BÀI tập lớn 2 (cầu long biên, dấu ấn của người pháp)

BÀI TẬP LỚNHỌC PHẦN: QUAN HỆ GIỮA PHƯƠNG TÂY VÀ ĐÔNG NAM Á TRONG CÁC THẾ KỶ XVI – XIX ĐỀ TÀI: CẦU LONG BIÊN – DẤU ẤN CỦA NGƯỜI PHÁP Ở VIỆT NAM A PHẦN MỞ ĐẦU Trong lịch sử phát triển của

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành bài tập lớn này, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến giảng viên hướng dẫn- PGS TS Đặng Văn Chương đã giúp đỡ tôi trong quá trình đề xuất đề tài

và nghiên cứu, viết và hoàn thiện

Tôi cũng muốn gửi lời cảm ơn đến các bạn sinh viên cùng khóa trong khoa Lịch sử, trường Đại học Sư phạm- ĐH Huế đã giúp đỡ tôi trong quá trình tìm kiếm và xử lý tài liệu

Người viết

Trương Đình Tý

BÀI TẬP LỚN

HỌC PHẦN: QUAN HỆ GIỮA PHƯƠNG TÂY VÀ ĐÔNG NAM Á TRONG CÁC THẾ KỶ XVI – XIX

ĐỀ TÀI: CẦU LONG BIÊN – DẤU ẤN CỦA NGƯỜI PHÁP Ở VIỆT NAM

A PHẦN MỞ ĐẦU

Trong lịch sử phát triển của nhân loại , việc giao lưu, tiếp xúc giữa các nền văn minh, các nền văn hóa, các vùng đất khác nhau luôn là một nhu cầu quan trọng Từ thời cổ đại ở phương Đông và phương Tây đã xuất hiện những nền văn minh rất rực

rỡ và từ thời bấy giờ, đã diễn ra sự tiếp xúc văn minh giữa hai khu vực Sự tiếp xúc văn minh này được tiến hành thông qua các hoạt động buôn bán, du lịch, chiến tranh,

và do sự phát triển địa lý Trong thời kỳ cổ trung đại, người Hy Lạp, người Ả rập là những dân tộc tiên phong trong việc tìm đường sang phương Đông Và việc tiếp xúc, giao lưu văn hóa Đông – Tây này chỉ được phát triển sau khi diễn ra các cuộc phát kiến địa lý

Do nhu cầu mở rộng hoạt động thương mại và nhờ vào những tiến bộ kỹ thuật của ngành hàng hải, từ cuối thế kỷ XV, nhiều nhà thám hiểm châu Âu đã tìm ra những con đường biển đi sang phương Đông – nơi họ hy vọng sẽ tìm được nhiều vàng bạc và của cải Những chuyến vượt biển của các nhà thám hiểm châu Âu thời kỳ đó đã đem lại nhiều kết quả to lớn vượt xa mục đích ban đầu, có ý nghĩa trọng đại trong lịch sử loài người Chính nhờ những cuộc thám hiểm này đã giúp hình thành các tuyến đường thương mại nối liền châu Âu- châu Phi- châu Á, và tạo nên tam giác mậu dịch Đại Tây Dương giữa châu Âu, châu Phi và châu Mỹ Sau phát kiến địa lý, nhiều quốc gia phương Tây, mà đại diện là các thương nhân, giáo sĩ đã tìm đường sang các nước phương Đông để buôn bán, truyền đạo Đông Nam Á, khu vực giàu có về tài nguyên thiên nhiên trong mắt người phương Tây cũng nằm trong đích đến đó Thương nhân, giáo sĩ các nước Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh, Pháp đã đến các nước Đông Nam Á như Malaysia, Indonesia, Philippines, từ đầu thế kỷ XVI Từ đây bắt đầu một thời kỳ mới trong lịch sử của khu vực này, thời kỳ Đông Nam Á tiếp xúc với văn minh phương Tây và dần dần bị chủ nghĩa thực dân phương Tây xâm chiếm

Từ cuối thế kỷ XIX, trong bối cảnh chế độ phong kiến ở các nước Đông Nam Á đã dần suy yếu, các quốc gia phương Tây đã tiến hành quá trình xâm lược và cai trị các nước Đông Nam Á Việt Nam cũng nằm trong vòng quay đó Sau một thời gian dài xâm chiếm Việt Nam về mặt quân sự (từ năm 1858-1884), rồi sau đó là quá trình bình định (1884-1897), người Pháp bắt đầu quá trình cai trị Quá trình này được gọi là Chương trình khai thác thuộc địa lần thứ nhất của người Pháp, được tiến hành từ năm

1897 đến trước Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914) Chính sách khai thác thuộc địa của Pháp ở Việt Nam và Đông Dương được thể hiện rõ qua Chương trình hành động

bảy điểm của Toàn quyền Paul Doumer gửi cho Bộ trưởng Thuộc địa Pháp ngày 22/3/1897, trong đó chú trọng đến củng cố hệ thống tài chính, thuế khóa, đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật, mở rộng sản xuất và thương mại bằng việc phát triển các quan hệ thực dân của người Pháp và lao động của người bản xứ

Trong quá trình khai thác thuộc địa ở Việt Nam, người Pháp đã cho xây dựng hàng loạt công trình giao thông như đường bộ, đường sắt, cảng biển, cầu cống,… nhằm vừa phục vụ cho việc khai thác tài nguyên khoáng sản, vận chuyển hàng hóa, vừa phục vụ cho chiến tranh.Những công trình giao thông do người Pháp xây dựng cũng đã phần nào làm thay đổi diện mạo kinh tế- xã hội Việt Nam Nhiều công trình trong số này vẫn còn lại đến nay, trong đó tiêu biểu có cầu Long Biên (Hà Nội)

Cầu Long Biên (Hà Nội) là cây câu thép đầu tiên bắc qua sông Hồng ở Hà Nội Đây là một công trình giao thông mang đậm dấu ấn của người Pháp Cầu Long Biên được xây dựng và đi vào hoạt động đã đem lại một lợi ích to lớn về giao thông, vận chuyển hàng hóa, đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế của người Pháp ở Việt Nam cũng như các giai đoạn sau… Vì vai trò quan trọng của cầu Long Biên (Hà Nội) trong lịch sử khai thác thuộc địa của người Pháp ở Việt Nam và Đông Dương, tôi quyết định chọn đề tài “Cầu Long Biên- dấu ấn của người Pháp ở Việt Nam” cho bài tập lớn của mình

B PHẦN NỘI DUNG

Cầu Long Biên đã đi vào ca dao:

Hà Nội có cầu Long Biên

Vừa dài vừa rộng bắc trên sông Hồng

Tàu xe đi lại thong dong

Người người tấp nập gánh gồng ngược xuôi

Nhậm chức Toàn quyền Đông Dương rồi sang Hà Nội cuối năm 1896, Paul Doumer là nhà cai trị độc tài theo đuổi chủ trương biến chế độ bảo hộ thành chế độ trực trị, xóa bỏ chủ quyền và thống nhất An Nam Ông ta tập trung hết quyền hành vào mình, ép vua Thành Thái ký dụ bãi bỏ Nha kinh lược ở Bắc Kỳ, giao quyền này cho thống sứ Augustin Foures Cho dời tỉnh lỵ Hà Nội ra Cầu Đơ (nay là khu vực trung tâm quận Hà Đông), tổ chức khai thác tài nguyên, biến Đông Dương thành thị

trường cho kỹ nghệ và thương mại Pháp khi đó đang xập xệ, thua kém nhiều nước châu Âu Để khai thác thuộc địa có kết quả trước mắt và lâu dài, Paul Doumer nhận thấy giao thông là vấn đề cốt yếu phải quan tâm đối với một thuộc địa đi lại và vận chuyển hàng hóa chủ yếu bằng đường thủy Và Doumer đã công bố kế hoạch xây cầu Long Biên bắc qua sông Hồng với đầu cầu bên nội đô là bến đò chùa Móc, đầu bên kia là bến đò Ái Mộ Ông ta cho khảo sát địa chất, đồng thời công bố cuộc thi thiết kế

Dư luận nghi ngờ nhiều hơn ủng hộ Những người thân cận, thậm chí cả kỹ sư trưởng ngành cầu đường Đông Dương cũng tỏ ra bi quan Các quan chức người Việt

có tư tưởng phóng khoáng, cởi mở nhất cũng thiếu tin tưởng vào dự án Tờ Thư tín Hải Phòng (Le Courries Haiphong), tờ báo của giới thương gia Pháp tại Hải Phòng đã châm chọc tính vĩ cuồng của Paul Doumer: “ Khi xây một cây cầu, người ta phải biết

nó có dùng được hay không, liệu có bắc sang một con sông được hay không Thế nhưng ông ta không nghĩ đến điều đó, không nghĩ tới sự thay đổi dòng chảy liên tục của con sông Hồng hung dữ vào mùa mưa” Còn tờ Đời sống Đông Dương (Lavie Indochinoise) cho đăng 8 tranh biếm họa liên hoàn về xây cầu Long Biên mà hình vẽ nhân vật trong các tranh nhang nhác như Paul Doumer Không để ý đến những lời phê phán, bất chap dư luận của người dân Pháp đang sống ở Bắc Kỳ, của giới thương nhân

và những khuyến cáo của giới quan chức, Paul Doumer vẫn quyết định cho xây và đặt

ra thời gian phải hoàn thành là 5 năm với chi phí tín dụng được duyệt Trong 6 công ty gửi thiết kế tham gia thầu thì Dayde et Pille trúng thầu vì công ty này đưa ra thiết kế kiểu dầm chìa đỡ hai bên, các thanh đỡ hình răng cưa, đỉnh cao nhất là 17 mét tính từ trụ cầu và giá thành cũng rẻ hơn 3000 franc Paul Doumer chọn thiết kế dầm chìa có lẽ

vì nó đã được ứng dụng để xây cầu đường sắt tuyến Paris – Orleans Theo thiết kế, cầu Long Biên có 19 nhịp gồm: Hai nhịp tiếp giáp hai bờ dài 78,7 mét, 9 nhịp dài 75m xen kẽ 8 nhịp dài 106,2m, đặt trên 20 trụ Mỗi bên vỉa hè rộng 1,3 m, ngoài là lan can sắt cao 1m Chiều dài phần sắt là 1.682m, cộng thêm phần cầu dẫn tổng cộng là 2.500m Công trình khởi công ngày 12-9-1898, Paul Doumer đã dùng chiếc bay bằng bạc gắn tấm biển đá hoa cương đen khắc dòng chữ 12-9-1898 lên đầu cầu, và tuyên bố công việc xây cầu bắt đầu Sau này các cây cầu Trường Tiền (Huế), Bình Lợi (từ Sài Gòn đi Biên Hòa), cầu Hải Dương, Việt Trì, Lào Cai và cả cầu Hàm Rồng được xây dựng đều bắt nguồn từ kế hoạch phát triển thuộc địa của Paul Doumer

Ban đầu, nhà thầu không tin tưởng vào nhân công người Việt nên họ thuê không nhiều, số đông được thuê là thợ Trung Quốc vì người Trung Quốc to, khỏe và cũng từng tham gia các công trình lớn Thợ Việt trước đó chỉ quen với công việc đồng áng nên nhà thầu phải tổ chức đào tạo nghề cho họ ngay tại công trường Tuy nhiên, sau một thời gian, hơn 40 đốc công, kỹ sư nhận thấy thợ Việt Nam sức yếu hơn nhưng bù lại họ rất khéo tay Họ tán các ri vê rất đều và nhẵn Trong bài viết Cây cầu Long Biên của Paul Boudet (Giám đốc Sở lưu trữ và Thư viện Đông Dương năm 1917) viết:

“Chính nhân công bản xứ đã lắp ghép các thanh sắt, điều khiển những máy móc mạnh

mẽ để cẩu trục các cây sắt lớn và lắp đặt những đinh tán Lúc đầu thợ tán đinh phần lớn là thợ Trung Quốc vì họ to khỏe hơn người An Nam nhưng dần sau đó, thợ An Nam đã gạt bỏ họ Người An Nam dù có sức yếu hơn nhưng họ năng động và khéo léo Các đốc công, kỹ sư cũng ưa thích họ hơn”

Dù áp dụng những công nghệ tiên tiến nhất vào thời kỳ đó nhưng cầu Long Biên vẫn gặp phải những khó khan thi công các mố trụ, 20 trụ cầu sâu hơn 30m so với mặt nước vào mùa cạn là thách thức rất lớn Để công nhân có thể làm việc trong điều kiện

áp suất cao và thiếu oxy dưới đáy hố móng, các kỹ sư đã chọn thợ người Việt vì họ tin vào sức chịu đựng dẻo dai Sau khi đưa công nhân xuống hố trụ, họ cho thắp đèn công suất lớn rồi bịt kín miệng và bơm không khí xuống Tuy vậy, công nhân xây móng chỉ

có thể làm việc tối đa là 4 giờ là phải đưa lên bờ cho uống thuốc bổ, xoa bóp các cơ bắp và đổi kíp khác Lúc cao điểm công trường có tới 3000 thợ người Việt Có thể coi những người thợ sắt, thợ xây, thợ cẩu, thợ đá… này là những lớp công nhân Việt Nam đầu tiên

Không chỉ sử dụng nhân công người Việt, cầu Long Biên sử dụng tới 75% vật liệu trong nước, gồm 30.000 mét khối đá, hang vạn mét gỗ lim lát mặt hai bên cánh gà lấy

từ Thanh Hóa, hang vạn tấn vôi chuyển từ Huế ra và hàng triệu tấn xi măng Hải Phòng Khởi công ngày 12-9-1898 nhưng đến ngày 3-02-1902, nghĩa là chỉ hơn 3 năm cầu đã hợp long và ngày 28-02-1902 lễ khánh thành được tổ chức trọng thể Vào thời điểm đó, đây là cây cầu dài thứ hai thế giới, sau cầu Brooklyn ở Mỹ Cầu Long Biên hoàn thành làm tất cả ai nghi ngờ và chế giễu Paul Doumer im lặng hổ thẹn Phụ chính Nguyễn Trọng Hợp ca ngợi “Nó to đẹp tráng lệ như một con rồng xanh bồng bềnh trên mặt nước hay như chiếc cầu vồng bắc ngang trời rộng mênh mông” Nguyễn Trọng Hợp còn dẫn lại lời một nhà nho “Che chở một dân tộc bằng đức độ chính là giúp người sang sông” Và ông còn làm một bài thơ theo thể tự do gồm 12 câu và câu kết:

Hỡi con sông hãy chảy đi theo dòng của người

Niềm vui sướng và niềm kiêu hãnh

Cầu Long Biên lúc đầu mang tên toàn quyền Paul Doumer nhưng đến năm 1945, Thị trưởng Hà Nội Trần Văn Lai đổi tên thành Long Biên với ý nghĩa nó nằm trên đất thành Long Biên xưa

Hoàn thành cầu Long Biên cũng là hoàn thành đường sắt trên cầu để chuẩn bị khớp nối với tuyến đường sắt Hà Nội- Phủ Lạng Thương Cũng năm 1902, tuyến đường sắt

Hà Nôi- Hải Phòng dài 100km bắt đầu xây dựng để phục vụ cho việc chuyên chở hàng hóa từ cảng về Hà Nội, nơi tập trung rất đông các cơ sở sản xuất công nghiệp

C PHẦN KẾT LUẬN

Xây dựng cầu Long Biên là một kế hoạch nằm trong chương trình khai thác thuộc địa của người Pháp ở Việt Nam, nhằm phục vụ cho vận chuyển hàng hóa và giao thông đi lại Với tầm nhìn chiến lược của mình, Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer đã đề xuất và thực thi việc xây dựng cầu Long Biên Cầu được xây dựng hoàn thiện trước thời hạn, trở thành một công trình giao thông mang đậm dấu ấn của người Pháp ở Việt Nam và Đông Dương

Vào cuối thế kỷ XIX, cầu Long Biên không chỉ thuộc vào loại những cây cầu có độ dài nhất trên thế giới, mà còn thể hiện những thành tựu của công nghệ xây dựng cầu, chí ít tương ứng với trình độ quốc tế đương thời Cầu Mống ở Sài Gòn, cầu Trường Tiền ở Huế, cầu Long Biên ở Hà Nội và còn có thể vài chiếc cầu khác nữa, là sản phẩm của hãng Eiffel, lừng danh bởi tác giả của tháp mang tên người kỹ sư tài ba và kiệt xuất

Cầu Long Biên là một minh chứng sống động cho sự hội nhập của Việt Nam trong lĩnh vực xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, một sự kết hợp giữa kỹ thuật khoa học của phương Tây và nhân lực Việt Nam Xây dựng và hoàn thiện cầu Long Biên đã giúp rút ngắn thời gian vận chuyển hàng hóa qua sông Hồng, góp phần vào phát triển kinh

tế cũng như thuận lợi về mặt giao thông đi lại