LÃNG PHÍ tại VIỆT NAM

Hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) đã, đang và sẽ góp phần tăng cường năng lực sản xuất mới cho nền kinh tế Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa. Để làm tốt sứ mệnh trong lĩnh vực này chúng ta cần phải chú trọng giải quyết hai nội dung cơ bản, đó là: huy động tối đa các nguồn vốn cho đầu tư phát triển và quản lý, sử dụng vốn có hiệu quả. Tuy nhiên, một thực tế đáng buồn trong thời gian vừa qua là tình trạng thất thoát, lãng phí và tham nhũng trong hoạt động đầu tư XDCB đang là tệ nạn, là căn bệnh làm ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả và hiệu quả chung của nền kinh tế đất nước. Việc tìm kiếm những giải pháp để góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý nhằm ngăn ngừa, chống lãng phí, tiêu cực trong hoạt động đầu tư XDCB có ý nghĩa rất lớn cả về kinh tế và chính trị trong giai đoạn hiện nay.

LỜI MỞ ĐẦU

Hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) đã, đang và sẽ góp phần tăng cường năng lực sản xuất mới cho nền kinh tế Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa Để làm tốt sứ mệnh trong lĩnh vực này chúng ta cần phải chú trọng giải quyết hai nội dung cơ bản, đó là: huy động tối đa các nguồn vốn cho đầu tư phát triển và quản lý, sử dụng vốn có hiệu quả Tuy nhiên, một thực tế đáng buồn trong thời gian vừa qua là tình trạng thất thoát, lãng phí và tham nhũng trong hoạt động đầu tư XDCB đang là tệ nạn, là căn bệnh làm ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả và hiệu quả chung của nền kinh tế đất nước Việc tìm kiếm những giải pháp để góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý nhằm ngăn ngừa, chống lãng phí, tiêu cực trong hoạt động đầu tư XDCB có ý nghĩa rất lớn cả

về kinh tế và chính trị trong giai đoạn hiện nay

PHẦN 1: LÝ LUẬN CHUNG

XÂY DỰNG CƠ BẢN

Hoạt động đầu tư nói chung là hoạt động bỏ vốn vào các lĩnh vực kinh tế xã hội để thu được lợi ích dưới các hình thức khác nhau

Đầu tư cơ bản là hoạt động để tạo ra các tài sản cố định đưa vào hoạt động

trong các lĩnh vực kinh tế xã hội nhằm thu hút lợi ích dưới các hình thức khác nhau

Xét một cách tổng thể thì không một hoạt động đầu tư nào mà không cần phải có các tài sản cố định Để có được tài sản cố định, chủ đầu tư có thể thực hiện bằng nhiều cách: xây dựng mới, mua sắm, đi thuê

Đầu tư XDCB là hoạt động đầu tư thực hiện bằng cách tiến hành xây dựng

mới tài sản cố định, bao gồm các hoạt động đầu tư vào lĩnh vực XDCB (khảo sát, thiết kế, tư vấn xây dựng, thi công xây lắp công trình, sản xuất và cung ứng thiết bị vật tư xây dựng ) nhằm thực hiện xây dựng các công trình

Xây dựng cơ bản là một khâu trong hoạt động đầu tư XDCB Kết quả hoạt

động XDCB là tạo ra các tài sản cố định có năng lực sản suất và phục vụ nhất định Cũng có thể nói: XDCB là một quá trình đổi mới và tái sản xuất có kế hoạch các tài sản cố định của nền kinh tế quốc dân trong các ngành sản xuất vật chất cũng như không sản xuất vật chất Nó là quá trình xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho

Quá trình XDCB là quá trình hoạt động để chuyển vốn đầu tư dưới dạng tiền

tệ sang tài sản phục vụ cho mục đích đầu tư

Một là: Hoạt động đầu tư XDCB là nhân tố thúc đẩy sự phát triển của nền

kinh tế Đầu tư XDCB sẽ tái tạo và tăng cường năng lực sản xuất để tăng năng suất lao động, tăng thu nhập quốc dân và tăng thu nhập bình quân đầu người trong xã hội Mặt khác, đầu tư XDCB cũng tăng tích lũy vốn, thu hút người lao động sử dụng có hiệu quả các tài nguyên của đất nước và thúc đẩy phát triển công nghệ mới Hay nói cách khác, đầu tư XDCB làm tăng cường các nhân tố của sự phát triển Để đạt được điều đó cần có sự hỗ trợ của nhà nước Thông qua các hệ thống chính sách và kế hoạch định hướng đầu tư XDCB

Hai là: Đầu tư XDCB sẽ tạo ra cơ cấu kinh tế mới, hình thành những ngành

mới, tăng cường chuyên môn hóa và phân công lao động xã hội

Ba là: Nền kinh tế thị trường luôn luôn đòi hỏi các nhà đầu tư XDCB phải

có những sản phẩm về đầu tư XDCB có chất lượng cao, kiến trúc đẹp và giá thành hạ; đó là cơ hội để thực hiện giá trị hàng hóa trên thị trường Sự đòi hỏi này của nền kinh tế thị trường đã thôi thúc các nhà đầu tư phải luôn luôn tìm tòi, khai thác mọi nguồn vốn cho đầu tư để cải tiến kỹ thuật và trang bị công nghệ mới Đây không những là đòi hỏi của thị trường mà còn là tiền đề để các nhà đầu tư XDCB thu được lợi nhuận cao hơn

Bốn là: Khối lượng đầu tư XDCB và tốc độ của nó phản ánh trình độ phát

triển của một nền kinh tế Đầu tư xây dựng làm tăng thu nhập quốc dân, tăng tổng sản phẩm xã hội, trực tiếp góp phần tổ chức lại sản xuất, phát triển các ngành kinh

tế mới và giải quyết việc làm cho xã hội

Năm là: hoạt động đầu tư XDCB không những có vai trò quan trọng đối với

sản xuất kinh doanh, dịch vụ mà còn có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển của tất

cả các mặt của đời sống xã hội như: phát triển văn hóa nghệ thuật, củng cố vững chắc an ninh quốc phòng

Như vậy, hoạt động đầu tư XDCB đã và sẽ tạo ra một cơ cấu kinh tế xã hội hợp lý, tăng trưởng và phát triển cân đối

Muốn đầu tư phải có vốn đầu tư Số vốn này rất lớn không thể cùng ra một lúc từ các khoản chi tiêu thường xuyên của các đơn vị hay chi tiêu thường xuyên của xã hội, vì nếu như vậy nó sẽ làm xáo trộn mọi hoạt động bình thường và sinh hoạt của xã hội

Nguồn vốn sử dụng cho đầu tư XDCB chỉ có thể là tiền tích lũy của xã hội, các doanh nghiệp hoặc là nguồn tiết kiệm của dân và cũng có thể là huy động từ các nguồn khác như: tài trợ quốc tế, vay quốc tế, liên doanh Quá trình sử dụng vốn đầu tư XDCB về bản chất chính là quá trình thực hiện sự chuyển hóa vốn bằng tiền thành vốn hiện vật để tạo ra những tài sản cố định cho nền kinh tế quốc dân

HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ XDCB.

1 Nhóm tiêu chí đánh giá thất thoát do chủ trương đầu tư.

Xác định sai chủ trương đầu tư, dẫn đến đầu tư không có hiệu quả, hoặc hiệu quả đầu tư kém, không ít nhà máy do xác định sai chủ trương đầu tư dẫn tới khi đưa vào hoạt động không có nguyên liệu và để khắc phục tình trạng này phải di chuyển hoặc bỏ nhà máy dẫn đến thất thoát, lãng phí nghiêm trọng Như vậy, sai lầm trong chủ trương đầu tư sẽ gây lãng phí, thất thoát nghiêm trọng nhất,

cả về lãng phí trực tiếp và lãng phí về gián tiếp Lãng phí, thất thoát vốn và tài sản trong hoạt động đầu

tư và xây dựng thể hiện ở những nội dung cụ thể sau:

• Đầu tư không có quy hoạch, không theo quy hoạch hoặc quy hoạch sai không

và lao động dẫn đến không phù hợp với quy luật phát triển kinh tế xã hội của vùng, của ngành, của cả nước

• Sự lựa chọn địa điểm đầu tư sai: bố trí địa điểm đầu tư có tác động trực tiếp đến hiệu quả hoạt động của cả trước mắt và lâu dài Vì vậy, lựa chọn sai địa điểm đầu tư sẽ gây lãng phí, thất thoát lớn vốn đầu tư Mỗi lần di chuyển địa điểm nhà máy không chỉ tốn kém chi phí vận chuyển, chi phí bảo quản, chi phí chạy thử mà còn phải bỏ chi phí lớn cho công tác chuẩn bị một mặt bằng để đền bù, giải tỏa mặt bằng xây dựng, xây dựng các công trình tạm phục vụ cho thi công cây dựng

• Xác định quy mô dự án, lựa chọn thiết bị, công nghệ, phương án bao tiêu sản phẩm không chính xác, không phù hợp với đặc điểm, điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của đất nước, của vùng , của khu vực đặt địa điểm xây dựng dự án

• Công tác thẩm định dự án trước khi ra quyết định đầu tư thực hiện chưa đầy đủ:

bỏ sót nội dung, đánh giá sai lệch các nội dung của dự án

• Phương án đầu tư xây dựng dự án bỏ sót hoặc không xây dựng giải pháp bảo vệ môi trường, các giải pháp an toàn lao động, an toàn trong quá trình thi công nên khi dự án đã hoàn thành đưa vào khai thác, sử dụng, dẫn đến những sự cố kỹ thuật gây hậu quả làm thất thoát lãng phí về người và tài sản

2 Nhóm tiêu chí đánh giá chủ trương thất thoát trong khâu chuẩn bị xây dựng.

Ở Việt Nam sau chủ trương đầu tư, thất thoát, lãng phí trong khâu chuẩn bị xây dựng khá lớn, khá phổ biến, thậm chí còn gây nên những hiện tượng xã hội

nhức nhối Khi đánh giá thất thoát, lãng phí trong khâu này có thể dựa theo các tiêu chí sau:

• Thất thoát do lãng phí trong khâu thiết kế

• Thất thoát, lãng phí, tiêu cực có thể xảy ra trong khâu lập và quản lý tổng dự án

• Thất thoát, lãng phí, tiêu cực có thể xảy ra trong khâu đền bù, giải phóng mặt bằng xây dựng

3 Nhóm tiêu chí đánh giá thất thoát, lãng phí, tiêu cực có thể xảy ra trong công tác triển khai và điều hành kế hoạch đầu tư hằng năm.

Việc bố trí đánh giá thất thoát, lãng phí, tiêu cực có thể xảy ra trong công tác triển khai và điều hành kế hoạch đầu tư hằng năm

• Bố trí danh mục các dự án đầu tư vào kế hoạch đầu hàng năm quá phân tán, không sát với tiến độ thi công của dự án đã được phê duyệt Danh mục dự án đầu tư càng nhiều, thời gian đầu tư càng bị kéo dài, dẫn đến lãng phí, thất thoát vốn đầu tư cả trực tiếp và gián tiếp

• Không đủ điền kiện để bố trí kế hoạch vẫn ghi vào kế hoạch đầu tư hàng năm làm cho việc triển khai kế hoạch gặp khó khăn, phải chờ đợi hoặc có khi có khối lượng thực hiện vẫn không đủ điền kiện thanh toán

• Bố trí kế hoạch không theo sát các mục tiêu định hướng của chiến lược của kế hoạch 5 năm cũng dẫn đến gián tiếp làm thất thoát, lãng phí vốn đầu tư sau này

• Bố trí kế hoạch đầu tư hàng năm cho các dự án không theo sát tiến độ đầu tư thực hiện dự án được cấp thẩm quyền phê duyệt trong quyết định đầu tư

4 Nhóm tiêu chí đánh giá thất thoát, lãng phí, tiêu cực vốn đầu tư có thể xảy ra trong khâu lựa chọn nhà thầu.

Làm sai lệch bản chất đấu thầu như không thực hiện đúng trình tự đấu thầu; xét thầu, đánh giá

để xếp loại nhà thầu khi lựa chọn nhà thầu không chính xác, thiếu chuẩn mực, không đủ khả năng; hiện tượng thông đồng giữa các nhà thầu khi tham gia đấu thầu đã khống chế giá trúng thầu cho đơn vị được thoả thuận để thắng thầu đưa đến phá giá trong đấu thầu

5 Nhóm tiêu chí đánh giá thất thoát, lãng phí trong khâu thanh toán vốn đầu tư.

Vốn đầu tư XDCB chỉ được thanh toán cho giá trị khối lượng thực hiện đã hoàn thành, đủ điền kiện thanh toán Do đó, khi thanh toán vốn đầu tư nếu thoát ly các điều kiện của giá trị khối lượng hoàn thành đủ điều kiện thanh toán sẽ gây lãng phí, thất thoát và các hiện tượng tiêu cực có thể xảy ra Để đánh giá mức độ lãng phí, thất thoát và ngăn chặn chúng trong khâu thanh toán cần phải bám sát các điều kiện làm căn cứ cho thanh toán vốn đầu tư như:

• Có đủ thủ tục pháp lý để đầu tư theo quy định

• Có quyết định thành lập ban quản lý dự án, quyết định bổ nhiệm trưởng ban, bổ nhiệm kế toán trưởng, mở tài khoản thanh toán ở kho bạn Nhà nước

• Có kế hoạch đầu tư được thông báo

• Có quyết định đơn vị trúng thầu (đối với đấu thầu) hoặc quyết định chỉ định thầu

• Có hợp đồng kinh tế gửi chủ thầu và nhà thầu.

• Có khối lượng hoàn thành đủ điều kiện thanh toán được nghiệm thu và chấp nhận thanh toán

Những căn cứ trên là tiêu chí để phân tích, đánh giá và xác định nguyên nhân của thất thoát, lãng phí vốn đầu tư XDCB xảy ra trong khâu thanh toán

6 Tiêu chí đánh giá thất thoát, lãng phí, tiêu cực vốn đầu tư trong khâu quyết toán vốn đầu tư dự án hoàn thành.

Khi dự án hoàn thành sẽ nghiệm thu, quyết toán vốn đầu tư hoàn thành để giao cho đơn vị sử dụng, quản lý nhằm vừa bảo tồn vốn và sử dụng vốn có hiệu quả Do vậy, toàn bộ vốn đầu tư xâu dựng dự án từ khâu chuẩn bị đầu tư đến khi

dự án hoàn thành được nghiệm thu đầy đủ và báo cáo quyết toán sẽ được thẩm tra

và phê duyệt Khâu thẩm tra quyết toán chính xác trước khi phê duyệt sẽ có tác dụng tích cực ngăn chặng thất thoát, lãng phí vốn đầu tư Công tác quyết toán, thẩm tra phê duyệt quyết toán làm kém, thực hiện không đầy đủ sẽ tạo cơ sở pháp

lý cho tình trạng lãng phí, thất thoát vốn đầu tư

PHẦN 2: THỰC TRẠNG THẤT THOÁT, LÃNG PHÍ

TRONG ĐẦU TƯ XDCB VÀ GIẢI PHÁP.

LÃNG PHÍ TRONG ĐẦU TƯ XDCB.

Theo Bộ Tài chính, sáu tháng đầu năm, thu Ngân sách nhà nước(NSNN) mới chỉ ước đạt 43,7% dự toán và tính đến hết tháng 5 vừa qua, đã có 23 hiệp định vay nợ, viện trợ được đàm phán và ký kết với tổng trị giá cam kết của các hiệp định đã ký là 3,1 tỷ USD Trong điều kiện huy động NSNN khó khăn, đàm phán vay vốn nước ngoài không dễ dàng đầu tư cho phát triển, cho XDCB vẫn được ưu tiên bố trí nguồn lực hàng đầu để bảo đảm phát triển kinh tế nói chung Bên cạnh hiệu quả tích cực do nguồn vốn đầu tư XDCB mang lại thì đây cũng là lĩnh vực bộc lộ khá rõ thực trạng thất thoát, lãng phí vốn đầu tư Cụ thể:

Trường THCS Cộng Hòa (xã Cộng Hòa, huyện Quốc Oai, Hà Nội) từ tháng 7/2010 được đầu tư xây mới 2 khối nhà 2 tầng nhưng gần hoàn thiện thì bỏ hoang, đến nay có chỗ mọc rêu xanh Theo lãnh đạo địa phương, tổng số vốn đầu tư của

dự án “sửa chữa và xây mới” 10 phòng học, nhà phòng bộ, phòng chức năng, sân trường, tường rào, khu vệ sinh… tại trường học này là hơn 11 tỷ đồng Nhưng do

sự “chây ỳ” của đơn vị thi công dự án (một doanh nghiệp có trụ sở tại địa phương) nên nhiều hạng mục cũng “ì ạch” chạy theo sau, dẫn tới việc “trường không, sân trống” khiến nhiều người bức xúc

Tại xã Quảng Phú Cầu (huyện Ứng Hòa, Hà Nội) lại xảy ra câu chuyện “thật như đùa” bởi người dân muốn dùng nước sạch trong khi nơi này đã có đến… ba công trình nước sạch Khó hiểu hơn nữa, bởi với mức vốn đầu tư 8 tỷ đồng cho

mỗi công trình nước sạch tại địa phương này, nhưng đến nay các công trình đều bị

bỏ hoang sau nhiều năm kể từ khi hoàn thành

6 công trình có thất thoát trong đầu tư xây dựng đã được Báo Tiền Phong đề cập và Tổng Hội trích dẫn vào “danh sách đen”

1) 100 nhà tránh lũ Bến Trễ (Quảng Nam) với vốn đầu tư 2 tỷ, bị bỏ hoang 4 năm không có người vào ở

2) Chương trình “mía đường” làm cho 38/44 nhà máy hiện có phải đóng cửa

do ngập sâu trong nợ nần Tính đến hết năm 2002, các nhà máy đường lỗ 2,75 tỷ đồng, dư nợ của Chính phủ là 5008 tỷ đồng

3) Cảng thương mại Năm Căn (Cà Mau) xây dựng sai thiết kế, sai quy trình

kỹ thuật nên vừa xây dựng, vừa chỉnh sửa phải chi đến 117 tỷ đồng Bờ kè dài 300

m, chi 7 tỷ đồng đầu tư, vừa làm xong bị sạt lở hoàn toàn

4) Bến xe liên tỉnh thành phố Cần Thơ đầu tư 15 tỷ đồng, những chưa có đường cho xe ra vào

5) Năm chiếc cầu bê tông xây dựng ở Kiên Giang từ 1998, đầu tư: 500-600 triệu/cầu, đến nay vẫn không sử dụng được, vì không có đường lên cầu và xây dựng chỗ dân không cần qua lại

6) Nhà máy nước sạch Bắc Thăng Long-Vân Trì Hà Nội hoàn thành tháng 9/2004, vốn đầu tư 250 tỷ đồng Hiện nay công trình không có đồng bộ về điện, đường ống, máy bơm nên chưa vận hành được.

Ngoài 6 công trình trên, công trình 4 chợ đầu mối ở Hà Nội là Xuân Đỉnh, Đền Lừ, Quảng An, Hải Bối lãng phí 17 tỷ đồng do không có người vào buôn bán, là một trong những “vụ” thất thoát báo Tiền Phong đã phát hiện và đề cập đến đầu tiên.

Tại tỉnh Ðiện Biên, từ năm 2006 - 2012, có hàng trăm dự án được đầu tư bằng nguồn vốn trái phiếu Chính phủ (TPCP), vốn từ các chương trình 134, 135 Qua kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, ngành chức năng đã phát hiện nhiều dự án có biểu hiện sai phạm, thu hồi số tiền lên tới hơn 6 tỷ đồng

Tại tỉnh Bình Ðịnh, chỉ với 29 hạng mục công trình ngành y tế, có tổng mức đầu tư hơn 108 tỷ đồng, nhưng đã thanh toán sai hơn 2,5 tỷ đồng; 13 gói thầu mua sắm trang thiết bị y tế với tổng vốn hơn 62 tỷ đồng từ năm 2008-2011 đến nay vẫn chưa đưa vào hoạt động, gây lãng phí trầm trọng

Tại một đơn vị cấp huyện ở tỉnh Kiên Giang, qua thanh tra trực tiếp 76 công trình và hạng mục công trình XDCB trong lĩnh vực nông nghiệp, huyện Tân Hiệp

đã phát hiện sai phạm hơn 4,3 tỷ đồng; bốn công trình trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo sai phạm hơn 253,9 triệu đồng; tổng số tiền sai phạm trong đầu tư XDCB ở Tân Hiệp là hơn 20,3 tỷ đồng

Tại tỉnh Nghệ An, sáu tháng đầu năm, Thanh tra Nhà nước tỉnh Nghệ An đã thanh tra chín cuộc về đầu tư XDCB, phát hiện sai phạm 14,2 tỷ đồng, trong đó kiến nghị thu hồi về NSNN 4 tỷ đồng, giảm giá trị quyết toán, giảm cấp phát vốn hơn 10 tỷ đồng; xử lý hành chính 11 tổ chức có sai phạm, nhưng đến nay mới thu hồi 2,7 tỷ đồng

Trên quy mô toàn quốc, kết quả thanh tra Bộ Tài chính tại các dự án quốc lộ

279, quốc lộ 32, đường vành đai biên giới phía bắc, tuyến Quản Lộ - Phụng Hiệp, xây dựng tuyến đường Nam Sông Hậu đã có những sai phạm gây thất thoát tiền NSNN lên đến hàng nghìn tỷ đồng

Bên cạnh thất thoát vốn đầu tư, tình trạng lãng phí nguồn vốn cũng đang ở mức báo động Thực trạng dự án đầu tư vượt quá khả năng thực tế, không tập trung

đủ nguồn lực nên dẫn đến không có khả năng thực hiện hoặc kéo dài quá lâu đã tồn tại nhiều năm nay, khiến nhiều công trình đầu tư "đắp chiếu", không phát huy