Những thất bại hay khuyết tật nền kinh tế thị trường và vai trò của Chính Phủ.

Những thất bại hay khuyết tật nền kinh tế thị trường và vai trò của Chính Phủ

Đề bài: Những thất bại hay khuyết tật nền kinh tế thị trường và vai trò của Chính Phủ.

LỜI NÓI ĐẦU

Từ khi có khái niệm "kinh tế" thì kinh tế đã có khuyết tật Bất cứ nền kinh tế hay mô hình kinh tế nào cũng có những ưu việt và những khuyết tật của nó Khuyết tật kinh tế mang tính lịch sử Khuyết tật kinh tế là biểu hiện của mâu thuẫn nội tại cũng như mâu thuẫn có nguồn gốc ngoại lai của nền kinh tế Giải quyết mâu thuẫn là động lực để phát triển Vấn đề cần quan tâm đặc biệt là trong mỗi giai đoạn lịch sử, những khuyết tật đó có thể làm thay đổi những giá trị xã hội, làm nổi lên những cơn sóng gió kinh tế, gây đau thương cho nhiều tầng lớp xã hội, đặc biệt là lực lượng lao động làm công ăn lương Do đó, khuyết tật kinh tế luôn là một thách thức mà bất cứ quốc gia nào cũng phải đối mặt - dù muốn hay không Nền kinh tế thị trường cũng không phải là ngoại lệ Những khuyết tật của nền kinh tế thị trường có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng nếu không có sự kiểm soát và điều tiết của nhà nước, cụ thể là của Chính phủ, có thể nói Chính phủ có vai trò vô cùng quan trọng và cần thiết trong việc khắc phục và hạn chế những khuyết điểm của nền kinh tế thị trường

Ngày nay, khi toàn cầu hóa thì khuyết tật của nền kinh tế thị trường của một quốc gia mang tính quốc tế nên nó có thể lây lan ra toàn thế giới, nó

đe dọa tất cả các quốc gia, đe dọa tất cả người dân, nó tấn công vào nền văn minh các quốc gia và văn minh nhân loại Do đó mà việc nghiên cứu những khuyết tật hay thất bại của nền kinh tế thị trường trở thành một vấn đề cấp

thiết Chính vì thế, tôi đã lựa chọn đề tài “Những thất bại hay khuyết tật nền kinh tế thị trường và vai trò của Chính Phủ” để thực hiện bài tiểu

luận của mình!

PHẦN I: THỊ TRƯỜNG VÀ NHỮNG KHUYẾT TẬT CỦA NỀN

KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Kinh tế thị trường là cách tổ chức nền kinh tế - xã hội, trong đó các quan hệ kinh tế của các cá nhân, các doanh nghiệp đều biểu hiện qua quan

hệ mua, bán hàng hóa, dịch vụ trên thị trường và thái độ cư xử của từng thành viên chủ thể kinh tế là định hướng vào việc tìm kiếm lợi ích của chính mình theo sự dẫn dắt của giá cả thị trường, ta cũng có thể nói kinh tế thị trường là nền kinh tế hàng hóa phát triển ở trình độ cao

Bản chất của kinh tế thị trường là nền kinh tế tự do cạnh tranh, doanh nghiệp muốn đứng vữa được trên thị trường phải thường xuyên đổi mới, sáng tạo vầ sản phẩm và tổ chức quản lý Do đó, nền kinh tế thị trường có những ưu điểm mà các nền kinh tế khác không thể có được như: luôn tạo ra

cơ hội cho mọi người sáng tạo, luôn tìm cách để cải tiến lối làm việc và rút

ra những bài học kinh nghiệm về thành công hay thất bại để phát triển không ngừng; tạo ra cơ chế đào tạo, tuyển chọn, sử dụng người quản lý kinh doanh năng động, có hiệu quả và đào thải các nhà quản lý kém hiệu quả; tạo ra môi trường kinh doanh tự do, dân chủ trong kinh tế bảo vệ lợi ích người tiêu dùng

nhiên, cũng chính bởi chỉ quan tâm đến lợi nhuận,lợi ích của bản thân các chủ thể kinh tế nên bản thân nền kinh tế thị trường đã tồn tại một số khuyết tật sau:

- Kinh tế thị trường chỉ chú trọng đến nhu cầu có khả năng thanh toán mà không chú ý đến những nhu cầu cơ bản của xã hội, chỉ chú ý đến lợi nhuận

mà không chú ý đến vấn đề ô nhiễm môi trường Chẳng hạn như một công

ty sản xuất các sản phẩm giấy - từ giấy viết đến thùng các-tông - tại một nhà máy bên cạnh một con sông, trong quá trình sản xuất nhà máy đã đổ xuống sông các hóa chất ô nhiễm là sản phẩm phụ từ quá trình sản xuất gây ô

nhiễm môi trường sinh thái, ảnh hưởng đến đời sống của người dân khu vực lân cận Tuy nhiên, không có một cá nhân hay một pháp nhân nào sở hữu nước sông nên không có ai buộc nhà máy phải ngừng gây ô nhiễm

- Kinh tế thị trường đặt lợi nhuận lên hàng đầu, cái gì có lãi thì làm, không

có lãi thì thôi nên nó không giải quyết được cái gọi là “hàng hóa công cộng” ( đường sá, các công trình văn hóa, y tế, giáo dục…)

- Trong nền kinh tế thị trường có sự phân biệt giàu nghèo rõ rệt: giàu ít, nghèo nhiều, bất công xã hội

Do tính tự phát vốn có, nền kinh tế thị trường có thể mang lại không chỉ có tiến bộ và còn cả suy thoái, khủng hoảng và xung đột của xã hội nên cần phải có sự can thiệp của Nhà nước Sự can thiệp của nhà nước sẽ dảm bảo cho sự vẫn động của thị trường được ổn định, nhằm tối đã hóa hiệu quả kinh tế, đảm bảo định hướng chính trị của sự phát triển kinh tế, sửa chưa, khặc phục những khuyết tật vốn có của kinh tế thị trường, tạo ra những công

cụ quan trọng để điều tiết thị trường ở tầm vĩ mô Bằng cách đó, Nhà nước mới có thể kiểm chế tính tự phát của nền kinh tế thị trường, đồng thời kích thích đối với sản xuất thông qua trao đổi hàng hóa dưới hình thức thương mại

PHẦN II: VAI TRÒ CỦA CHÍNH PHỦ ĐỐI VỚI NHỮNG KHUYẾT TẬT CỦA NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Lịch sử đã chứng minh rằng, các nền kinh tế thị trườngthành công nhất đều không thể phát triển một cách tự phát nếu thiếu sự can thiệp và hỗ trợ của Nhà nước Các nền kinh tế thị trường nguyên thủy dựa trên cơ sở sản xuất và trao đổi giản đơn có thể hoạt động một cách có hiệu quả mà không cần sự can thiệp của Nhà nước Tuy nhiên, vì nền kinh tế thị trường dưới tác

động bên ngoài ngày một phức tạp nên sự can thiệp của Nhà nước xuất hiện như một tất yếu cho sự hoạt động có hiệu quả của nền kinh tế thị trường Trong các nền kinh tế thị trường đã phát triển, nhà nước có 3 chức năng kinh

tế rõ rệt là: can thiệp, quản lý và điều hòa phúc lợi Mặc dù còn có những hạn chế nhất định, song sự điều tiết của Nhà nước vẫn là một trong các hoạt động của nền kinh tế thị trường Theo đó, thị trường tự do với đúng nghĩa của nó không thể tồn tại, ngoại trừ trong các lý thuyết kinh tế

Tuy nhiên, khi khẳng định sự cần thiết phải có sự can thiệp của Nhà nước thì cũng cần cân nhắc kỹ lưỡng tới cái được - cái mất của sự can thiệp

ấy Cách giải quyết không phải là bỏ mặc thị trường, mà phải là nâng cao hiệu quả của sự can thiệp đó Nhà nước có một vai trò chính đáng và thường xuyên trong các nền kinh tế hiện đại Vai trò đó của Nhà nước đặc biệt thể hiện rõ rệt ở việc xác định "các quy tắc trò chơi" để can thiệp vào những khu vực cần có sự lựa chọn, thể hiện những khuyết tật của thị trường, để đảm bảo tính chỉnh thể của nền kinh tế và để cung cấp những dịch vụ phúc lợi

Quả thực, không thể phủ nhận vai trò của Nhà nước trong các lĩnh vực như: ổn định kinh tế vĩ mô thông qua chính sách tài chính và tiền tệ, củng cố

an ninh quốc phòng, cung cấp hàng hóa công cộng, chống ô nhiễm môi trường, phát triển giáo dục, tăng thu nhập và nâng cao phúc lợi xã hội, tạo dựng một bộ khung xã hội dưới sự điều hành của luật pháp, định hướng cạnh tranh một cách có hiệu quả bằng cách giảm độc quyền, v.v

Quốc phòng là một ví dụ chứng tỏ vai trò tối quan trọng của Nhà nước Điều đó được quyết định bởi quốc phòng là một kiểu hàng hóa hoàn toàn khác hẳn với các loại hàng hóa vật thể khác ở chỗ, người ta không trả tiền cho mỗi đơn vị sử dụng mà mua nó như một tổng thể nhằm mục đích

bảo vệ an ninh của cả một quốc gia Cung cấp dịch vụ quốc phòng cho một

cá nhân không có nghĩa là những người khác ít được bảo vệ hơn, bởi vì trên thực tế tất cả mọi người đều tiêu thụ các dịch vụ quốc phòng này cùng nhau Trên thực tế thì dịch vụ quốc phòng được cung cấp cho tất cả dân chúng trong một quốc gia kể cả những người không muốn dịch vụ này, bởi vì không có một cách làm hiệu quả nào khác Chỉ có các quốc gia chứ không phải là các làng xã hay các cá nhân có thể có đủ nguồn lực để sản xuất máy bay chiến đấu phản lực

Các loại hàng hóa kiểu như vậy được gọi là hàng hóa công cộng, bởi không một doanh nghiệp tư nhân nào có thể bán quốc phòng của toàn dân cho các công dân riêng lẻ và coi đó là nghề kinh doanh thu lãi Đơn giản là không thể có chuyện dịch vụ quốc phòng lại được đem rao bán cho những người cần hoặc không thực hiện bảo vệ an ninh quốc gia, cho những người

từ chối chi trả kinh phí cho quốc phòng Hơn nữa, hàng hóa công cộng là thứ hàng hóa không thể định giá chính xác được, cho nên tư nhân không thể cung cấp Đấy là nguyên nhân chính giải thích vì sao quốc phòng phải do nhà nước điều hành và chi phí cho quốc phòng phải được lấy từ nguồn tài chính công, từ ngân sách Nhà nước có được thông qua thuế

Hàng hóa công cộng có ba đặc tính: tính không kình địch trong tiêu dùng, tính không loại trừ và tính không thể không tiêu dùng mà tựu trung lại, tất cả mọi người đều có nghĩa vụ và quyền lợi tiêu dùng hàng hóa công cộng như nhau Có nhiều ví dụ về hàng hóa công cộng, từ các biện pháp chống lũ lụt cho đến việc phòng chống vũ khí nguyên tử, nhưng hai ví dụ có thể thấy

rõ vai trò của Nhà nước một cách trực tiếp và thường xuyên nhất, đó là xây dựng cơ sở hạ tầng và ổn định kinh tế vĩ mô

Thật vậy, một nền kinh tế không thể "cất cánh" được trừ phi nó có được một cơ sở hạ tầng vững chắc Nhưng cũng do tính không thể phân chia của hàng hóa công cộng mà các tư nhân thấy rằng đầu tư vào đây không có lợi Vì thế, ở hầu hết các nước, Nhà nước bỏ vốn vào đầu tư cơ sở hạ tầng

ổn định kinh tế vĩ mô cũng có thể xem như là hàng hóa công cộng Đặc điểm của nền kinh tế thị trường là sự bất ổn định cho các cuộc khủng hoảng chu

kỳ Sự ổn định kinh tế rõ ràng là điều mà mọi nhà nước đều mong muốn và

nó có lợi cho tất cả mọi người Do vậy, chính nhà nước phải chịu trách nhiệm duy trì sự ổn định đó trên tầm vĩ mô

Yếu tố ngoại vi là các ảnh hưởng tốt hay không tốt do các yếu tố bên ngoài gây nên cho hoạt động của công ty hay cho xã hội nói chung Yếu tố ngoại vi xảy ra khi có sự khác biệt về phí tổn hoặc lợi ích giữa cá nhân và xã hội Tuy nhiên, các chi phí hoặc lợi ích này (chi phí ngoại vi hoặc lợi ích ngoại vi) lại không được tính đến trong hệ thống giá cả và thị trường Những chi phí ngoại vi cho sản xuất bao gồm: sự tắc nghẽn giao thông và ô nhiễm môi trường mà nhà máy hoặc xí nghiệp sản xuất tạo ra Những yếu tố này gây nên sự giảm sút về phúc lợi của những người dân sống xung quanh hoặc

có thể buộc những nhà máy khác gần đó phải tốn kém thêm chi phí để làm sạch nước sông đã bị ô nhiễm mà mình phải sử dụng trong sản xuất Vì phía thứ ba không được đền bù cho những khoản chi phí ngoại vi, nên các phí tổn sản xuất không được tính đến trong hệ thống giá Trong nền kinh tế thị trường tự do, người ta chỉ mưu toan sử dụng tối đa những phương tiện hay lợi nhuận riêng của mình, và những chi phí hay lợi ích ngoại vi sẽ không được phản ánh trong giá cả của các đồ vật Ví dụ, trường hợp một nhà máy

có thể làm ra một loại sản phẩm rất rẻ nhưng lại làm ô nhiễm môi trường, gây ra sự giảm sút về phúc lợi cho những người khác Và do vậy, vai trò

kinh tế của Nhà nước là điều chỉnh lại sự bất hợp lý này Bằng sự can thiệp, Nhà nước buộc tất cả những ai hưởng lợi từ sản xuất và tiêu thụ sản phẩm đều phải trả toàn bộ chi phí sản xuất và tiêu thụ sản phẩm ấy

Tuy nhiên, Nhà nước không dễ dàng quyết định chính xác chi phí ấy là bao nhiêu, vì không thể định lượng một cách chính xác tác hại mà sự ô nhiễm ấy

có thể gây ra cho xã hội Vì những khó khăn này, nhà nước cần phải đảm bảo chi phí giảm ô nhiễm không được cao hơn so với chi phí mà ô nhiễm gây ra cho xã hội Nếu không các nguồn lực sẽ không được phân bố hiệu quả

Nhà nước có thể sử dụng một hệ thống thuế, luật pháp, điều lệ, mức hình phạt, thậm chí cả mức truy tố để nhằm giảm ô nhiễm Ngoài ra, Nhà nước còn sử dụng cả chính sách quyền sở hữu công khai nguồn tài nguyên, người sử dụng nguồn tài nguyên này nếu gây ô nhiễm sẽ phải chịu chi phí theo giá thị trường Các khoản thuế hay biện pháp trợ cấp tối ưu đều được coi là phương thức để nhà nước xử lý những yếu tố ngoại vi Do chỗ toàn bộ chi phí xã hội là cái quan trọng quyết định sự phân bố tài nguyên một cách

có hiệu quả, còn những chi phí tư nhân quyết định giá hàng; cho nên vai trò của Nhà nước là tạo ra sự thăng bằng giữa cá nhân và xã hội thông qua việc điều chỉnh sản xuất thừa hoặc tiêu dùng thừa vào chi phí ngoại vi

Trong các lợi ích ngoại vi, cần chú ý tới giáo dục, bởi đây là lĩnh vực cần phải có sự quan tâm và hỗ trợ của Nhà nước Giáo dục thường được coi

là đưa lại những lợi ích ngoại vi cho một quốc gia do những nhân công có học vấn thường linh hoạt và năng suất hơn, và chắc chắn là ít khả năng thất nghiệp hơn Điều này có nghĩa là chi tiêu nhiều hơn cho giáo dục ngày hôm nay có thể sẽ dẫn đến những khoản tiết kiệm của xã hội và cá nhân không

phải chi tiêu vào việc phòng chống tội phạm, nghèo đói và các vấn đề xã hội khác, cũng như tăng mức độ kỹ năng, tính linh hoạt và năng suất của lực lượng lao động

Ngoài ra, trong chừng mực một sản phẩm nào đó có thể tạo ra được lợi ích ngoại vi, Nhà nước cần xem xét vấn đề trợ cấp tối ưu để khuyến khích sản xuất, tiêu dùng loại sản phẩm này sao cho giá trị đích thực các lợi ích ngoại

vi được tính đến trong hệ thống giá thị trường ở đây, sự can thiệp của Nhà nước là cần thiết, vì trong khi chi phí ngoại vi sẽ dẫn đến việc sản xuất dư thừa một số hàng hóa nhất định thì việc tồn tại lợi ích ngoại sinh sẽ dẫn đến việc sản xuất dưới mức cầu các hàng hóa và dịch vụ khác

Giáo dục công lập có lẽ là ví dụ lớn nhất và đặc trưng nhất về chi tiêu

và trợ cấp của chính phủ cho một dịch vụ được xem là có lợi ích ngoại vi đáng kể Tuy nhiên, cũng có một số trường hợp chính phủ can thiệp ấn định giá thông qua trợ cấp hoặc thuế để khuyến khích các lợi ích ngoại vi đó Nhìn chung, việc mở rộng quyền tài sản và một hệ thống giá cả dựa trên thị trường có thể là công cụ hữu hiệu nhất để chính phủ có thể điều chỉnh sự mất cân bằng do chi phí và lợi ích ngoại vi gây nên

Để thực hiện đúng đắn chức năng phân phối của mình,nền kinh tế thị trường đòi hỏi một loạt thể chế phát triển cao, trong đó có hệ thống pháp lý

để chống lại "bạo lực và gian lận" bao gồm: hệ thống có liên quan tới những quyền sở hữu, những điều luật về phá sản và khả năng thanh toán; hệ thống tài chính với ngân hàng trung ương và các ngân hàng thương mại để giữ cho việc cung cấp tiền mặt được thực hiện một cách nghiêm ngặt; v.v

Thật vậy, trong các nền kinh tế thị trường không có gì bảo đảm để không diễn ra bạo lực và gian lận Đó là lý do tại sao Nhà nước cần phải có

lưu trữ văn bản, hồ sơ, chứng từ về đất đai, nhà ở, đảm bảo các hợp đồng mua bán tất cả các loại sản phẩm Cả người mua lẫn người bán đều muốn là khi cả hai phía đã đồng ý trao đổi thì sự thỏa thuận nhất định phải được thực hiện Tình hình đó cũng giống như đối với quan hệ giữa người chủ và người làm công Người lao động dù với tư cách cá nhân hay tập thể trong các tổ chức hiệp hội cũng đều có sự thỏa thuận nhất định về điều kiện làm việc, tiền lương với chủ sử dụng lao động Nếu như không có sự đảm bảo cho các thỏa thuận ấy, nghĩa là không có sự thực thi của luật pháp thì các giao dịch trên thị trường trở nên khó mà có thể thực hiện

Nhà nước trong các nền kinh tế thị trường cần phải thiết lập và bảo vệ quyền sở hữu tư nhân, cũng như quyền được hưởng các lợi ích kinh tế xuất phát từ việc sử dụng quyền sở hữu đó Nếu không có sự đảm bảo ấy, một số người sẽ gặp phải những rủi ro nếu đầu tư thời gian và tiền vốn của mình vào lĩnh vực kinh doanh mà rốt cuộc, tiền lãi thu về lại có thể rơi vào Nhà nước hoặc các tập đoàn khác

Sự bảo hộ của Nhà nước đối với sở hữu tư nhân thể hiện một cách rõ ràng đối với đất đai, nhà máy, công xưởng, kho chứa và các sản phẩm hữu hình khác Thế nhưng, sự bảo hộ đó còn được áp dụng cho cả các sở hữu liên quan tới trí tuệ, chẳng hạn như sách, bài viết, phim ảnh, hội họa, phát minh, sáng chế, thiết kế, bào chế thuốc hay chương trình phần mềm, v.v Đây là một sự can thiệp rất quan trọng của Nhà nước trong việc bảo vệ bản quyền tác giả và qua đó, khuyến khích những hoạt động sáng tạo của các nhà khoa học, các nghệ sĩ, khuyến khích việc phát huy khả năng trí tuệ của họ

Vai trò của Nhà nước trong chính sách cạnh tranh thể hiện ở tập hợp những biện pháp của Nhà nước nhằm cổ vũ cạnh tranh giữa các nhà cung ứng với nhau, đồng thời bảo vệ người tiêu dùng chống lại tình trạng độc quyền Phạm vi của một chính sách như vậy bao gồm: kiểm soát bằng các biện pháp điều tiết đối với những hãng có khả năng chi phối; kiểm soát các

vụ việc sát nhập công ty nhằm ngăn ngừa khả năng độc quyền hóa các ngành công nghiệp; kiểm soát các hành vi chống cạnh tranh

Nói tới độc quyền là nói tới thị trường chỉ có một người cung cấp Thông thường, trong các nền kinh tế thị trường, tình hình sẽ trở nên nan giải khi một ngành công nghiệp bị chi phối bởi một số rất ít các công ty lớn Các công ty này có thể cấu kết với nhau thành một tập đoàn hùng mạnh, áp đảo thị trường với mức giá cao, nhằm thu nhiều lợi nhuận, đồng thời khống chế việc thâm nhập vào thị trường của các công ty nhỏ hơn đang cạnh tranh với

họ Để ngăn chặn tình trạng cấu kết, độc quyền và để duy trì cạnh tranh lành mạnh một cách có hiệu quả, hầu hết các nền kinh tế thị trường, kể cả Mỹ, đều thông qua đạo luật chống độc quyền

Song, thật đáng tiếc, nhiều khi sự kiểm soát của Chính phủ và chính sách chống độc quyền trên thực tế lại dẫn đến giảm cạnh tranh chứ không phải là khuyến khích cạnh tranh Các chính sách này bao gồm: giấy phép độc quyền quân sự một loại hàng hóa và dịch vụ nào đó, thuế, côta, Tất cả những cái đó đã hạn chế việc nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ từ nước ngoài

Do vậy, chính sách của Nhà nước về vấn đề cạnh tranh không phải không có điều bất cập

Tuy nhiên, các nhà kinh tế đều thừa nhận rằng, cái giá tiềm tàng cho phép các công ty lớn (hoặc một nhóm các công ty cấu kết với nhau) giành