KHỞI NGHĨA YÊN THẾ CÓ PHẢI LÀ PHONG TRÀO NÔNG DÂN?

Từ những năm 5060, đã có nhiều bài viết trên các diễn đàn tạp chí Nghiên cứu lịch sử, tập san Văn Sử Địa tranh luận về vấn đề phong trào nông dân trong lịch sử. Theo Trương Hữu Quýnh ước tính đã có đến hơn 150 bài viết bàn về vấn đề này. Đây quả thật là một vấn đề lớn trong lịch sử trung cận đại Việt Nam. Trong đó cũng có nhiều bài nghiên cứu về cuộc khởi nghĩa Yên Thế nói chung cũng như lãnh tụ Hoàng Hoa Thám nói riêng. Đây là một cuộc khởi nghĩa vĩ đại trong thời Pháp thuộc khi kéo dài đến 30 năm (18841913) đã làm cho chính quyền Pháp phải lao đao. Tuy nhiên, cuộc tranh luận về tính chất của cuộc khởi nghĩa này còn chưa ngã ngũ.

KHỞI NGHĨA YÊN THẾ CÓ PHẢI LÀ PHONG TRÀO NÔNG DÂN?

1 Các tiêu chí về phong trào nông dân

Phong trào nông dân là một thực tế lịch sử quan trọng trong tiến trình lịch

sử Việt Nam Trong suốt tiến trình lịch sử Việt Nam, rất nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân đã nổ ra Có cuộc khởi nghĩa là để chống lại sự hà khắc của chính quyền phong kiến cũng có cuộc khởi nghĩa là để nhằm giải phóng dân tộc Thậm chí có trường hợp ban đầu là chống phong kiến cầm quyền về sau lại chuyến hóa thành lực lượng chống ngoại xâm như cuộc khởi nghĩa Tây Sơn Vậy thì dựa vào tiêu chí nào để phân loại các cuộc khởi nghĩa thuộc phạm trù

“phong trào nông dân”? Thông thường để xét tính chất của một cuộc khởi nghĩa chúng ta thường dựa vào các yếu tố như lực lượng chủ đạo hay còn gọi là động lực của phong trào; thành phần xuất thân của lãnh tụ phong trào; động cơ chính của phong trào

Lực lượng chính của các cuộc khởi nghĩa trong lịch sử Việt Nam đều là

nông dân Tuy nhiên đây không thể được coi là tiêu chí quyết định tính chất của cuộc khởi nghĩa được Vì trong xã hội phong kiến Việt Nam kéo dài cho đến trước Cách mạng tháng 8 năm 1945 có đến 90% dân số là nông dân Vì thế tuyệt đa số những người tham gia khởi nghĩa là nông dân Vì thế cho nên tiêu chí này chỉ đóng vai trò thứ yếu trong việc xác định tính chất của các cuộc khởi nghĩa ở Việt Nam

Thành phần xuất thân của giới lãnh đạo khởi nghĩa cũng được xem là

một tiêu chí đánh giá tính chất của các phong trào đấu tranh giai cấp Trong các cuộc cách mạng chống lại giai cấp phong kiến ở châu Âu trước đây, giai cấp tư sản nắm vai trò lãnh đạo cách mạng trong khi đại đa số quần chúng nhân dân là nông dân, thợ thủ công đóng vai trò chủ đạo Tuy giai cấp tư sản không đóng vai trò là động lực của cuộc đấu tranh nhưng lại nắm vai trò lãnh đạo và quyết định đến tính chất của phong trào Tuy nhiên ở Việt Nam, lại có sự phức tạp trong vấn đề này Thành phần lãnh đạo các cuộc khởi nghĩa nông dân đa phần là tầng lớp địa chủ phong kiến, quý tộc nhỏ chứ không phải nông dân “Nông dân chiến đấu rất anh dũng, và tham gia các hoạt động xã hội với tinh thần tích cực cao độ nhất của mình Nhưng nông dân không hề có khả năng lãnh đạo Trong chế độ phong kiến, nông dân đại diện cho nền sản xuất cá thể Mỗi một người chỉ biết đến phần ruộng đất của mình với những công cụ và kinh nghiệm sản xuất riêng Chính vì thế mà nông dân thiếu ý thức tổ chức, thiếu tinh thần thống

nhất Họ không có ý thức giai cấp, nên cũng không có lòng căm thù giai cấp Mỗi khi cực khổ quá, căm thù cao độ, họ vùng lên chém giết phá phách bọn địa chủ phong kiến trực tiếp bóc lột, đè nén họ Và khi họ đã thỏa mãn họ bỏ hàng ngũ trở về với ruộng đất”1 Vì thế cho nên cuộc khởi nghĩa có thể nhằm thỏa mãn một phần nào đó yêu cầu của nông dân nhưng cũng có thể chỉ phục vụ cho lợi ích của giới cầm quyền thuộc tầng lớp địa chủ phong kiến Trong lịch sử Việt Nam chúng ta đã chứng kiến rất nhiều cuộc khởi nghĩa với lực lượng chính là nông dân do giới quý tộc lãnh đạo tiến hành chiến tranh với nhau như cuộc khởi nghĩa của Lê Duy Mật Vì thế cho nên tiêu chí này cũng chỉ đóng vai trò thứ yếu

Động cơ của cuộc khởi nghĩa là tiêu chí thứ ba nhằm xác định tính chất của phong tranh Đây được xem là tiêu chí tiên quyết để xác định tính chất của

phong trào Động cơ của cuộc khởi nghĩa chính là những nhiệm vụ đặc ra mà cuộc khởi nghĩa phải giải quyết Cách mạng tư sản phải thực hiện hai nhiệm vụ

cơ bản là đánh đổ chế độ phong kiến, thiệt lập sự phát triển của chế độ tư bản chủ nghĩa Tất cả các cuộc đấu tranh nhẳm thực hiện mục tiêu này được coi là mang tính chất tư sản Sau này chúng ta có dùng đến khái niệm cách mạng dân chủ tư sản là chỉ cuộc đấu tranh đánh đổ ách thống trị phong kiến, thiết lập quyền làm chủ của nhân dân Ở đây, để xác định được tiêu chí của cuộc khởi nghĩa nông dân thì cuộc khởi nghĩa đó phải đáp ứng được nhu cầu của nông dân Mặc dù trong thực tế lịch sử, đến hiện nay chúng ta chưa phát hiện được có cuộc phong trào nông dân nào đưa ra khẩu hiệu ruộng đất nhưng cũng không thể loại trừ động lực này của các cuộc khởi nghĩa Không thể tách vấn đề nông dân ra khỏi vấn đề ruộng đất Đây là hai đối tượng có mối quan hệ mật thiết với nhau Người nông dân cần có đất để canh tác Nhưng nhiều người cho rằng do

mô hình ruộng đất công làng xã nên người nông dân Việt Nam thời phong kiến không có nhu cầu đấu tranh về ruột đất Thậm chí họ còn bỏ đất, bỏ làng mà đi như trong thời kì khủng hoảng của chế độ Đàng Ngoài thế kỷ XVII-XVIII Tuy nhiên lập luận như vậy là có phần sai lệch khi không nhìn rõ chính sưu cao thuế nặng là điều khiến cho nông dân phải rời ruộng đất để phiêu tán khắp nơi Đồng thời nạn kiêm tính ruộng đất đã làm thu hẹp ruộng đất công làng xã và khiến người nông dân không còn đất canh tác Khi không còn ruộng đất để canh tác lại phải chịu các thứ thuế khác như thuế thân, sưu dịch đã trở thành gánh nặng trên vai người nông dân mà không thể nào chịu nổi Chính từ đó, nhu cầu đấu

1 Trương Hữu Quýnh, “Những đặc điểm phong trào nông dân Việt Nam”, tập san Văn Sử Địa, số 37, tháng 2

năm 1958, tr.93.

tranh chống lại sưu cao thuế nặng, chống cường hào ác bá của nông dân xuất hiện làm tiền đề cho các phong trào nông dân khởi nghĩa Nói như Marx và Angles, vấn đề ruộng đất là “chiếc chìa khóa để hiểu toàn bộ phương Đông”2

Như vậy trong các tiêu chí trên, thì vấn đề động lực của cuộc khởi nghĩa được xem là tiêu chí tiên quyết, mấu chốt để xác định tính chất cuộc khởi nghĩa

2 Khởi nghĩa Yên Thế có phải là phong trào nông dân?

Từ những năm 50-60, đã có nhiều bài viết trên các diễn đàn tạp chí Nghiên cứu lịch sử, tập san Văn Sử Địa tranh luận về vấn đề phong trào nông dân trong lịch sử Theo Trương Hữu Quýnh ước tính đã có đến hơn 150 bài viết bàn về vấn đề này Đây quả thật là một vấn đề lớn trong lịch sử trung cận đại Việt Nam Trong đó cũng có nhiều bài nghiên cứu về cuộc khởi nghĩa Yên Thế nói chung cũng như lãnh tụ Hoàng Hoa Thám nói riêng Đây là một cuộc khởi nghĩa vĩ đại trong thời Pháp thuộc khi kéo dài đến 30 năm (1884-1913) đã làm cho chính quyền Pháp phải lao đao Tuy nhiên, cuộc tranh luận về tính chất của cuộc khởi nghĩa này còn chưa ngã ngũ

Nguyễn Quang Ngọc trong Tiến trình Lịch sử Việt Nam cho rằng “Phong

trào nông dân Yên Thế (1883-1913) là dự kiện quan trọng nhất của phong trào nông dân khởi nghĩa thời cận đại Cuộc khởi nghĩa kéo dài trong 30 năm, trải từ thời Cần Vương qua đầu thế kỷ XX, luôn là ổ đề kháng quan trọng mà nhiều lực lượng chính trị phải tìm thấy”3 Tuy nhiên quan điểm này đã bị Khổng Đức Thiêm bác bỏ: việc đưa cuộc khởi nghĩa Yên Thế vào phong trào nông dân đã bị bác bỏ trong các Hội thảo khoa học được tổ chức ở địa phương những năm 80 của thế kỷ trước

Một quan điểm khá phổ biến được các nhà sử học Việt Nam sử dụng là việc phân kì cuộc khởi nghĩa Yên Thế theo giai đoạn và xác định tính chất trên từng giai đoạn Theo đó, ngay từ những năm 50-60 của thế kỷ 20, nhiều nhà khoa học Việt Nam đã chia khởi nghĩa Yên Thế thành hai thời kì và xác định tính chất của thời kì một từ 1884-1900 là thuộc phạm trù phong kiến, còn giai đoạn hai thuộc phạm trù tư bản chủ nghĩa: “gần đây có ý kiến cho rằng phong

2 Theo Văn Tạo (1996), Phương thức sản xuất châu Á-Lý luận Marx-Lenin và thực tiễn Việt Nam, NXB Khoa

học xã hội, Hà Nội, tr.44.

3 Nguyễn Quang Ngọc chủ biên (2010), Tiến trình lịch sử Việt Nam, NXB Giáo dục Việt Nam, Thái Nguyên,

tr.243.

trào Yên Thế gồm 2 giai đoạn: trước đình chiến lần 2 (1900) là nằm trong phạm trù phong kiến còn thời gian còn lại nằm trong phạm trù tư sản do mối liên kết với các phong trào của Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh…lập ra đảng Nghĩa Hưng”4 Gần đây, GS Đinh Xuân Lâm vẫn giữ quan điểm này khi nói về tính chất cuộc khởi nghĩa Yên Thế: “Nhưng quan trọng hơn cả là do sự chuyển biến tính chất của phong trào yêu nước của nhân dân ta từ những năm cuối thế kỷ XIX sang những năm đầu thế kỷ XX, phong trào nông dân Yên Thế từ một phong trào mang “cốt cách phong kiến” của giai đoạn cuối thế kỷ XIX, nhưng bước sang những năm đầu thế kỷ XX đã hoà dần và chịu ảnh hưởng của phong trào yêu nước cách mạng có tính chất tư sản của nhân dân ta hồi đầu thế kỷ XX Thể hiện rõ ở chỗ chủ tướng Hoàng Hoa Thám đã có tiếp xúc với các nhà yêu nước của thời kỳ mới như Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh để bàn bạc phương thức và việc phối hợp tác chiến trong tình hình mới, việc viện trợ lẫn nhau giữa các phong trào, như với Duy Tân hội, với Đông Kinh nghĩa thục dẫn tới một số

sự kiện tiêu biểu, như thành lập đảng Nghĩa Hưng tại Hà Nội và còn có cơ sở ở Bắc Ninh, Nam Định hay vụ Hà Thành đầu độc cuối năm 1908”5

Trong một chuyên khảo cùng tên nghiên cứu về thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám, Khổng Đức Thêm một người đã dành hơn 40 năm để nghiên cứu và bổ khuyết sử liệu cho cuộc khởi nghĩa này đã có một nhận định tương đối khác so với Trần Kiên và Đinh Xuân Lâm: “Kể từ khi khởi nghĩa Yên Thế bùng nổ đến giai đoạn này, thời gian mới gần 6 năm (3/1984-12/1889) Quãng thời gian tuy không dài, nhưng sức sống của cuộc khởi nghĩa đã được thể hiện rất bền bỉ và mãnh liệt Nó đã trở thành một trung tâm tập hợp hai xu hướng yêu nước khác nhau: phong trào yêu nước do các sĩ phu lạnh đạo mà tiêu biểu là lực lượng khởi nghĩa do Đội Văn đứng đầu-một bộ phận lớn của phong trào Bãi Sậy và phong trào yêu nước của nông dân do Cai Biều-Tổng Bưởi-Thống Luận-Thống Ngò chỉ huy Do đó, cuộc khởi nghĩa Yên Thế đã nhanh chóng chuyển từ một phong trào nông dân tự phát sang phong trào giải phóng dân tộc”6

Như vậy, nhìn chung quan điểm phổ biến của các nhà sử học Việt Nam khi nghiên cứu về phong trào Yên Thế đều cho rằng cuộc khởi nghĩa này có xuất phát điểm là một phong trào nông dân tự phát Trải qua quá trình phát triển,

4 Trần Kiên “Trao đổi một số ý kiến về tính chất phong trào nghĩa quân Yên Thế”, tập san Văn Sử Địa, số 42,

tháng 7/1958, tr.76.

5 Đinh Xuân Lâm (01/05/2009), “Vai trò của phong trào Yên Thế đối với lịch sử dân tộc”, website:

http://www.vanhoabacgiang.vn/node/155 , cập nhật ngày 20/3/2014

6 Khổng Đức Thiêm (2014), Hoàng Hoa Thám, NXB Trí thức, Hà Nội, tr.224.

trước khuynh hướng lan tỏa của phong trào yêu nước theo trào lưu dân chủ tư sản đã có sự tác động nhất định đến phong trào Yên Thế Và trong giai đoạn hai của mình, phong trào Yên Thế đã chuyển mình thành một phần của phong trào giải phóng dân tộc lúc bấy giờ

Tuy nhiên, để xác định cho rõ về tính chất của cuộc khởi nghĩa Yên Thế nhằm xác định xem có phải đây là một phong trào thuộc phạm trù phong trào nông dân hay không Chúng ta lần lượt xét các tiêu chí của phong trào Yên Thế

Thứ nhất, về lực lượng của cuộc khởi nghĩa Giống như các cuộc khởi

nghĩa khác, khởi nghĩa Yên Thế cũng được quy tụ bởi một lực lượng nông dân đông đảo Tuy nhiên, thành phần nông dân ở Yên Thế có sự đặc biệt Yên Thế là vùng đất mới khai phá còn hoang vu Làng mạc còn thư thớt, làng đông nhất chỉ

có chục hộ, có làng chỉ có 7 đến 8 hộ Những người đến đây khai phá chủ yếu là

ở đồng bằng lên đâu sau mỗi kì lụt lội, hạn hán gây đói kém Hoặc nông dân đã trải qua quá trình sinh sống lưu vong nhiều năm phải đến đây nương náu một thời gian rồi ở lại Đất ở đây khá tốt lâm sản nhiều nhưng điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt nên ít người trụ lại được Bên cạnh đó, ngoài các dân cư từ miền xuôi lên khai hoang còn có các toán giặc cướp Nông dân miền xuôi lên đây khai phá hoàn toàn tự động, không có sự can thiệp của nhà nước Kỹ thuật canh tác ở đây còn thiếu thốn không đầy đủ như ở miền xuôi nên sự phân hóa giàu nghèo diễn ra chậm Những người có máu mặt nhất như Khâu Tích, Cai Nghi,

Bá Phức…cũng chỉ là trung nông khá giả Do đó sự đối lập giai cấp trong vùng

là chưa rõ nét Quan hệ của họ cũng khá bình đẳng Từ những năm 60-70 của thế kỷ XIX, số nông dân miền xuôi kéo lên đây sinh sống ngày càng nhiều Trước khi Pháp càn quét thì ở Yên Thế Thượng đã hình thành được một cộng đồng dân cư gồm những người nông dân bần cùng bất mãn với chính quyền phong kiến từ dưới xuôi lên đây ở Vì thế cho nên những cư dân của vùng đất này có những truyền thống hết sức đặc biệt “Đó là truyền thống bất khuất đối với cường quyền và một truyền thống tự vệ cao tới mức giặc cướp kiêng nể, chính quyền phong kiến e sợ”7 Tuy nhiên, chúng ta cũng cần hết sức lưu ý là sự gia nhập của các toán tàn quân phong trào Cần Vương cũng đã gia nhập phong trào Yên Thế “Vào cuối thế kỷ XIX, trong lúc nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân nhanh chóng hòa nhập với phong trào Cần Vương chống Pháp, thì trái lại phong trào Yên Thế lại là nơi tiếp nhận nhiều cánh quân Cần Vương từ nhiều nơi kéo

về, tiêu biểu là cánh quân Bãi Sậy của Cả Tuyển (con trai của Nguyễn Thiện Thuật) và cánh quân của Đội Văn Đồng thời nghĩa quân Yên Thế cũng đi nhiều

7 Nguyễn Văn Kiệm (2001), Phong trào nông dân Yên Thế chống thực dân Pháp xâm lược, NXB ĐHQG Hà

Nội, tr.53.

địa phương để xây dựng lực lượng và địa bàn hoạt động như Vĩnh Yên, Phúc Yên”8 Tuy nhiên yếu tố “Cần Vương” này không đóng vai trò chủ đạo trong phong trào nông dân Yên Thế Nông dân vẫn chiếm một lực lượng hết sức quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Tuy nhiên như trên đã nói, lực lượng khởi nghĩa vẫn chưa phải là yếu tốc quyết định đến tính chất của phong trào Có thể yếu tố đặc trưng về thành phần xuất thân của người nông dân Yên Thế có thể tác động đến động lực của phong trào Ở đây người nông dân Yên Thế không vũ trang để đòi đất, giành lấy tư liệu sản xuất cho mình mà họ đấu tranh để bảo vệ quyền tự

do sinh sống trên vùng đất mới khai lập Sự gia nhập của các toán nghĩa binh Cần Vương không khiến cho tính chất của đấu tranh mang màu sắc “Cần Vương” Tuy nhiên hiện tượng này phản ánh cuộc khởi nghĩa Yên Thế không hoàn toàn khép kín như nhiều nhận định trước đây Mà cho thấy, phong trào Yên Thế có sự liên kết với các phong trào yêu nước đương thời như Cần Vương, Văn Thân Và nó cũng chỉ dấu cho hiện tượng chuyến biến về chất của phong trào: từ phong trào nông dân tự phát chuyển biến thành phong trào giải phóng dân tộc

Thứ hai, là về thành phần xuất thân của lãnh tụ phong trào Phong trào

Yên Thế không chỉ có một lãnh tụ Hoàng Hoa Thám Phong trào này khởi đầu vào ngày 16/3/1884 dưới sự lãnh đạo của Đề Nắm (Lương Văn Nắm) Đề Nắm tên thật là Lương Văn Nắm, quê ở làng Hả, xã Thế Lộc, tổng Yên Lễ Ông sinh trưởng trong một gia đình nông dân nghèo khổ Lên 8 tuổi thì mồ côi cha về sống tại quê mẹ tại Hà Châu (nay là Phú Bình, Thái Nguyên) được vài năm thì trở về lại Yên Thế Sát cánh bên Đề Nắm còn có các thủ lĩnh phong trào như Thân Văn Đệ, Trần Văn Lâm ở Dương Sặt, Nguyễn Văn Thái ở Yên Lễ, Dương Phùng Xuân ở Thế Lộc, Dương Văn Phú, Dương Văn Hùng, Đồng Văn Phú ở Ngô Xá, Nguyễn Văn Hóa ở Dương Lâm Về sau, phong trào có sự góp mặt của một thủ lĩnh quân sự tài ba trở thành linh hồn của cuộc khởi nghĩa, Hoàng Hoa Thám Đánh giá về sự có mặt của Hoàng Hoa Thám trong phong trào, Khổng Đức Thiêm cho rằng: “Sự có mặt của Đề Thám, Bá Phức trong cuộc khởi nghĩa Yên Thế đã tại nên một diện mạo mới cho phong trào, kể từ tháng 12-1885 Đó

là một bước ngoặt thực sự chấm dứt thời kì tự phát của một phong trào nông dân, chuyển sang phạm trù giải phóng dân tộc Ý thức xây dựng khu căn cứ được hình thành và thực hiện với một hệ thống đồn lũy (Hố Chuối, Khám Nghè,

Ho, Vòng Đông, Hang Sọ, Bãi Mét…) cùng một hệ thống làng chiến đấu kiên

8 Đinh Xuân Lâm, Trịnh Nhu, “Cuộc khởi nghĩa Yên Thế-Một điển hình sáng ngời trong phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX”, tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 4 năm 1984.

cường (Sặt, Luộc Hạ, Cao Thượng, Phú Khê, Khê Hạ,…) Thế chân vạc bảo vệ, nương tựa nhau hoàn chỉnh với ba trung tâm: Yên Thế do Bá Phức-Đề Năm-Đề Thám chỉ huy, đồng thời là trung tâm đầu não của phong trào; Tam Đảo do Thống Luận, Thống Ngò, Thượng Lẫm, Đề Công, Đề Nguyên chỉ đạo, là hậu cứ

an toàn cho cuộc khởi nghĩa; Bảo Lộc do Cai Biều, Tổng Bưởi đóng giữ với vai trò vỏ bọc và mối dân liên hệ với cuộc khởi nghĩa của Cai Kinh ở Hữu Lúng và Lưu Kì ở Lục Ngạn”9

Hoàng Hoa Thám sinh năm 1936, tên thật là Trương Văn Nghĩa nguyên quán Dị Chế, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên, sinh trưởng ở nông thôn nhưng gia đình đã mấy đời thoát lý nông nghiệp Nguyên gốc ông họ Đoàn, do phụ thân là Đoàn Danh Lại khởi nghĩa chống lại triều đình nơi gia đình phải ly tán, thay tên đổi họ Hoàng Hoa Thám sớm mất cha mẹ, sống cùng người chú ruột, sống cuộc sống nghèo khó trong vùng đất đông dân, đất hẹp, đời sống cần kiệm Lớn lên trong cảnh nhiễu nhương, đời sống nhân dân khổ cực, nghe lời xướng nghĩa của các thủ lĩnh, Hoàng Hoa Thám đã tham gia nhiều cuộc khởi nghĩa của Quận Tường, Đại Trận Về sau trước họa Thanh phỉ ông đã gia nhập toán quân của Trần Xuân Soạn chống Thanh phỉ

Một đặc điểm hết sức quan trọng của những thủ lĩnh đầu tiên của phong trào họ đa phần là những chánh phó lý, chánh phó tổng, hào mục và những người có công trong việc dẹp giặc Thanh phỉ Ngô Côn-Lý Dương Tài Khởi đầu họ chỉ là những người nông dân nghèo khó nhưng với sự nhạy bén cùng thời cuộc, lại đảm nhận rõ vai trò và sứ mệnh của mình trong sự nghiệp đánh quân xâm lược, biết cách tự vũ trang và tổ chức phong trào Họ là một lớp người tiêu biểu của Yên Thế đã đứng ra gánh vác trọng trách, niềm vinh quang

và thử thách khắc nghiệt Tước vị của họ như Đề Nắm, Đề Sặt, Đề Dương, Thống Luận, Bá Phức…là do quen gọi hoặc tự phong, nhiều thuyết bảo là do thành tích trong quá trình chống Thanh phỉ Khí chất thượng võ của núi rừng Yên Thế đã chảy vào trong huyết quản của họ

Yên Thế từ lâu đã là nơi quy tụ những anh hùng mã thượng, không chịu quy phục sự áp bức của triều đình phong kiến Nơi đây đã là mối lo, bận tâm của các triều đình phong kiến Tiếng thơm “trai Cầu Vồng” đã nổi tiếng trong sử sách như ba anh em Dương Quốc Minh, Dương Hồng Lượng, Dương Hồng Lương thời Nam Bắc triều, Dương Văn Cán chống lại nhà Lê năm 1597 Nổi bất có thể kể đến các cuộc khởi nghĩa của Quận He Nguyễn Hữu Cầu Đến đầu thời Nguyễn, Vân Cầu trở thành nơi tụ nghĩa đế dấy quân tấn công lị sở Yên Thế đặt tại Hữu Mục Khí chất đã hun đúc cho người Yên Thế một tinh thần thượng võ, bất khuất không chịu cúi đầu trước cường quyền Tuy nhiên, như trên đã đề cập, các thủ lĩnh đầu tiên của cuộc khởi nghĩa Yên Thế là những

9 Khổng Đức Thiêm (2014), sđd, tr.632.

người đã từng theo các tướng lĩnh triều đình chiến đấu chống Thanh phỉ Điều này phản ánh, họ không chịu khuất phục trước cường quyền áp bức nhưng cũng cũng sẵn sàng đấu tranh để bảo vệ độc lập của đất nước, bình yên của nhân dân Đặc điểm này của giới lãnh đạo phong trào nông dân Yên Thế góp phần cho việc chuyển hướng tính chất của phong trào trong giai đoạn về sau

Nhìn chung, đa phần lãnh tụ phong trào Yên Thế đều có xuất thân từ nông dân nghèo khổ Tuy nhiên, với sự nhạy cảm của mình, họ đã vươn lên, vượt qua những rào cản của tính chất “tiểu nông” để trở thành lãnh tụ phong trào Vì thế cho nên trong thời kì đầu, phong trào Yên Thế còn mang tính chất nông dân tự phát Bản thân họ cũng đã tham gia nhiều phong trào đấu tranh chống Thanh phỉ để bảo vệ sự độc lập, tự chủ của đất nước sự bình yên của xóm làng Do đó, khi có điều kiện họ sẵn sàng vượt qua những giá trị truyền thống của đất và người Yên Thế mà hòa vào phong trào giải phóng dân tộc Sự lãnh đạo của họ đã mang tính định hướng xác định tính chất của phong trào Yên Thế đã hình thành một lực lượng những người quen với trận mạc; giỏi đánh phòng ngự; vận động, vây thành, diệt viện, phục kích tấn công “Hầu hết mọi người ở đây đều đã chống lại kẻ xâm lược Tàu hoặc Pháp đôi khi không phải là không có thắng lợi Trong rất nhiều thôn làng vẫn tồn tại những kẻ già nua, những kẻ thoát khỏi vòng chiến, thường làm quân sư khuyên bảo dân chúng điều rắc rối…hễ có dịp, lại sẵn sàng lấy khẩu súng bắn nhanh giấu trên xà nhà, trong một ống tre Cho nên, một cái trái ngược đập vào mắt ta là so với thái độ của người An Nam ở vùng đồng bằng thì người An Nam ở vùng Yên Thế rất kiêu hãnh dưới cái vỏ lễ phép có suy tính mà ta thấy được dưới những dấu hiệu của sự kính cẩn khoa trương kia có cái bản năng không sợ đánh nhau mà ta cần

kể đến”10 Phẩm chất của con người Yên Thế vốn được tôi luyện trong các phong trào đấu tranh đã trở nên cứng rắn, anh hùng Họ đã để lại ấn tượng đặc biệt trong mắt người Pháp “họ không có đầu óc cuồng tín, tính quả cảm đến điên cuồng của người dân xứ Kabyle hoặc Soudane nhưng lại thông minh sắc sảo hơn, có một khả năng đặc biệt tiếp thu những phương thức hoạt động của chúng taa (quân đội Pháp) và tỏ ra có một nghệ thuật cao cường trong việc lựa chọn những vị trí phòng thủ, trong phương pháp xây dựng các công trình phòng ngự và tỏ ra coi thường cái chết không khác gì nhữn người xứ Kabyle và Soudane”11

10 Theo Khổng Đức Thiêm (2014), sđd, tr.150.

11 Theo Khổng Đức Thiêm (2014), sđd, tr.151.

Thứ ba, về động lực của phong trào Như trên đã có đề cập, thành phần

xuất thân của nghĩa quân Yên Thế là nông dân tự do từ các khu vực miền xuôi lên Yên Thế lập nghiệp Khu vực Yên Thế lúc bấy giờ là một khu vực “thoát ly” khỏi sự kiểm soát của triều đình phong kiến nhà Nguyễn Đa phần dân cư ở đâu nghèo khổ, sự phân hóa xã hội chưa sâu sắc Giai cấp địa chủ bốc lột nông dân chưa có điều kiện xuất hiện Hai yếu tố bốc lột nông dân là địa chủ phong kiến

và sưu thuế của chính quyền phong kiến các cấp chưa phải là mối đe dọa cho nông dân Yên Thế Tuy nhiên do sự độc lập tương đối của Yên Thế trong một nền quân chủ trung ương tập quyền được xem là cái gai của chính quyền phong kiến trung ương Nhiều cuộc đàn áp đã được mở ra để đưa Yên Thế về dưới sự kiểm soát của nhà nước phong kiến Đồng thời sự xuất hiện của các toán giặc phỉ Thái Bình Thiên Quốc đã đe dọa đến cuộc sống bình yên, tự do của họ Do

đó nhu cầu vũ trang đấu tranh để bảo vệ quyền tự do, thành quả kinh tế của mình đã trở thành động lực chính của phong trào nông dân Yên Thế “Có thể nói, vào những năm này, nông dân Yên Thế như ở trong trạng thái khởi nghĩa thường trực chống chính quyền phong kiến để bảo vệ cuộc sống đặc biệt mà cộng đồng cư dân ở đây đã tạo dựng nên được-đó lả một cuộc sống đang còn nghèo về kinh tế, phải thường xuyên lo chống giặc cướp, nhưng khá dễ thở về chính trị, và họ sẵn sàng bảo vệ cuộc sống đó bằng bất kì giá nào”12 Hình tượng người nông dân Yên Thế đã hóa thành một chiến sĩ quả cảm, anh hùng Một tượng đài đẹp của người nông dân Việt Nam

Nhưng cũng có nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, phong trào Yên Thế bắt nguồn từ việc chống việc cướp ruộng đất của Pháp13 Khởi nghĩa Yên Thế bắt đầu từ năm 1884 khi thực dân Pháp đã xác lập được quyền bảo hộ trong toàn cõi Việt Nam Đã có nhiều cuộc trạm chán lớn giữa nghĩa quân Yên Thế với thực dân Pháp trong suốt thời kì đầu tiên cho mãi đến cuộc giảng hòa lần thứ nhất của Đề Thám năm 1895 Vì thế cho nên, thực dân Pháp chưa kiểm soát được vùng này nên việc Pháp chiếm ruộng đất khiến nông dân phải vùng dậy khởi nghĩa là không thể Chỉ sau năm 1895 và nhất là từ sau năm 1897, Đề Thám giảng hòa lần thứ hai thì việc kiểm soát ruộng đất của Pháp ở Yên Thế mới diễn

ra ồ ạt

Các tài liệu lưu trữ của người Pháp để lại cho biết đến những năm 1894 đồn điền đầu tiên của người Pháp là Thomé mới được thành lập Liên tiếp sau

12 Nguyễn Văn Kiệm (2001), sđd, tr.53.

13 Xem thêm Đinh Xuân Lâm-Nguyễn Văn Sự-Trần Hồng Việt (1958), Hoàng Hoa Thám và phong trào nông dân Yên Thế, NXB Văn hóa, Hà Nội và Nguyễn Công Bình, sđd.

đó là đồn điền của Tartarin, Chesnay, Gillard chỉ được hình thành từ sau năm

1897 Tararin có 2 đồn điền, một cái được nhà nước công nhận chính thức vào ngày 10/12/1903 và cái khác là 18/5/1909 Còn các đồn điền của Chesnay và của Gillard đều được nhà nước chính thức công nhận vào năm 1911 Ngày mà các đồn điền được chính thức thừa nhận cùng là ngày các đồn điền phải đóng thuế cho nhà nước sau 3 đến 5 năm khai thác14 Tuy về sau, cũng có hiện tượng các tá điền đồn điền của Pháp kết hợp với nông dân mất đất tham gia vào các phong trào đấu tranh chống Pháp nhưng không thể xem việc Pháp cướp đất là nguyên nhân trực tiếp của cuội khởi nghĩa Yên Thế Vì chuyện lập đồn điền của Pháp xảy ra gần chục năm từ ngày Đề Nắm phất cờ khởi nghĩa

Vì thế có thể xác nhận động lực đấu tranh chính của nghĩa quân Yên Thế không phải là vấn đề ruộng đất mà là việc bảo vệ tính tự do của Yên Thế như trong lịch sử đấu tranh của mảnh đất này Tuy nhiên cũng phải nhận thức một thực tế rằng, việc chống Pháp không thể như việc chống lại triều đình phong kiến nhà Nguyễn Không thể tách biệt vấn đề dân tộc ra khỏi vấn đề giai cấp của cuộc khởi nghĩa này trong khi các thủ lĩnh phong trào đều là những người từng tham gia vào phong trào đấu tranh chống Thanh phỉ trước đây Khởi nghĩa Yên Thế không thể là phong trào nông dân đơn thuần khi đã có nhiều dấu hiệu thoát khỏi phạm trù phong kiến dưới sự tác động của nhiều phong trào yêu nước theo khuynh hướng dân chủ tư sản bấy giờ Tuy yếu tố chuyển biến còn rất chậm

Qua quá trình phân tích các tiêu chí trên của phong trào đấu tranh Yên Thế chúng ta có thể rút ra được tính chất của cuộc khởi nghĩa này như sau:

Thứ nhất, khởi thủy phong trào này mang tính chất nông dân tự phát.

Phong trào Yên Thế khởi đầu năm 1884 nhưng nó đã thừa hưởng những đặc

tính của các phong trào đấu tranh của Yên Thế có từ trước đó Trước năm 1884,

ở Yên Thế đã hình thành nhiều toán vũ trang độ lập đứng ra đấu tranh bảo vệ quyền tự do của mình Yên Thế là một mảnh đất tự do thoát khỏi tầm kiểm soát của chính quyền phong kiến Việc không có sự bốc lột của địa chủ địa phương

và chính quyền trung ương đã biến Yên Thế thành “thiên đường” của nông dân

tự do, phiêu tán, bị áp bức bốc lột từ miền xuôi Điều này đã vấp phải sự đàn áp của chính quyền phong kiến đương thời Đồng thời sự xuất hiện các toán giặc phỉ người Thanh đã đe dọa đến trật tự vốn có của Yên Thế, đe dọa đến truyền thống tự do có từ lâu đời của Yên Thế Vì thế người nông dân Yên Thế buộc lòng phải đứng lên tự vũ trang chống lại sự đàn áp của các thế lực muốn đe dọa đến tính tự do của Yên Thế Đến năm 1884, Đề Nắm phất cờ khởi nghĩa là một

14 Nguyễn Văn Kiệm (2001), sđd, tr.183.