Cân bằng sử dụng nước trên vùng đất bazan tây nguyên

Cân bằng sử dụng nước trên vùng đất Bazan - Tây Nguyên

CÂN B NG S D NG N C

GS TS BÙI HI U NGUY N QUANG PHI

I H C TH Y L I

H Easúp ( ak Lak) và m t th ng l u p

1 Gi i thi u, #$t v&n #(. Các t&nh Tây Nguyên là m t vùng s0n xu2t nông nghi p quan tr6ng 7y ti8m n9ng c:a n; c ta v i tài nguyên quý hi=m ;>c thiên nhiên ban t@ng là vùng 2t A Bazan r ng l n thu n l>i cho canh tác các cây trCng, nh2t là các cây trCng @c s0n nhi t i có giá trF kinh t= cao nh; Cà phê, HC tiêu, chè và các cây trCng c7n thi=t khác Ngoài ti8m n9ng, yêu c7u nhi m vI phát triJn nông nghi p, vùng 2t Bazan - Tây Nguyên còn phát triJn mMnh các ngành kinh t= - xã h i khác Tài nguyên 2t Bazan ch& có thJ phát huy hi u qu0 khi ;>c các tài nguyên khác hO tr>, k=t h>p ch@t chP mà tài nguyên n; c có t7m quan tr6ng hàng 7u Do v y c7n thi=t ph0i nghiên cRu tính toán cân bTng và sU dIng n; c trên vùng 2t Bazan - Tây Nguyên

Chính vì v y mà B Khoa h6c Công ngh ã giao cho Vi n Quy hoMch và Thi=t k= Nông nghi p thXc hi n 8 tài NCKH c2p nhà n; c có tên “Xây dXng gi0i pháp t[ng thJ nhTm sU dIng h>p lý và b0o v 2t Bazan” thXc

hi n t] n9m 2003 ÷ 2005 trong ó có 8 tài nhánh v i tiêu 8 “bánh giá tài

nguyên n; c m@t, n; c ng7m trong mci quan h v i kh0 n9ng t; i cho cây trCng và phIc vI di scng vùng Bazan - Tây Nguyên” do các tác gi0 thXc hi n

Báo cáo khoa h c này trình b y tóm t t k t qu# nghiên c'u v) ngu*n n+,c và yêu c u n+,c c-a vùng /0t Bazan - Tây Nguyên t5 /ó so sánh cân b7ng n+,c c-a vùng và /+a ra các /ánh giá, /) xu0t, ki n ngh: /; nâng cao hi<u qu# s= d?ng tài nguyên /0t Bazan, tài nguyên n+,c c-a vùng /; phát tri;n kinh t – xã hCi.

2 Ph+,ng pháp nghiên c2u

2.1 Ti(m n4ng ngu5n n+ c c6a vùng #&t Bazan - Tây Nguyên

Do không có : tài li u J tính toán riêng bi t ti8m n9ng n; c c:a vùng 2t Bazan - Tây Nguyên nên chúng tôi dXa vào k=t qu0 tính toán ti8m n9ng n; c f Tây Nguyên c:a b8 tài NCKH c2p Nhà n; c ã ;>c nghi m thu KC08.05: “Nghiên cRu xây dXng ci sf khoa h6c và 8 xu2t các gi0i pháp b0o v và sU dIng h>p lý tài nguyên n; c vùng Tây Nguyên”

Trong 8 tài KC08.05, l;>ng n; c ti8m n9ng ;>c tính cho toàn vùng Tây Nguyên bao gCm m6i loMi di n tích, Fa hình, 2t ai Do v y J tính riêng cho vùng 2t Bazan, chúng tôi dùng ph;ing pháp n i suy thu phóng theo tk sc K

Tunhieni

Bazani i

K =

Ki: H sc thu phóng c:a huy n thR i nào ó

Bazani: Di n tích 2t Bazan c:a huy n i

Tunhieni: Di n tích tX nhiên c:a huy n i

Nh; v y, l;>ng n; c ti8m n9ng trên vùng 2t Bazan c:a t]ng huy n sP là:

(Wtn)Bazani = Ki.(Wtn)tX nhiêni

(Wtn)Bazani: L;>ng n; c ti8m n9ng trên vùng 2t Bazan c:a huy n i (Wtn)tX nhiêni: L;>ng n; c ti8m n9ng trên toàn huy n i

Ti8m n9ng n; c bao gCm: N; c m@t (n; c trên sông, suci và ao hC), n; c m;a và n; c ng7m Tính t[ng l;>ng ti8m n9ng nguCn n; c cho t]ng huy n c:a t]ng t&nh trong vùng, rCi t[ng h>p lMi cho c0 t&nh

2.2 Ph+,ng pháp xác #>nh các nhu c?u dùng n+ c

2.2.1 Ph+Hng pháp xác /:nh nhu c u n+,c t+,i cho cây tr*ng

a) Ci sf khoa h6c áng tin c y J xác Fnh nhu c7u n; c và ch= t; i cho các cây trCng là cân bTng n; c ru ng và quan h 2t - n; c - cây trCng - khí h u

b) Ph;ing pháp xác Fnh ch= t; i trên ci sf gi0i ph;ing trình cân bTng n; c

2.2.2 Nhu c u n+,c cho chIn nuôi

Nhu c7u dùng n; c cho ch9n nuôi ;>c tính cho 7u các súc v t ch9n nuôi, n; c sU dIng cho ch9n nuôi gCm có n; c cho 9n ucng, n; c v sinh chuCng trMi Tiêu chuqn Fnh l;>ng n; c dùng cho v t nuôi ;>c l2y theo các tài li u tham kh0o và theo kinh nghi m ch9n nuôi f các trang trMi t p trung

NguCn tài li u TK 5

2.2.3 N+,c dùng cho th-y s#n

Nuôi trCng thuk s0n n; c ng6t gCm nuôi cá lCng trên các dòng ch0y n; c ng6t, nuôi cá trong các hC chRa thuk l>i Hai loMi này không c7n c2p thêm n; c ng6t

Nuôi trCng thuk s0n trong ao theo ch;ing trình VAC: LoMi nuôi trCng này c7n cung c2p n; c ng6t th;dng xuyên J thau chua và tMo môi tr;dng cho thuk s0n sinh tr;fng và phát triJn Tính toán nhu c7u n; c theo các quy Fnh c:a nghành Th:y s0n

2.2.4 N+,c dùng cho sinh hoMt

N; c dùng cho sinh hoMt gCm 2 khu vXc: ô thF và nông thôn, l;>ng n; c này ;>c tính theo Fnh mRc cho 7u ng;di

Theo nguCn c:a B Xây dXng, thì xác Fnh tiêu chuqn c2p n; c cho ô thF và nông thôn c:a Tây Nguyên nh; sau:

- bci v i ô thF: 100 ÷120 lít/ng;di/ngày

- bci v i nông thôn: 50 ÷ 60 lít/ng;di/ngày

2.2.5 N+,c dùng cho công nghi<p

L;>ng n; c dùng cho công nghi p gCm l;>ng n; c trXc ti=p tMo ra s0n phqm, n; c tMo ra môi tr;dng và v sinh công nghi p, n; c J pha loãng ch2t th0i và n; c sinh hoMt cho công nhân trong khu vXc nhà máy T[ng l;>ng n; c dùng trong công nghi p ;>c tiêu chuqn hoá theo in vF s0n phqm

Trong i8u ki n c:a Vi t Nam hi n nay n; c dùng cho công nghi p

;>c tiêu chuqn hoá theo 10 ngành thu c 3 nhóm ngành là công nghi p

n@ng, ngành công nghi p nhu và ngành công nghi p ch= bi=n l;ing thXc,

thXc phqm) tính theo giá trF s0n phqm t;ing Rng v i 1000 USD bFnh mRc

dùng cho các ngành này nh; sau:

- Công nghi p n@ng: 200 m3/1000 USD

- Công nghi p nhu: 400 m3/1000 USD

- Công nghi p ch= bi=n l;ing thXc, thXc phqm: 1000 m3/1000 USD

NguCn TLTK 5

2.2.6 Nhu c u n+,c cho các d:ch v?

N; c dùng cho các hoMt ng dFch vI bao gCm n; c dùng trong th;ing

mMi, du lFch, gi0i trí, v n t0i th:y, các công trình công c ng Trong dFch

vI, khi kinh t= càng phát triJn, mRc scng càng cao thì l;>ng n; c dùng

cho m t in vF s0n phqm càng cao… Trong báo cáo này, tính l;>ng n; c

dùng cho 1000 USD và ci v i i8u ki n Vi t Nam có thJ áp dIng các ch&

tiêu v8 nhu c7u n; c cho in vF giá trF s0n phqm c:a Trung Qucc, trung

bình l2y bTng 320 m3/1000 USD

3 KCt quE nghiên c2u, tính toán

3.1 L+Ing n+ c ti(m n4ng trên vùng #&t Bazan c6a Tây Nguyên

B#ng 1 Ti)m nIng n+,c cho vùng /0t Bazan – Tây Nguyên

TT T&nh

Trx l;>ng n; c m;a

trung bình n9m (106

m3/n9m)

Trx l;>ng n; c m@t

trung bình n9m (106

m3/n9m)

Trx l;>ng khai thác n; c d; i

2t (106

m3/n9m)

T[ng trx l;>ng (106 m3/n9m)

1 T&nhKon Tum 418,575 351,123 55,348 825,046

2 T&nh Gia Lai 7.852,236 4.103,014 320,802 12.276,052

3 T&nh b9k Lzc 4.884,455 2.414,698 233,717 7.532,870

4 T&nh b9k Nông 8.710,209 4.407,332 463,717 13.581,258

5 T&nh Lâm bCng 4.102,006 2.586,134 317,409 7.005,549

6 Toàn vùng 25.967,481 13.862,301 1.390,993 41.220,775

Ti8m n9ng n; c c:a vùng 2t Bazan - Tây Nguyên là khá l n bao gCm

n; c m@t (sông, suci, ao hC…), n; c m;a và n; c ng7m V i t[ng trx

l;>ng kho0ng 41.220,775 tri u m3 m t n9m Trong ó trx l;>ng n; c m;a

là l n nh2t (x2p x& 26.000 tri u m3/n9m, l;>ng n; c này phân bc r2t không

8u gixa mùa m;a, mùa khô và còn ph0i kh2u tr] nhi8u t[n th2t) rCi =n

n; c m@t (13.862,301 tri u m3/ n9m), cuci cùng là n; c ng7m (1.390,993

tri u m3/n9m)

3.2 KCt quE tính toán, xác #>nh các nhu c?u n+ c trên vùng #&t Bazan

3.2.1 Xác /:nh nhu c u n+,c dùng cho các cây tr*ng

a) Ch /C t+,i cho lúa các v? canh tác ( ông Xuân và Hè Thu)

B#ng 2 TVng hWp k t qu# tính m'c t+,i cho các loMi lúa

Lúa bông xuân

TT T&nh MRc t; i

0i (m3/ha)

MRc t; i d;}ng (m3/ha)

Lúa Hè Thu (m3/ha)

T[ng (m3 /ha-n9m)

1 Kon Tum 3.197,0 11.400 2.700 17.279,0

2 Gia Lai 3.243,5 12.300 2.700 18.243,5

4 b9k Nông 2.731,5 10.800 2.700 16.231,5

5 Lâm bCng 3.123,5 9.600 2.100 14.823,5

6 T[ng 15.524,0 57.3000 12.3000 85.124,0

B#ng 3 TVng nhu c u n+,c t+,i cho các loMi lúa trên vùng /0t Bazan

(ha)

Nhu c7u (106m3/n9m)

B#ng 4 K t qu# tVng hWp m'c t+,i cho cây tr*ng cMn (m 3 /ha-v?)

LoMi cây

trCng

Kon Tum Gia Lai b9k Lzc

b9k Nông

Lâm bCng

T] mRc t; i tính ;>c cho các loMi cây trCng cMn và lúa nh; b0ng trên, tính ;>c nhu c7u n; c cho các loMi cây trCng này cho vùng 2t Bazan - Tây Nguyên trong c0 n9m nh; trong b0ng 5

B#ng 5 TVng hWp nhu c u dùng n+,c cho ngành tr*ng tr t (106 m3)

T&nh Lúa Ngô b u Cà phê Mía Tiêu bi8u Chè T[ng

Kon Tum

Di n

tích

(ha)

Nhu

Gia Lai

Di n

tích

(ha)

20159 10692 14,2 41674 1392 1942 2007 475 78357

Nhu

c7u 367,7 14,87 0,024 179,2 10,84 9,681 4,82 1,712 588,89

b9k Lzc

Di n

tích

(ha)

19665

45327

6941 109331 2703 1793 3273 30,0 189065

Nhu

c7u 364,7 79,14 6,51 492 22,85 7,46 8,18 0,11 980,8

b9k Nông

Di n

tích

(ha)

6.267 8.157 4983 52247 294 5541 4638 53,6 82183

Nhu

c7u 101,7 0,36 2,61 188,1 1,23 19,6 9,28 0,16 322,5

Lâm bCng

Di n

tích

(ha)

7.567 3.581 991 38017 377,4 78,5 1424 13306 65344

Nhu

c7u 112,1 0,41 0,1 133,06 1,46 0,21 2,85 38,59 288,1 T[ng

nhu

c7u

959 94,9 9,51 992,8 38,3 36,9 25,1 40,5 2.198

bCng và cuci cùng là t&nh Kon Tum Lý do vì t&nh b9k Lzc có di n tích

canh tác trên 2t Bazan l n nh2t (chi=m 43,5% t[ng di n tích 2t Bazan c:a Tây Nguyên), còn t&nh Kon Tum ch& chi=m 0,45% t[ng di n tích canh tác trên 2t Bazan

3.2.2 Nhu c u dùng n+,c cho chIn nuôi

a) Nhu c7u n; c cho ch9n nuôi gia súc

b) Nhu c u n+,c cho chIn nuôi gia c m

Toàn vùng 2t Bazan - Tây Nguyên ; c tính có kho0ng 0,550 tri u con gia c7m,

Nh; v y, t[ng nhu c7u n; c dùng cho ch9n nuôi là: 20,804 tri u

m3/n9m

3.2.3 Nhu c u dùng n+,c cho sinh hoMt

T[ng nhu c7u n; c dùng cho sinh hoMt c:a nhân dân thành thF và nông thôn vùng 2t Bazan - Tây Nguyên vào thdi iJm tính toán là 84,992 tri u

m3/n9m

B#ng 6 Tính toán nhu c u n+,c dùng cho chIn nuôi [ vùng /0t Bazan

- Tây Nguyên

TT T&nh

Trâu,

Bò (con)

Nhu c7u (106

m3/n9m)

L>n (con)

Nhu c7u (106

m3/n9m)

T[ng nhu c7u (106

m3/n9m)

1 T&nh Kon Tum 3461 0,171 5374 0,098 0,269

2 T&nh Gia Lai 77613 3,794 168466 3,075 6,868

3 T&nh b9k Lzc 42789 2,108 285631 5,213 7,321

4 T&nh b9k Nông 9930 0,489 69200 1,263 1,752

5 T&nh Lâm bCng 19367 0,954 98227 1,793 2,747

6 Toàn vùng Bazan 153160 7,516 626898 11,441 18,957

B#ng 7 Tính toán nhu c u n+,c dùng cho sinh hoMt [ vùng /0t Bazan -

Tây Nguyên

TT

T&nh

Dân sc Thành thF (ng;di)

Nhu c7u (106

m3/n9m)

Dân sc Nông thôn (ng;di)

Nhu c7u (106

m3/n9m)

T[ng Nhu c7u (106

m3/n9m)

1 T&nh Kon Tum 16866 0,7 34083 1 1,7

2 T&nh Gia Lai 144866 6,3 446718 13,0 19,3

3 T&nh b9k Lzc 247026 10,8 788252 23,0 33,8

4 T&nh b9k Nông 32106 1,4 223892 6,5 7,9

5 T&nh Lâm bCng 248937 10,9 383051 11,1 22,0

6 Toàn vùng Bazan 689802 30,2 1875995 54,7 84,9

3.2.4 Nhu c u dùng n+,c cho th-y s#n

• Tây Nguyên thau rUa mOi n9m kho0ng 8000 m3/ha-vI DXa vào niên giám thcng kê và các tài li u c:a các t&nh Tây Nguyên, chúng tôi tính toán

;>c nhu c7u dùng n; c cho nuôi trCng th:y s0n trong n9m 2005 c:a mOi t&nh trên vùng 2t Bazan nh; sau (t&nh Gia Lai không có sc li u)

T&nh Kon Tum Gia Lai b9k Lzc b9k Nông Lâm bCng Nhu c7u

(106 m3)

3.2.5 Nhu c u n+,c cho công nghi<p

Nhu c7u n; c cho các ngành công nghi p J Mt t[ng giá trF nh; trên

; c tính 73,184 tri u m3/n9m

3.2.6 Nhu c u n+,c cho các hoMt /Cng d:ch v?

V y t[ng nhu c7u dùng n; c cho các hoMt ng dFch vI trên vùng 2t Bazan - Tây Nguyên là 47,620 tri u m3/n9m

3.2.7 TVng hWp các nhu c u dùng n+,c giai /oMn hi<n tMi

Trong các nhu c7u dùng n; c c:a các ngành kinh t= kJ trên, thì nhu c u dùng n c cho tr ng tr t chi m t" tr ng l n nh$t (g n 90% t)ng nhu c u)

nhu c7u n; c cho ch9n nuôi và nuôi trCng thuk s0n (do th:y s0n tMi các t&nh Tây Nguyên ;>c nuôi trCng ch: y=u trên các hC chRa th:y l>i ã có s•n n; c)

B4ng 8 Tính toán nhu c u n c dùng cho Công nghi2p : vùng $t Bazan -

Tây Nguyên

TT T&nh T[ng giá trF (106

USD)

Nhu c7u (106m3/n9m)

B#ng 9 Nhu c u n c dùng cho các ho t @ng dAch vB

TT T&nh T[ng giá trF (106

USD)

Nhu c7u (106m3/n9m)

B#ng 10 TVng hWp nhu c u n+,c dùng cho các ngành (nIm 2005)

(106 m3)

TT

T&nh TrCng

tr6t

Công nghi p

Ch9n nuôi

Th:y s0n

Sinh hoMt

DFch vI

T[ng

c ng

1 Kon Tum 15,5 1,3 0,3 0,1 1,7 0,2 18,6

2 Gia Lai 588,8 24,4 6,8 - 19,3 3,8 643,3

3 b9k Lzc 980,8 29,3 7,8 6,3 33,8 11,5 1069,2

4 b9k Nông 322,5 5,1 2,3 7,7 7,9 14,1 359,8

5 Lâm bCng 288,1 12,7 3,0 3,8 22,0 17,9 347,8

6 T[ng c ng 2198,3 73,1 20,3 17,9 84,9 47,6 2442,5

3.2.8 Da báo nhu c u dùng n+,c / n nIm 2010 và 2020

K=t qu0 này ch& mang tính g7n úng J Fnh h; ng phát triJn

a) Nhu c u dùng n c cho nông nghi2p

DXa vào ph;ing h; ng, nhi m vI phát triJn nông nghi p c:a vùng Tây nguyên trong các n9m t i, si b tính v i mRc t9ng yêu c7u n; c =n n9m

2010 là 2%/n9m và mRc t9ng hàng n9m t] n9m 2010 =n 2020 là 1%

b) Nhu c u dùng n c cho sinh ho t

V i mRc t9ng dân sc bình quân hàng n9m c:a Tây Nguyên =n n9m

2010 là 3,8% và =n n9m 2020 là 3,2% thì nhu c7u dùng n; c cho sinh hoMt c:a toàn vùng 2t Bazan sP t9ng t;ing Rng

c) Nhu c u dùng n c cho chDn nuôi

MRc t9ng tr;fng hàng n9m c:a ch9n nuôi là 3,8% Do ó, nhu c7u n; c cho ch9n nuôi sP t9ng mMnh là 24,581 tri u m3 và 35,693 tri u m3 vào các n9m 2010 và 2020

MRc t9ng trung bình 2%/n9m, nhu c7u n; c cung c2p cho th:y s0n n9m

2005 là 17,982 tri u m3 sP t9ng lên 19,854 tri u m3 và 24,201 tri u m3 vào n9m 2010 và 2020

e) Nhu c u dùng n c cho công nghi2p

Nhu c7u dùng n; c cho công nghi p c:a toàn vùng 2t Bazan - Tây Nguyên vào các n9m 2010 và 2020 sP là: 81,996 tri u m3 và 102,932 tri u

m3, t;ing Rng v i mRc t9ng tr;fng công nghi p bình quân hàng n9m 2,3%

f) Nhu c u dung n c cho các ngành dAch vB

Nhu c7u dùng n; c cho các ngành dFch vI c:a vùng n9m 2005 là 47,620 tri u m3, n9m 2010 là 58,218 tri u m3 và n9m 2020 là 87,009 tri u m3

Trong các nhu c7u dùng n; c c:a các ngành kinh t= kJ trên, thì nhu c u dùng n c cho tr ng tr t v0n chi m t" tr ng l n nh$t (g n 90% t)ng nhu

trA nhI nh$t là nhu c u n c cho chDn nuôi và nuôi tr ng thu" s4n

B#ng 11 TVng hWp và da báo nhu c u dùng n+,c nIm 2010 và 2020

(106 m3) T

T T&nh

Nông nghi p

Công nghi p

Ch9n nuôi

Th:y s0n

Sinh hoMt

DFch

vI T[ng N9m 2010

3 b9k Lzc 1181,1 32,8 9,4 6,9 40,7 14,1 1285,2

5 Lâm bCng 384,0 14,3 3,7 4,2 26,6 21,9 454,9

6 T[ng 2696,7 81,9 24,5 19,8 102,4 58,2 2983,8

N9m 2020

3 b9k Lzc 1304,6 41,2 13,6 8,4 55,8 21,1 1744,1

4 b9k Nông 438,9 7,3 4,1 10,3 13,1 25,8 499,6

5 Lâm bCng 424,2 17,9 5,3 5,2 36,4 32,7 522,0

6 T[ng 2.978,8 102,9 35,6 24,2 140,3 87,0 3369,1

B#ng 12 Tính toán tVng cân b7ng n+,c nIm 2005

(106 m3) T

T T&nh

L;>ng n; c yêu c7u

L;>ng n; c ti8m n9ng

L;>ng n; c th]a

L;>ng n; c thi=u

5 Lâm bCng 347,8 7005,5 6657,6 0

3.3 ánh giá cân bLng n+ c trên vùng #&t Bazan – Tây Nguyên

3.3.1 Cân b7ng n+,c cho giai /oMn hi<n tMi nIm 2005

T[ng l;>ng n; c yêu c7u trong n9m r2t nhA so v i t[ng l;>ng nguCn n; c ti8m n9ng trong ó t&nh Kon Tum t[ng l;>ng n; c yêu c7u bTng 2,26% l;>ng n; c ti8m n9ng, f t&nh Gia Lai tk l này là 5,24%, t&nh b9k Lzc là 14,20%, t&nh bzc Nông là 2,65% và t&nh Lâm bCng là 4,97%, tính chung cho toàn vùng Tây Nguyên tk l trên là bTng 5,93% l;>ng n; c ti8m n9ng

Nh; v y v8 m@t lý thuy=t thì có m t l;>ng n; c ti8m n9ng d; th]a r2t

l n, J bi=n thành hi n thXc òi hAi có các bi n pháp khai thác sU dIng h>p lý cho phát triJn kinh t= - xã h i c:a vùng và 2t n; c

3.3.2 ánh giá cân b7ng n+,c cho các nIm 2010, 2020

Qua si b tính toán cho th2y sX chênh l ch - t9ng ít v8 yêu c7u dùng n; c gixa n9m 2005 v i các n9m 2010, 2020: Ngành trCng tr6t c:a các t&nh trong vùng v‚n sU dIng n; c nhi8u nh2t (chênh l ch ch& t] 15% =n 20%.)

Còn t[ng các nhu c7u dùng n; c cƒng chênh l ch - t9ng ít v i mRc t9ng tr;fng t] 14% =n 19%

T] k=t qu0 tính toán cân bTng n; c n9m 2005 cho th2y tMi t2t cá các t&nh, l;>ng n; c yêu c7u r2t nhA so v i l;>ng n; c ti8m n9ng, n=u tính chung cho toàn vùng Tây Nguyên tk l trên là bTng 5,93% l;>ng n; c