Trong số các PPDH tích cực thì DHHT đã được nhiềunhà giáo dục quan tâm bởi đặc điểm của DHHT nhóm là thông qua hoạt độnghọc tập, HS được hình thành và phát triển các kĩ năng xã hội như:
Trang 1PHẦN I: MỞ ĐẦU
Bốn trụ cột của giáo dục thế kỉ XXI do UNESCO xác định là: “học đểbiết, học để làm, học để tự khẳng định mình và học để chung sống”, có ý nghĩarất quan trọng trong sự thành công của mỗi cá nhân, giúp phần tạo nên sức mạnhtổng hợp cho toàn xã hội Như vậy mục tiêu giáo dục của thế giới cho thấy từgiáo dục không chỉ cung cấp kiến thức mà còn phải hình thành cho người họcnhững kĩ năng, thái độ để họ có thể sống và làm việc trong xã hội luôn thay đổisau khi hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông Ở Việt Nam, để nâng caochất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng nguồn nhân lực phục vụ sựnghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc
tế và nhu cầu phát triển người học, giáo dục phổ thông đó và đang được đổi mớimạnh mẽ theo bốn trụ cột giáo dục của thế kỉ XXI Cốt lõi của đổi mới giáo dục
là đổi mới PPDH theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạocủa HS, tăng cường kĩ năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụngkiến thức vào thực tiễn Đổi mới PPDH là một việc làm đã và đang được toànngành giáo dục hưởng ứng và đã có một số kết quả đóng góp, ghi nhận, nhưngnhìn chung chưa đáp ứng được hết nhu cầu đào tạo con người theo yêu cầu pháttriển của xã hội hiện đại Trong số các PPDH tích cực thì DHHT đã được nhiềunhà giáo dục quan tâm bởi đặc điểm của DHHT nhóm là thông qua hoạt độnghọc tập, HS được hình thành và phát triển các kĩ năng xã hội như: giao tiếp,ngôn ngữ, khả năng hợp tác, làm việc cùng nhau, chia sẻ kinh nghiệm cũng nhưkiến thức từ đó phát triển tư duy, khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề, đồngthời lĩnh hội được kiến thức bài học và kiến thức xã hội Đó chính là nền tảngcho việc hình thành, phát triển và rèn luyện kĩ năng sống cho HS.Vậy dạy họchợp tác là gì? Tổ chức dạy học hợp tác như thế nào?
PHẦN II: NỘI DUNG
Chương 1: Tổng quan về dạy học hợp tác.
Điểm qua một số nghiên cứu về DHHT
Học hợp tác là quan điểm học tập rất phổ biến ở các nước có nền giáo dụcphát triển và nó đem lại hiệu quả giáo dục không thể phủ nhận
Trang 2DHHT không phải là vấn đề mới đối với một số nền giáo dục nước ngoài John Dewey, nhà giáo dục thực dụng Mỹ, được coi là người đầu tiên khởixướng ra xu thế DHHT
Sau đó Kurt Lewin đã tạo nên một dấu ấn mới trong lịch sử phát triển của tưtưởng giáo dục hợp tác
Mornton Deutsch là HS của Lewin, đã phát triển lí luận về hợp tác và cạnhtranh trên cơ sở "những lí luận nền tảng" của Lewin
Carl Rogers, nhà tâm lí giáo dục học Mỹ,ông đã xây dựng chiến lược dạy họclấy HS làm trung tâm trong đó có DHHT
Từ những năm 60 của thế kỉ XX trở lại đây, việc nghiên cứu về DHHT đãngày càng được đẩy mạnh ở các nước trên thế giới Nghiên cứu ở thời kì nàychủ yếu hướng vào xây dựng mô hình và các chiến lược DHHT một cách hiệuquả
Slavin là Giám đốc trung tâm nghiên cứu và cải cách giáo dục của trườngĐại học Hopkins Theo ông, DHHT tạo lập và cải thiện những mối quan hệ xãhội giữa các thành viên
Slavin nhận thấy, học hợp tác là cách hiệu quả làm tăng thành tích của HS Elliot Aronson với mô hình lớp học Jigsaw đầu tiên (1978) đã đánh dấu mộtbước ngoặt quan trọng trong việc hoàn thiện các hình thức hợp tác trong DHHT Năm 1981, Johnson và đồng nghiệp đã xuất bản và đưa ra kết quả phân tích
mà họ thu được qua 122 nghiên cứu để kiểm tra kết quả ảnh hưởng của PP họctheo nhóm với PP học cạnh tranh hay học một mình về thành tích học tập
Geoffrey Petty cho rằng học hợp tác nhóm bao giờ cũng sôi nổi Các HS nhútnhát, thường là ít phát biểu trong lớp, sẽ có môi trường động viên để tham giaxây dựng bài… Đặc biệt thông qua học HT nhóm, các em có thể đạt được nhữngđiều mà các em không thể làm được một mình
Năm 1992, Astin đã rút ra kết luận rằng sự tương tác giữa người học vớinhau và giữa người học với GV là những cơ sở rõ ràng nhất để có thể dự đoánđược những thay đổi tích cực về quan điểm và nhận thức
Trang 3Keachie đã đề cập đến học tập đồng đẳng, học tập phối hợp, học tập hợp tác.Tác giả đã chứng minh học tập hợp tác nhóm là một PP học tập hiệu quả Đồngthời, ông tuyên bố sử dụng PP này sẽ làm tăng động lực học tập và khả nănghiểu sâu của HS
Lawrence Holpp đã cung cấp tổng quan các kĩ năng liên quan đến việc xâydựng và hoạt động của nhóm Đặc biệt cách giải quyết và giảm thiểu các mâuthuẫn trong làm việc nhóm
John C.Maxwell đã chỉ ra 17 nguyên tắc vàng trong làm việc nhóm và nếubiết cách áp dụng các nguyên tắc này thì khả năng làm việc của nhóm sẽ tăngcao
Robyn M.Gillies, Adrian F.Ashman và Jan Terwel đã giới thiệu về vai tròcủa GV đối với việc thực hiện học hợp tác trong lớp học
Tác giả Nguyễn Triệu Sơn [83], trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn đãđưa ra được bốn định hướng chủ yếu để vận dụng DH theo hướng phát triển khảnăng học hợp tác vào việc DH các kiến thức toán sơ cấp cho sinh viên sư phạmtoán
Hoàng Lê Minh đã đưa ra luận điểm tổ chức DHHT ở trường THPT bao hàmviệc kết hợp giữa DHHT, học tranh đua và tư duy độc lập Tác giả cũng đề racác biện pháp phát huy vai trò cá nhân trong học hợp tác
Nguyễn Thành Kỉnh đã đề xuất xây dựng và phát triển ba nhóm kĩ năngDHHT cho GV THCS đó là: Nhóm kĩ năng thiết kế bài học; nhóm kĩ năng tiếnhành giảng dạy; nhóm kĩ năng hỗ trợ DHHT
Ngoài ra còn một số tác giả như Nguyễn Hữu Châu, Nguyễn Văn Cường,Trần Bá Hoành, Nguyễn Bá Kim, Lâm Quang Thiệp
Trang 4Nhận xét
Như vậy, tổ chức DHHT của những thế kỉ trước đã được áp dụng ngàycàng mạnh mẽ trong thực tiễn DH của hầu hết các nước và PPDH này đã từngbước khẳng định và ngày càng thể hiện được ưu thế của nó trong hệ thống cácPPDH tích cực DHHT đang ngày càng khẳng định được vị trí, vai trò của nótrong việc nâng cao chất lượng dạy và học Cho nên hiện nay, DHHT là PPDHđược rất nhiều nhà giáo dục tán thành và đang được sử dụng ở nhiều nơi
1.1 Quan niệm về dạy học hợp tác
Hợp tác: Theo Từ điển Tiếng Việt, hợp tác là cùng chung sức giúp đỡ lẫn
nhau trong một công việc, một nhiệm vụ nào đó nhằm một mục đích chung
Nhóm: Theo Từ điển Tiếng Việt, nhóm nghĩa là nhiều người cùng tham gia
vào một hành động chung nào đó
Nhóm học tập hợp tác: là một đơn vị cấu thành của tập thể lớp học, bao gồm
một tập hợp những cá nhân HS được liên kết với nhau trong một hoạt độngchung nhằm thực hiện những nhiệm vụ học tập chung, đồng thời trong quá trìnhliên kết đó sẽ hình thành và tích hợp các quan hệ tình cảm, các chuẩn mực và
Đặc điểm: DHHT nhóm có 5 đặc điểm cơ bản sau đây: Về nhiệm vụ học
tập ;Về nội dung ;Về phương pháp ;Về hình thức tổ chức DH; Về đánh giá
Trang 5Nguyên tắc : DHHT nhóm cần phải đảm bảo 7 nguyên tắc sau đây:
Nguyên tắc Tầm quan trọng ; Toàn cảnh ; Phù hợp; Chuỗi liên kết ; Người ảnh
hưởng ; Phối hợp ; Giao tiếp
Ý nghĩa: DHHT có ý nghĩa quan trọng trong việc thực hiện xu hướng kết nối giữa con người với con người trong điều kiện nhất định Đối với giáo dục
phổ thông nước ta giai đoạn tới, định hướng phát triển năng lực của người họcđược xem là một yêu cầu về chuẩn đầu ra đối với người học Bởi lẽ đó, việcđánh giá năng lực của người học là một yêu cầu tất yếu Đánh giá năng lựcngười học trong DHHT tạo nhiều thuận lợi cho việc thực hiện yêu cầu trên
1.3 Các mô hình dạy học hợp tác
Nhóm học tập (Student Team Achievemnt Division – STAD) phát triểnbởi Robert Slavin
Nhóm Jigsaw (Nhóm mảnh ghép) được phát triển bởi Elliot Aronson
Mô hình cấu trúc phát triển bởi Spencer Kagan
Điều tra theo nhóm (Group Investigaton – Gl) Herber Thelen phác thảo,Sharan cải tiến
1.4 Mối quan hệ giữa dạy học hợp tác và các phương pháp dạy học khác.
1.4.1 Phối hợp DHHT và DH phát hiện giải quyết vấn đề
DH phát hiện và GQVĐ với DHHT nhóm có mối quan hệ chặt chẽ với nhau,
đó là trong DH phát hiện và GQVĐ đều có DHHT và ngược lại DHHT tạo điềukiện cho HS phát triển kĩ năng giao tiếp, cách làm việc hợp tác, đây là những kĩnăng rất cần thiết cho mỗi người trước yêu cầu ngày càng cao của xã hội
Đặc trưng của DH phát hiện và GQVĐ là dưới sự hướng dẫn của GV, HStiến hành một quá trình nhận thức độc đáo để chiếm lĩnh tri thức và cách thứchành động trí tuệ mới thông qua quá trình độc lập giải quyết các tình huống cóvấn đề Quá trình này cần phải có thời gian để các em tập trung suy nghĩ, vậndụng những kiến thức đã biết tìm mối liên hệ giữa những kiến thức đã biết vớivấn đề đặt ra, từ đó tìm được cách GQVĐ Tuy nhiên, khả năng tư duy độc lậpcủa các em còn nhiều hạn chế do vậy nếu chỉ sử dụng PP này thì kết quả giờ họckhông được như mong muốn
Trang 6Trong khi đó, DHHT lại làm cho HS thấy tự tin hơn bởi vì các em đượcchia sẻ những băn khoăn, vướng mắc của mình, cùng nhau trao đổi, thảo luận,tìm tòi các phương án giải quyết nhiệm vụ học tập Với PP này chỉ trong mộtthời gian ngắn các em không chỉ thu được một lượng thông tin lớn có liên quanđến bài học mà còn học được các kĩ năng làm việc hợp tác Do đó, phối hợp haiPPDH này với nhau sẽ tiết kiệm được thời gian suy nghĩ của HS, phát huy đượcthế mạnh của từng PP Đặc biệt sự hợp tác càng trở nên cần thiết và phát huy tối
đa khả năng của nó khi đứng trước một vấn đề thực sự vướng mắc mà một cánhân không thể giải quyết được
Các bước phối hợp DHHT và DH phát hiện GQVĐ
- GV quan sát và có sự trợ giúp các nhóm khi cần thiết
Bước 3: Kết luận
- Báo cáo kết quả làm việc của nhóm
- Đánh giá, nhận xét kết quả làm việc của từng nhóm
- GV kết luận chung
4.1.2 Phối hợp DHHT và DH theo dự án
Bước 1: Giới thiệu về dự án
- GV giới thiệu dự án, xác định mục tiêu tiếp cận dự án
- HS phát hiện vấn đề nảy sinh cần giải quyết Bước 2: Kết hợp DH theo dự án và DH hợp tác nhóm
Trang 7Giai đoạn 1: Chia nhóm, chọn chủ đề, xác định mục tiêu hoạt động cho
các nhóm
Giai đoạn 2: Các nhóm lập kế hoạch thực hiện dự án.
- HS phân tích, thống nhất giải pháp thực hiện mục tiêu, xây dựng kếhoạch, phân công công việc cho từng cá nhân
- GV bổ sung và hướng dẫn, duyệt kế hoạch của từng nhóm
Giai đoạn 3: Thực hiện dự án
- Các cá nhân trong nhóm tiến hành các công việc được phân công trong
kế hoạch
- GV quan sát và có sự trợ giúp các nhóm khi cần thiết
Giai đoạn 4: Tổng hợp và đánh giá kết quả -
Bước 3: Kết luận
- Các nhóm tự đưa ra các kết luận, các kiến thức thu lượm được
- GV bổ sung, hoàn thiện các kết luận, đưa ra kết luận chung và một sốkhuyến nghị cần thiết đối với HS
4.1.3 Phối hợp DHHT và DH kiến tạo
Bước 1: Tạo tình huống đòi hỏi ở người học sự đồng hóa và điều tiết kiếnthức nhằm mục tiêu xây dựng kiến thức mới
GV tạo tình huống học tập có vấn đề, kích thích ở HS quá trình đồng hóanhững kiến thức đã có và điểu chỉnh lại kiến thức để đáp ứng được những yêucầu mà tình huống đặt ra
Bước 2: Kết hợp dạy học kiến tạo và DHHT
- Chia nhóm, xác định mục tiêu hoạt động cho các nhóm, tổ chức cho HS
giao lưu trong nhóm và hoạt động kiến tạo kiến thức theo sơ đồ: Tri thức đã có
→ dự đoán → kiểm nghiệm → (thất bại) → thích nghi → tri thứcmới
- Các cá nhân trong nhóm tiến hành các công việc được phân công mộtcách độc lập hoặc theo cặp
- GV quan sát và có sự trợ giúp các nhóm khi cần thiết
Bước 3: Kết luận
Trang 8DH phải chia được thành các phần (modun) , còn GI rất thích hợp đối với DHtheo dự án Theo chúng ta không tuyệt đối hóa một mô hình nào mà cần vậndụng, phối hợp linh hoạt các mô hình (đôi khi cần cải biên) vào những tìnhhuống cụ thể của bài học.
Các Mô hình DHHT bao gồm các thành tố GV, HS và nội dung học tập Trong DHHT, hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS bao gồmnhiều giai đoạn kế tiếp nhau Sự kết thúc của giai đoạn này sẽ là sự mở đầu củagiai đoạn tiếp theo tương ứng với tiến trình bài học Mỗi giai đoạn gồm nhiềubước, các bước được sắp xếp theo trật tự nhất định trong một chỉnh thể sẽ tạonên cấu trúc của việc tổ chức dạy học Trong DHHT cấu trúc của bài học có thểđược khái quát như sau:
Cấu trúc của bài học gồm các giai đoạn (mỗi giai đoạn tương ứng một quytrình bộ phận) đã được khái quát ở sơ đồ trên Các giai đoạn này cấu thành lênquy trình tổ chức DHHT Quy trình này lại được chia thành các quy trình bộ
Trang 9phận sắp xếp theo trình tự: Quy trình chuẩn bị; Quy trình thực hiện; Quy trìnhtổng kết, đánh giá
Trong mỗi quy trình bộ phận thì hoạt động dạy của GV và hoạt động họccủa HS có sự khác biệt nhưng đều nhằm thực hiện mục đích chung là hoànthành nhiệm vụ học tập
Các bước của quy trình vận dụng DHHT
Quy
trình
Cácbước
Bước 2 Hướng dẫn cá nhân Tự nghiên cứu cá nhânBước 3 Tổ chức thảo luận nhóm Hợp tác với bạn trong nhómBước 4 Tổ chức thảo luận lớp Hợp tác với bạn trong lớpBước 5 Kết luận, đánh giá Tự kiểm tra, đánh giá
Tự khái quát lại vấn đề
Bước 2 Nhận xét đánh giá chung Tự đánh giá về kết quả học
tậpBước 3 Hướng dẫn HS nhận nhiệm
vụ mới
Tiếp nhận nhiệm vụ mới
Quy trình chuẩn bị
* Hoạt động của GV: Vai trò của GV là người hướng dẫn, tổ chức và điều khiển
hoạt động của HS Vì vậy, để giờ học đạt chất lượng tốt nhất thì khâu chuẩn bị
Trang 10chu đáo cho từng giờ dạy của mình Hoạt động của GV trong giai đoạn này gồmcác bước:
Bước 1: Xác định mục tiêu bài học
Mục tiêu bài học là sự cụ thể hóa mục tiêu của môn học tại một thời điểmnhất định của QTDH Mục tiêu bài học chính là kết quả cuối cùng mà HS cầnhướng tới sau khi kết thúc bài.Vì vậy, mục tiêu của bài học là định hướng chohoạt động của GV và HS trong giờ học
Để xác định mục tiêu bài học GV cần: Xác định mục tiêu môn học, xácđịnh vị trí của bài học trong chương trình và trong kế hoạch giảng dạy; xác địnhđặc điểm và trình độ của HS Xác định mục tiêu bài học trên ba phương diện:
Kiến thức, kĩ năng, thái độ
Bước 2: Thiết kế sư phạm cho nội dung dạy học
Trong DHHT, nội dung học tập được chia thành từng đơn vị nhỏ Hay nóicách khác, mỗi bài học gồm nhiều vấn đề nhỏ tương ứng với từng đơn vị kiếnthức HS tiến hành bài học nghĩa là tiến hành các hoạt động thực hiện nhiệm vụhọc tập Khi vận dụng DHHT để tránh sự hợp tác khiên cưỡng mà cần có nhucầu hợp tác thực sự của HS thì GV cần có những thiết kế sư phạm cho nội dungDHHT Để làm được điều đó GV cần phải tiến hành phân tích mục tiêu cần đạt,nội dung của bài học; xác định hướng thiết kế sao cho phù hợp; dự kiến quỹthời gian cho từng hoạt động
Tuy nhiên, để ý đồ của hướng thiết kế sư phạm (đã được GV xác định vàthiết kế trong kế hoạch bài học) được HS thực thi một cách tự nhiên như một sựtất yếu cần phải dẫn đến các hoạt động học tập hợp tác theo hướng đó thì GVcần tạo nên tình huống để HS hoạt động hợp tác Để làm điều này, GV cần căn
cứ vào mục tiêu, nội dung bài học, hướng thiết kế sư phạm đã xác định, đặcđiểm Tâm lứa tuổi, vốn kiến thức, vốn hiểu biết về thực tiễn cuộc sống của HS,điều kiện phương tiện vật chất hiện có của lớp học, để dự kiến việc tạo tìnhhuống lôi cuốn HS tham gia hợp tác Như vậy, tình huống để tạo nên việcDHHT có hiệu quả cần đảm bảo các yêu cầu sau:
Trang 11- Chứa đựng đối tượng nhận thức, kích thích nhu cầu bên trong của HS,hàm chứa đòi hỏi học sinh hoạt động khám phá làm bộc lộ đối tượng;
- Học sinh thấy tiềm năng bản thân có thể vượt ra khỏi những khó khănchướng ngại hay sai lầm thông qua các hoạt động xâm nhập vào đối tượng, xâmnhập vào vấn đề để chiếm lĩnh kiến thức mới hay để đối phó với diễn biến củatình hình mới;
- Tình huống GV đặt ra có thể có nhiều cách giải quyết, đòi hỏi huy độngnhiều nhóm kiến thức khác nhau để giải quyết và có tác dụng giáo dục tư duyphê phán;
- Mỗi HS đều thấy bản thân không thể tự giải quyết trong một thời gianngắn mà cần tới sự trợ giúp của tập thể
Tình huống có thể được đưa ra dưới hình thức giải quyết một bài toán hayđáp ứng một tình huống nào đó của thực tiễn
Bước 3: Lựa chọn các PP, phương tiện DH, các phương án tổ chức nhóm, các kĩthuật hỗ trợ cần sử dụng
Dựa vào mục tiêu, nội dung của bài học và từng hoạt động cụ thể, GV tiếnhành: Lựa chọn PPDH; lựa chọn phương tiện DH; lựa chọn các phương án tổchức nhóm, các kĩ thuật hỗ trợ cần sử dụng trong quá trình vận dụng DHHT
* Hoạt động của HS: Dưới sự hướng dẫn, điều khiển của GV, HS tham gia vào
quá trình chuẩn bị bài học với tư cách là một chủ thể tích cực hoạt động của HSgồm các bước sau:
Bước 1: Xác định mục tiêu bài học
Trên cơ sở hướng dẫn của GV, HS xác định mục tiêu của bài học Để xácđịnh mục tiêu bài học HS cần: Tìm hiểu mục tiêu bài học; tự xác định vị trí bàihọc trong chương trình; tự xác định mức độ kiến thức, kĩ năng, thái độ của mìnhsau khi kết thúc bài học
Bước 2: Nghiên cứu trước nội dung bài học
Dưới sự hướng dẫn của GV, HS tiến hành nghiên cứu SGK và tài liệu họctập để xây dựng nội dung bài học Ở bước này HS thực hiện: Phân tích nội dungbài học; tự đặt ra các tình huống độc lập; tự tìm cách giải quyết tình huống
Trang 12Bước 3: Tự lựa chọn PP và phương tiện học tập
Kết thúc quy trình chuẩn bị GV và HS chuyển sang quy trình tiếp theo,quy trình thực hiện
Giao nhiệm vụ cho nhóm: Chú ý nhiệm vụ phải sát với trình độ HS; giảithích các vấn đề cần giải quyết và mục tiêu HS cần đạt được; thời gian hoànthành nhiệm vụ
Bước 2: Hướng dẫn HS tự nghiên cứu
Trong DHHT, GV giữ vai trò là người hướng dẫn, GV giúp đỡ và tạo điềukiện cho HS phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo trong việc giải quyết cáctình huống học tập, qua đó HS sẽ tự lực chiếm lĩnh tri thức mới, cách hoạt độngmới
Tuy nhiên chiếm lĩnh tri thức là quá trình khó khăn, vì vậy GV phải sẵnsàng hỗ trợ và giúp đỡ HS bằng cách đưa ra các câu hỏi gợi ý hoặc các tìnhhuống phụ Ở bước này GV tiến hành theo trình tự sau: Xác định và chính xáchóa nhiệm vụ của HS; gợi ý cách giải quyết tình huống; hỗ trợ và giúp đỡ HS
Bước 3: Tổ chức thảo luận nhóm
Trong DHHT, kết quả nghiên cứu của cá nhân có sự giúp đỡ, hỗ trợ củabạn bè Vì vậy, nó là sản phẩm của sự hợp tác của trí tuệ tập thể Ở bước này
