với những vấn đề nảy sinh từ tín ngưỡng, tôn giáo Nhucầu tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần chính đáng của đồng bào có đạo sẽ còn tồntại lâu dài, phải được tôn trọng và bảo đảm Mọi biểu hiện vi phạm quyền ấy là trái với tưtưởng của chủ nghĩa Mác – Lênin

7

CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM 2.1 Đặc điểm tôn giáo ở Việt Nam

Tôn giáo tại Việt Nam khá đa dạng, gồm có các nhánh Phật giáo như Đại thừa, Tiểuthừa, Hòa Hảo,… một số nhánh Kitô giáo như Công giáo Roma, Tin Lành, tôn giáo nộisinh như Đạo Cao Đài, và một số tôn giáo khác Nền tín ngưỡng dân gian bản địa cho tớinay vẫn có ảnh hưởng nhất định tại Việt Nam Nhiều người dân Việt Nam xem họ lànhững người không tôn giáo, mặc dù họ có đi đến các địa điểm tôn giáo vào một vài dịptrong năm Theo tác giả Trần Đình Hượu, người Việt Nam được cho là ít có tinh thần tôngiáo, các tôn giáo thường được tập trung ở mặt thờ cúng, còn mặt giáo lý, tinh thần lại ítđược quan tâm2 Theo số liệu cuộc Tổng điều tra Dân số và Nhà ở Việt Nam năm 2019 thì

cả nước có hơn 13,162 triệu người xác nhận theo một trong những tôn giáo được đăng kýchính thức Năm tôn giáo lớn nhất là Công giáo, Phật giáo, Hòa Hảo, Tin Lành, và CaoĐài; các tôn giáo khác chiếm tỷ trọng nhỏ3 Cùng với đó, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên làmột loại hình sinh hoạt tôn giáo phổ biến, được thực hành bởi đa số dân cư Để quản lýnhà nước về tôn giáo, Chính phủ Việt Nam đã thành lập Ban Tôn giáo Chính phủ để phục

vụ việc quản lý hoạt động của các tôn giáo, tín ngưỡng Việt Nam thời cổ đã có các hìnhthức thực hành tôn giáo đối với các đối tượng tự nhiên Các hình trang trí trên trống đồngĐông Sơn đã phản ánh các nghi lễ tôn giáo thời ấy, trong đó mô tả rất nhiều về hình ảnhmột loài chim, mà cụ thể là chim Lạc, khiến các sử gia tin rằng, chúng là đối tượng đượcngười Việt cổ tin thờ Ngoài ra, con Rồng cũng được xuất hiện nhiều trong các sản phẩmnghệ thuật, mỹ thuật Việt Nam, phát sinh từ việc thờ kính Lạc Long Quân, một huyềnthoại về người được cho là cha đẻ của dân tộc Việt Nam Bên cạnh đó, các đối tượng tựnhiên khác như động vật, núi, sông, biển, cũng được người Việt tôn làm thần bảo vệ,chúc phúc cho con người Tôn giáo tại Việt Nam có mối liên hệ với nền văn minh TrungHoa và văn minh Ấn Độ nhưng người Việt còn kết hợp yếu tố truyền thống đạo đức dântộc mình vào đó để hình thành tôn giáo mang bản sắc riêng Trong thời quân chủ tại ViệtNam, Nho giáo được chính quyền khuyến khích, được xem là nền tảng của chế độ khoa

2 Trần Đình Hượu, Đến hiện đại từ truyền thống 1994, trang 35.

cử, nhiều văn miếu được xây dựng trong cả nước Tuy nhiên trong các Triều đại như nhà

Lý, nhà Trần và các chúa Nguyễn Phật giáo cũng có vai trò quan trọng trong triều đình vàđược các chính quyền phong kiến khuyến khích Các tôn giáo có mặt lâu đời tại Việt Nam

là Khổng giáo, Lão giáo và Phật giáo (gọi chung là tam giáo) Sau năm 1954, khi ngườicộng sản cầm quyền tại miền Bắc, họ xem vấn đề tâm linh như là một đối tượng đấu tranh

tư tưởng, thậm chí là đấu tranh bằng ý thức hệ Họ cố gắng bài trừ mê tín dị đoan đếnmức mọi chuyện liên quan đến tâm linh đều bị đả phá Đền Hùng cũng bị phá vì bị chorằng đó là mê tín dị đoan Họ xóa đi tất cả, trong khi đáng lẽ tín ngưỡng tôn giáo là thuộc

về nhu cầu, quyền cơ bản của con người Ở miền Bắc, từ năm 1954 cho đến đầu nhữngnăm 1980 hầu như không tồn tại các hoạt động thực hành tín ngưỡng nữa thì trongkhoảng thời gian đó, trong miền Trung và miền Nam vẫn duy trì Việc ngắt quãng trongmột thời gian dài, từ 1954 đến đầu những năm 80 đã khiến cho hệ thống lễ hội bị phá vỡ

Từ năm 1986 đến nay, gần 8.000 lễ hội đã được phục hồi và hình thành mới, được quantâm nhiều nhất là lễ hội dân gian Việc phục hồi lễ hội đang được phản chiếu dưới nhãnquan là văn hóa tinh thần mà quên đi mất phần trình diễn, phô bày nghi thức, biểu hiệncủa người dân đối với thần linh Hiện nay, nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa ViệtNam chủ trương tự do tín ngưỡng, nhưng có một số nguyên tắc khiến việc thực hành đôikhi lại bị ngăn cản bởi một vài cá nhân thiếu hiểu biết Ông Nguyễn Quốc Tuấn, Việntrưởng Viện nghiên cứu tôn giáo, nhận xét "dường như những chính sách về tôn giáonghiêm trọng và sai lầm trước đây mà cả hiện nay nữa đã tạo ra một quá trình sa mạc hóa

về tâm linh ở Việt Nam, để giờ đây tâm hồn của người Việt đã biến thành một bãi hoang

có thể chấp nhận các loại bụi gai xương rồng và không thể trồng được loại cây có hoathơm, quả ngọt " Theo ông, đây là bài học về việc đừng nên tạo ra những sa mạc nhậnthức như đã từng làm, vì không ai khác, chính các thế hệ người Việt sau này sẽ phải gánhchịu hậu quả

9