Thực chất và ý nghĩa của quan điểm ph ăngghen về nhà nước trong tác phẩm “nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước

Các nhà kinhđiển đã nghiên cứu một cách toàn diện và sâu sắc, đã vạch ra được nguồngốc xuất phát, hình thành và phân chia giai cấp dẫn đến sự hình thành nhànước, bản chất giai cấp nhà nư

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Khi nói về chủ nghĩa Mác, chúng ta thường đề cập đến nhiều luậnđiểm, vấn đề quan trọng được coi là then chốt và có ý nghĩa lớn lao làm nềntảng tư tưởng, là cơ sở lý luận của học thuyết khoa học và cách mạng này.Một trong những vấn đề quan trọng đó là nhà nước, đó được xem là mộttrong những vấn đề lớn trong triết học xã hội nói chung và trong triết họcMác nói riêng

Để có những quan điểm đúng đắn về nhà nước thì cần phải tìm hiểuquan niệm về nhà nước trong di sản tác phẩm kinh điển của C.Mác vàPh.Ăngghen Như tác phẩm “Chống Đuyrinh; Nguồn gốc của gia đình, củachế độ tư hữu và của Nhà nước; Nhà nước và cách mạng…” Các nhà kinhđiển đã nghiên cứu một cách toàn diện và sâu sắc, đã vạch ra được nguồngốc xuất phát, hình thành và phân chia giai cấp dẫn đến sự hình thành nhànước, bản chất giai cấp nhà nước, tính chất bóc lột nhà nước…

Và đặc biệt nghiên cứu vấn đề nhà nước theo phép biện chứng duy vậtđược bắt đầu từ Ph.Ăngghen trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, củachế độ tư hữu và của nhà nước” Đây là một trong những tác phẩm quantrọng của chủ nghĩa Mác, một trong những công trình đầu tiên viết về nguồngốc nhân loại, sự hình thành và phân chia giai cấp dẫn đến sự hình thànhnhà nước

Với tác phẩm này, Ăngghen đã trả lời một cách khoa học nhà nước là

gì, nó xuất hiện trên cơ sở nào, và tại sao các thời kỳ lịch sử khác nhau nhànước lại có những hình thức khác nhau và vai trò khác nhau Với cách đặtvấn đề như vậy, Ăngghen chỉ rõ rằng: Chỉ ở đâu có giai cấp, mâu thuẫn giaicấp và đấu tranh giai cấp thì mới có nhà nước Nhà nước xuất hiện là donhững mâu thuẫn không thể điều hòa được Nhà nước là cơ quan thống trịcủa một giai cấp này đối với giai cấp khác, nhà nước có bản chất giai cấp

Từ việc chỉ ra nguồn gốc xuất hiện nhà nước, bản chất giai cấp nhànước và tính chất bóc lột, áp bức bóc lột của các kiểu nhà nước Ăngghen đãnêu lên quan điểm của một kiểu nhà nước mới, nhà nước của giai cấp vô sảnkhác về chất so với nhà nước áp bức bóc lột và bác bỏ những luận điểmphản khoa học về nhà nước…

Những luận điểm của Ăngghen về nhà nước trong tác phẩm này thểhiện sự phát triển và hoàn thiện về cơ bản và có hệ thống các quan điểm củachủ nghĩa Mác về nhà nước Dựa trên các quan điểm về lịch sử vào các sựkiện về lịch sử Ăngghen đã chứng minh các luận điểm này trở thành cơ sở

lý luận cho cuộc đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dânlao động ở các nước chống chủ nghĩa thực dân và đế quốc những năm cuốithế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Đặc biệt những quan điểm về nhà nước của Ăngghen đã có ý nghĩangày càng quan trọng trong quá trình cải cách bộ máy nhà nước và trongviệc xóa bỏ chế độ tư hữu Và từ đó nhận thức rõ bản chất chế độ tư hữu,muốn xóa bỏ chế độ tư hữu cần phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao trình

độ của người lao động…

Với tất cả những lý do đó tôi đã chọn đề tài: Thực chất và ý nghĩa của quan điểm Ph.Ăngghen về nhà nước trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp

của mình

2 Tổng quan nghiên cứu đề tài

Việc nghiên cứu quan điểm Nhà nước trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước” đã được nhiều công trình

đề cập tới như: Nguyên văn tác phẩm được dịch sang tiếng Việt in trongMác – Ăngghen, Toàn tập 21, Nhà xuất bản chính trị Quốc gia Hà nội, 1995.Tác phẩm được in thành sách riêng do nhà xuất bản tiến bộ Mátxcơva1987…

Ngoài ra đã có nhiều bài viết của các tác giả viết về vấn đề về nhà nướctrong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà

nước” như: Hội thảo khoa học được giới thiệu trong Tạp chí Triết học về tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”

của Ph.Ăngghen Chủ đề của hội thảo tác phẩm này có rất nhiều nội dungphong phú như vấn đề gia đình, nguyên nhân xuất hiện chế độ tư hữu và sựhình thành và phân chia giai cấp dẫn đến sự hình thành nhà nước và sự tiêuvong tất yếu của nhà nước trong xã hội cộng sản tương lai

Liên quan đến vấn đề này, có tác giả Th.s Võ Thị Hồng Loan với bài

viết: Ý nghĩa của văn hóa - xã hội trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” trong Tạp chí Lý luận chính trị tháng 8

năm 2006 Tác giả đã nêu bật ý nghĩa của quan niệm nhà nước trong quanniệm của Ph.Ăngghen và việc xây dựng nhà nước của Việt Nam Tác giả

PGS.TS Trần Thanh với bài viết “Nhận thức và vận dụng quan điểm của Mácxít về nhà nước” trong tạp chí lý luận chính trị số 5 – 2005 Tác giả

cũng nêu rõ những quan điểm chung về nhà nước và phản bác lại nhữngquan niệm sai lầm của các học giả tư sản muốn phủ nhận tính giai cấp củanhà nước hòng che đậy bản chất bóc lột của nhà nước tư sản Và sự vậndụng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền

Tuy nhiên để hiểu rõ một cách khái quát, toàn diện và sâu sắc về quanđiểm nhà nước cũng như ý nghĩa của nó thì cần đòi hỏi mỗi người chúng tacần phải tiếp tục nghiên cứu

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Đề tài có mục đích làm rõ những quan điểm cơ bản của Ph.Ăngghen vềnhà nước trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và củanhà nước” Đề tài nhằm chỉ ra nguồn gốc xuất hiện nhà nước, bản chất nhànước và các chức năng nhà nước Từ đó thấy được nội dung phong phú củavấn đề… hiểu rõ đây là một cống hiến xuất sắc về chủ nghĩa duy vật biệnchứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của Ph.Ăngghen

Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài là làm rõ 2 chương:

Chương 1: Thực chất quan điểm của Ph.Ăngghen về nhà nước trong

tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”

Chương 2: Ý nghĩa của quan điểm Ph.Ăngghen về nhà nước trong tác

phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài

- Phương pháp so sánh – đối chiếu

- Phương pháp lịch sử - lôgic, khái quát trừu tượng hóa

5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài

Do thời gian cũng như lượng kiến thức còn hạn chế nên khóa luận chỉtìm hiểu thực chất và ý nghĩa quan niệm về nhà nước của Ph.Ăngghen trongtác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”

6 Đóng góp của đề tài

- Hệ thống lại những quan điểm và khái quát một số quan điểm củaPh.Ăngghen về nhà nước trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế

độ tư hữu và của nhà nước”

- Khóa luận hoàn thành là nguồn tài liệu để các bạn sinh viên, các đọcgiả nghiên cứu tham gia nhằm phục vụ mục đích học tập để hiểu rõ nhữngđóng góp của Ph.Ănghen về quan điểm nhà nước trong tác phẩm kinh điểntriết học

7 Kết cấu của đề tài

Khóa luận ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu thamkhảo đề tài gồm có 2 chương:

Chương 1: Thực chất quan điểm của Ph.Ăngghen về nhà nước trong

tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”

Chương 2: Ý nghĩa của quan điểm Ph.Ăngghen về nhà nước trong tác

phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”

CHƯƠNG 1 THỰC CHẤT QUAN ĐIỂM CỦA PH.ĂNGGHEN VỀ NHÀ NƯỚC TRONG TÁC PHẨM “NGUỒN GỐC CỦA GIA ĐÌNH, CỦA CHẾ ĐỘ

TƯ HỮU VÀ CỦA NHÀ NƯỚC”

1.1 Nguồn gốc của nhà nước

Nguồn gốc, những nguyên nhân và quá trình hình thành nhà nước làmột vấn đề quan trọng hàng đầu vì đó là con đường để tiếp cận đến bản chấtnhà nước

Trong lịch sử nhân loại, đã có rất nhiều quan niệm giải thích về nguồngốc xuất hiện nhà nước, nhưng họ đã giải thích không đúng những nguyênnhân sinh ra nhà nước Đa số họ khi xem xét sự ra đời của nhà nước đềutách ra khỏi điều kiện vật chất xã hội, tách rời những nguyên nhân kinh tế vàchứng minh rằng nhà nước là một thiết chế tồn tại trong xã hội, một lựclượng trên xã hội, đứng ngoài xã hội, để giải quyết các tranh chấp, điều hòamâu thuẫn xã hội nhằm bảo đảm sự phồn vinh trong xã hội Theo họ, nhànước không thuộc những giai cấp nào, nhà nước là tất cả của mọi người vànhà nước tồn tại mãi mãi cùng xã hội

Để có cái nhìn đúng đắn về nguồn gốc xuất hiện nhà nước thì cần phảitìm hiểu các tác phẩm kinh điển của Mác – Ăngghen Nghiên cứu vấn đềnhà nước theo phép duy vật biện chứng được bắt nguồn từ Ph.Ăngghentrong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhànước” Trong tác phẩm này, Ăngghen đã thực hiện một bước tiến to lớntrong việc lý giải một cách khoa học, duy vật biện chứng toàn bộ quá trìnhphát triển lịch sử trên toàn thế giới Ông đã chỉ ra một cách sinh động, đầythuyết phục nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu, và của nhà nước.Tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” đãphân tích lịch sử phát triển của gia đình trong các hình thái kinh tế - xã hộikhác nhau, quá trình tan rã của chế độ công xã nguyên thủy và chỉ ra nguyênnhân của việc xuất hiện giai cấp, nguồn gốc và bản chất của nhà nước,

chứng minh tính tất yếu của sự tiêu vong của nhà nước trong xã hội cộngsản chủ nghĩa không còn phân chia giai cấp

Lênin đánh giá rất cao tác phẩm này của Ăngghen Năm 1919, khigiảng tại trường Đại học Cộng sản mang tên Xvecđlốp, Lênin đã nói về tácphẩm này của Ăngghen như sau: “Tôi mong rằng, về vấn đề nhà nước cácđồng chí sẽ đọc tác phẩm của Ăngghen “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ

tư hữu và của nhà nước” Đó là một trong những tác phẩm chủ yếu của chủnghĩa xã hội hiện đại, trong đó ta có thể tin vào từng câu, ta có thể chắc chắnrằng mỗi câu đó không phải đã viết một cách thiếu suy nghĩ, mà nó căn cứvào những tài liệu lịch sử và chính trị hết sức dồi dào Chắc chắn là tất cảcác phần của tác phẩm đó không phải đều dễ đọc và dễ hiểu như nhau: mộtvài phần đòi hỏi người đọc phải có sẵn một số kiến thức về lịch sử và kinh tế.Nhưng tôi xin nhắc lại các đồng chí không nên lo ngại nếu các đồng chíkhông hiểu tác phẩm này khi mới đọc lần đầu Mới đọc lần đầu mà hiểuđược, điều đó hầu như không bao giờ có thể được Nhưng về sau, khi cácđồng chí đọc lại quyển đó, khi các đồng chí đã thấy hứng thú thì cuối cùngcác đồng chí sẽ hiểu phần lớn quyển đó, nếu không phải là toàn bộ”.[9;78 –79]

Trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhànước Ăngghen đã phân tích tỉ mỹ lịch sử xã hội nguyên thủy, sự tan rã của

xã hội đó dẫn tới sự hình thành xã hội có phân chia giai cấp rồi cùng với nó

là sự xuất hiện nhà nước Ăngghen đã chỉ ra rằng không phải xã hội loàingười đã xuất hiện là có nhà nước mà nhà nước là một phạm trù lịch sử, nóchỉ xuất hiện trong xã hội có sự phân chia xã hội thành giai cấp và đấu tranhgiai cấp, đó là xuất hiện những kẻ bóc lột và những người bị bóc lột

Thật vậy, buổi bình minh của lịch sử loài người là chế độ công xãnguyên thủy với hình thái kinh tế - xã hội đầu tiên trong lịch sử nhân loại,một xã hội đã không có giai cấp, không có nhà nước và pháp luật mà tồn tạinhững quy tắc xã hội như: đạo đức, tập quán và tôn giáo… đó là xã hội công

xã nguyên thủy Trong xã hội đó đã tồn tại quyền lực và hệ thống quyền lựccủa công xã thị tộc nhưng nó chưa mang tính giai cấp và hệ thống quản lýcòn rất đơn giản Tất cả công việc chung của thị tộc đều do hội đồng thị tộcquyết định và dựa trên của tập thể cộng đồng trên cơ sở uy tính cá nhân.Những người đứng đầu không có một đặc quyền, đặc lợi nào đối với cácthành viên trong thị tộc Họ cùng chung sống, cùng lao động và hưởng thụnhư mọi thành viên khác và chịu sự kiểm tra của cộng đồng Họ có thể bịbãi miễn bất cứ lúc nào nếu uy tính không còn và không được tập thể cộngđồng ủng hộ nữa Quyền hành và chức năng của cơ quan lãnh đạo trong thời

kỳ đó chưa mang tính chính trị Trong thị tộc, bộ lạc, khi đó chưa hình thànhmột thiết chế xã hội đặc biệt - nhà nước để cai quản các công việc chung.Trước khi nảy sinh ra hình thức đầu tiên của tình trạng người bóc lộtngười, hình thức đầu tiên của sự phân chia thành giai cấp - chủ nô và nô lệ -thì có gia đình gia trưởng, hay đôi khi người ta gọi là gia đình theo chế độclan (clan nghĩa là thị tộc, gia tộc, khi mà người ta sống thành thị tộc, giatộc), và những di tích khá rõ của những thời đại cổ xưa đó vẫn còn lại trongphong tục của nhiều dân tộc nguyên thủy Hồi ấy, không có nhà nước,không có bộ máy đặc biệt để dùng bạo lực một cách có hệ thống và buộcngười ta phục tùng bạo lực Chính bộ máy đó, người ta gọi là nhà nước.Trong xã hội nguyên thủy, khi người ta sống thành từng thị tộc nhỏ,còn ở vào trình độ phát triển thấp nhất, trong một tình trạng gần như man rợ,một thời kỳ cách nhân loại văn minh hiện nay hàng mấy nghìn năm, thìngười ta chưa thấy dấu vết sự tồn tại của nhà nước Trong xã hội ấy, chúng

ta thấy có ưu thế của tập quán, có uy tính, lòng tự tôn trọng và quyền hành

mà các bô lão trong thị tộc được hưởng; chúng ta thấy quyền hành ấy có khilại ở trong tay phụ nữ, địa vị người phụ nữ hồi đó không giống như địa vịngười phụ nữ thời nay, thời mà không có quyền gì cả và bị áp bức; nhưngbất cứ ở đâu, người ta cũng chưa thấy có một hạng người đặc biệt tự tách ra

để thống trị người khác và sử dụng một cách có hệ thống, thường xuyên,

nhằm mục đích thống trị, cái bộ máy cưỡng bách, cái bộ máy bạo lực màhiện nay đều là những đội vũ trang, những nhà tù và những phương tiệnkhác để bắt buộc, bằng bạo lực, người khác phải phục tùng, tức là cái cấuthành bản chất của nhà nước

Nhưng đã có một thời không có nhà nước, lúc đó quan hệ xã hội, bảnthân xã hội, kỹ luật, tổ chức lao động đều duy trì nhờ có sức mạnh củaphong tục và tập quán, nhờ có uy tính và lòng tôn trọng mà những bô lãocủa thị tộc hoặc phụ nữ - địa vị của phụ nữ hồi đó không chỉ ngang hàng vớinam giới mà thường khi còn cao hơn nữa - được hưởng, và lúc không cómột hạng người riêng biệt, người chuyên môn, để cai trị

Đề cập đến thời kỳ này, Ph.Ăngghen viết: “Khi ở trong bộ lạc, mọithành viên nam giới khi tới tuổi thanh niên đều là chiến binh thì vẫn chưa cómột quyền lực công cộng tách khỏi nhân dân và có thể đứng đối lập vớinhân dân [15;159] Tuy nhiên do nhu cầu tồn tại của thị tộc, bộ lạc, nhândân phải bầu ra thủ lĩnh quân sự Nhưng các thủ lĩnh quân sự không phải làngười cai trị Họ không có đặc quyền, đặc lợi cá nhân, không bắt nhân dânphải phục vụ cho lợi ích riêng Họ hoàn toàn thực hiện vai trò của mình theo

ý chí và quy định của nhân dân

Như vậy, thể chế xã hội trong thời kỳ công xã nguyên thủy là thể chế tựquản của nhân dân Mặc dù nhà nước chưa ra đời, xã hội vẫn còn tồn tạitrong vòng trật tự Nhận xét về xã hội đó, Ph.Ăngghen đã nói: “Với tất cảtính ngây thơ và giản dị của nó, chế độ thị tộc đó quả là một tổ chức tổ đẹpbiết bao! Không có quân đội, hiến binh, và cảnh sát, không có quý tộc, vuachúa, tổng đốc, trưởng quan và quan tòa, không có nhà tù không có nhữngchức vụ xử án thế mà công việc vẫn trôi chảy”.[15;147]

Về vấn đề nhà nước và nguồn gốc xuất hiện của nhà nước Ph.Ăngghen

có quan niệm khác với L.Moocgan Moocgan đã nhấn mạnh tính kế thừagiữa thị tộc và nhà nước, ông cho cơ sở của tính kế thừa đó là sự phát triểncủa tư tưởng quản lý Ph.Ăngghen lại nhìn thấy các yếu tố của nhà nước

tương lai chính trong các mâu thuẫn khách quan và quá trình tan rã của cácquan hệ thị tộc Ph.Ăngghen coi nhà nước là sự phủ nhận thị tộc khi ông bác

bỏ việc lý tưởng hóa thị tộc Ph.Ăngghen cũng nhìn thấy những mâu thuẫnđối kháng trong xã hội đang làm tan rã xã hội thị tộc là yếu tố tạo thành nhànước tương lai

Với sự phát triển không ngừng của lực lượng sản xuất, công cụ laođộng được cải tiến, con người được phát triển về thể lực và trí lực ngày càngnhận thức đúng đắn hơn về thế giới và tích lũy được nhiều kinh nghiệmtrong lao động Năng suất lao động đã tạo tiền đề làm thay đổi phương thứcsản xuất cộng sản nguyên thủy và đòi hỏi sự phân công lao động tự nhiênđược thay thế bằng phân công lao động xã hội đã làm cho ngày càng suyyếu, quan hệ huyết thống ngày càng mờ nhạt đi và những mối quan hệ khácnhư nghề nghiệp, lãnh thổ, kinh tế ngày càng đậm nét hơn Ph.Ăngghennhận xét: “Cuộc sống lẫn lộn giữa các thành viên của các thị tộc và các bàotộc trên toàn lãnh thổ Át tích và đặc biệt là ngay ở thành phố Aten,…bây giờ

cư dân sống theo nghề nghiệp của họ, thành các tập đoàn khá cố định, mỗitập đoàn đều có một loạt những lợi ích chung mới mà thị tộc hoặc bào tộckhông có và do đó những chức năng mới đã xuất hiện để phục vụ những lợiích ấy.[15;171 – 172]

Ph.Ăngghen phân tích các giai đoạn của thời đại dã man bằng sự pháttriển của lực lượng sản xuất, phương thức sản xuất Trong giai đoạn đầu củalịch sử, lao động sống chiếm ưu thế hơn lao động vật hóa (công cụ laođộng) Ph.Ăngghen cho rằng, chuyển từ thời đại đá cũ sang thời đại đá mới

là bước nhảy vọt, một cuộc cách mạng trong sản xuất thời đại dã man Sau

đó, con người sản xuất nhiều loại công cụ lao động và tiến tới hình thànhsản xuất công cụ, nhờ đó mà ngành chăn nuôi và trồng trọt ra đời Trong laođộng và cùng với lao động, con người được phát triển, hoạt động của conngười ngày càng phong phú, chủ động và tự giác hơn Việc thuần dưỡngđộng vật đã mở ra một kỷ nguyên mới trong việc phát triển của xã hội loài

người Do việc mua bán ruộng đất; do sự phát triển hơn nữa phân công laođộng giữa nông nghiệp và thủ công nghiệp, giữa thương mại và hàng hải,những thành viên của thị tộc, bào tộc và bộ lạc họ đã sống lẫn lộn nhau, họ

đã nhập lại thành một bộ tộc duy nhất Do đó đã nãy sinh ra luật pháp nhândân chung của người Aten, một luật pháp đứng trên những tập quán trởthành luật lệ của bộ lạc và thị tộc nhưng chính những điều kiện về kinh tế -

xã hội ấy mà Ph.Ăngghen đã nhận xét: “Đó cũng là bước đầu tiên mà chế độthị tộc đi đến chỗ tan rã…mưu toan đầu tiên để thành lập nhà nước là ở chổđập tan những liên hệ thị tộc, bằng cách phân chia những thành viên của mỗithị tộc thành hạng người có đặc quyền và hạng người không có đặc quyền

do đó mà đối lập giữa giai cấp này với giai cấp kia”.[15;171 – 172] Nhữngkết quả của sự phát triển sản xuất đó sẽ tạo điều kiện kinh tế dẫn tới sự tan

rã chế độ công xã nguyên thủy

Như vậy, Ph.Ăngghen cho rằng: “Nghề chăn nuôi đã có vai trò quyếtđịnh đối với sự xuất hiện chế độ sở hữu riêng, sở hữu tư nhân trong điềukiện thích hợp sẽ phát triển thành chế độ tự hữu Nghề chăn nuôi phát triểnlàm cho người đàn ông có vị trí trong gia đình, Ph.Ăngghen nhận xét về sựthay đổi đó là đã “Tạo ra một sự rạn nứt trong chế độ thị tộc cổ xưa: gia đình

cá thể đã trở thành một lực lượng và đang đe dọa thị tộc”.[15;241]

Ph.Ăngghen cũng chỉ rõ tiền đề để xuất hiện nhà nước là sự ra đời củachế độ tư hữu và sự phân chia giai cấp Nguyên nhân cơ bản của quá trìnhhình thành và phát triển của chế độ tư hữu và giai cấp là do sự phát triển củasản xuất và sự phân công lao động xã hội “Việc thuần dưỡng súc vật và việcchăn nuôi các bầy gia súc đã tạo ra những nguồn của cải chưa từng thấy, và

đã tạo ra những quan hệ xã hội hoàn toàn mới.[15;88 – 89] Những đàn giasúc (trâu, bò, dê,…) được thuần dưỡng đã trở thành nguồn tài sản tích lũyquan trọng, là mầm móng sinh ra chế độ tư hữu Nghề chăn nuôi phát triểnlàm xuất hiện ngày càng nhiều những gia đình làm nghề chăn nuôi và dầndần chăn nuôi trở thành một ngành kinh tế độc lập, tách khỏi trồng trọt xã

hội có sự phân công lao động và có nhiều biến đổi Bên cạnh ngành chănnuôi phát triển mạnh mẽ Khi xã hội đã tiến sang giai đoạn cao của thời đại

dã man, thời đại của những cây kiếm sắt, đồng thời cũng là thời đại của cáicày và cái rìu sắt Ở giai đọan này, “Sắt đã bắt đầu phục vụ loài người, đó làthứ nguyên liệu cuối cùng; - cho đến khi khoai tây xuất hiện cũng là thứnguyên liệu quan trọng nhất trong tất cả các nguyên liệu đã đóng vai tròquan trọng trong lịch sử Sắt cho phép người ta có thể trồng trọt những diệntích rộng lớn hơn, có thể khai hoang những miền rừng rú rộng”.[15;242]Nhờ đó nghề nông, với chiếc cày sắt đã mở rộng diện tích canh tác Cácnghề thủ công như nghề dệt vải, gia công kim loại, đồ gốm… cũng pháttriển dẫn đến sự phân công lao động lần thứ hai nghề thủ công tách khỏinông nghiệp Với sự phát triển của lực lượng sản xuất trong xã hội nhữngyếu tố mới đang phát triển một cách thầm lặng

Như vậy, bên cạnh ngành chăn nuôi phát triển mạnh mẽ thì trồng trọt

có những bước tiến mới, năng suất lao động tăng nhanh, sản phẩm lao độngngày càng nhiều con người đã tạo ra nhiều của cải hơn mức cần thiết để duytrì cuộc sống của họ Do đó xuất hiện những sản phẩm dư thừa và phát sinhkhả năng chiếm đoạt sản phẩm dư thừa ấy của công cộng làm riêng chomình Những tù nhân bị bắt trong chiến tranh thường bị giết thì nay đượcgiữ lại làm nô lệ để bóc lột sức lao động Ph.Ăngghen viết: “Từ sự phâncông xã hội lớn lần đầu tiên đã nãy sinh ra sự phân chia lớn đầu tiên trong

xã hội thành hai giai cấp: chủ nô và nô lệ kẻ bóc lột và người bị bóc lột”.[15; 240]

Vậy, chế độ tư hữu đã xuất hiện và xã hội phân chia thành kẻ giàungười nghèo, chế độ hôn nhân một vợ một chồng đã thay thế chế độ quầnhôn Đồng thời xuất hiện chế độ gia trưởng đặc trưng bằng vai trò tuyệt đối

và quyền lực vô hạn của người chồng trong gia đình C.Mác và Ph.Ăngghen

đã nhận xét: Gia đình cá thể đã trở thành một lực lượng đang đe dọa thị tộc.Như vậy, sự phát triển lực lượng sản xuất, có sự phân chia giai cấp địa chủ -

chủ nô và nông nô và đó là sự phân chia căn bản của xã hội Hình thức củaquan hệ giữa người với người đã thay đổi Trước kia, chủ nô coi nô lệ nhưvật sở hữu của mình; pháp luật cũng công nhận quan điểm đó và coi người

nô lệ là một vật thuộc quyền sở hữu hoàn toàn của chủ nô Đối với ngườinông nô, ách áp bức giai cấp, sự lệ thuộc hãy còn tồn tại, những lãnh chúathì không được coi là có quyền sở hữu nông dân như một sở hữu đồ vật nữa;

nó chỉ có quyền chiếm đoạt kết quả lao động của nông dân và cưỡng bứcnông dân phải làm tròn một số nghĩa vụ nào đó thôi

Nền sản xuất phát triển với nhiều ngành nghề chuyên môn làm xuấthiện nhu cầu trao đổi và nền sản xuất hàng hóa ra đời Sản xuất hàng hóaxuất hiện thì đồng thời thương nghiệp cũng xuất hiện không những trong nội

bộ mà ở biên giới bộ lạc và thương nghiệp cũng tách ra thành một ngànhkhoa học độc lập C.Mác và Ph.Ăngghen nhận xét: “Lần đầu tiên xuất hiệngiai cấp tuy không tham gia vào sản xuất một tí nào nhưng chiếm toàn bộquyền lãnh đạo sản xuất và bắt buộc những người sản xuất phụ thuộc vàomình về kinh tế…và bóc lột cả hai”, “Một gia cấp mà lịch sử loài ngườitrước đó chưa được biết đến đó là thương nhân”.[15; 246]

Với sự ra đời của công cụ bằng sắt đã làm cho sản xuất phát triển,năng suất lao động tăng lên, phân công lao động thay đổi, sự trao đổi sảnphẩm đã làm nảy sinh tư tưởng muốn giữ làm của riêng một số sản phẩm dobản thân làm ra và muốn chiếm đoạt của cải của thị tộc Trong thị tộc đãsinh ra lớp người giàu nghèo khác nhau và địa vị của mỗi lớp người trongthị tộc cũng khác nhau Sự bất đồng về tài sản đã tác động trở lại chế độ xãhội, tạo ra những mầm móng đầu tiên của các tầng lớp quý tộc Cùng với sựphát triển thương mại và sự hình thành của một thị trường toàn thế giới,cùng với sự phát triển của lưu thông tiền tệ, thì một giai cấp mới, giai cấpcác nhà tư bản, cũng xuất hiện trong xã hội nông nô Từ hàng hóa, từ việctrao đổi hàng hóa, từ thế lựu của tiền bạc đã sinh ra thế lực của tư bản Nhưvậy: “Sự chênh lệch về tài sản đã ảnh hưởng trở lại tới tổ chức quản lý bằng

cách tạo ra những mầm móng đầu tiên của giới quý tộc thế tộc và vươngquyền; chế độ nô lệ, lúc đầu chỉ thi hành đối với tù binh, đã mở ra triển vọng

nô dịch ngay cả những thành viên cùng bộ lạc và thậm chí cả những thànhviên của chính ngay thị tộc mình nữa”.[15; 163]

Cùng với sự xuất hiện thương nhân, tiền kim loại đã ra đời.Ph.Ăngghen viết: “Hàng hóa của các hàng hóa đã được phát hiện; nó bí mậtchứa đựng trong mình nó tất cả các hàng hóa khác, nó là các phương tiệnthần kỳ có thể tùy ý tự biến hóa thành mọi vật có tính chất quyến rũ và đángthèm muốn” [15;247] Đồng tiền có thể sinh lãi, do đó xuất hiện nghề chovay nặng lãi, dẫn đến cầm cố, một hình thức nợ nần đem ruộng đất đem cầm

cố Vậy bên cạnh hàng hóa và nô lệ, bên cạnh của cải bằng tiền, bây giờ cònxuất hiện của cải bằng ruộng đất đã trở thành hàng hóa

Như vậy, với sự mở rộng thương mại, với tiền và nạn cho vay nặng lãi,với quyền sở hữu ruộng đất và chế độ cầm cố có sự tích tụ và tập trung củacải vào tay một giai cấp ít nhất đã diễn ra nhanh chóng, cùng với sự bầncùng hóa ngày càng tăng của quần chúng Lớp quý tộc giàu có mới, nếungay từ đầu, không xuất hiện từ lớp quý tộc cũ của thị tộc, thì hoàn toàn đẩyhẵn lớp quý tộc cũ xuống hàng thứ yếu Bên cạnh tình trạng người dân tự dophân chia thành nhiều giai cấp tùy theo tài sản của họ như vậy, thì nô lệ,nhất là ở Hy lạp, lại tăng lên rất đông, lao động cưỡng bách của họ là cơ sởtrên đó được xây dựng thượng tầng kiến trúc của toàn xã hội Đó là quá trìnhcủa một cuộc cách mạng xã hội

Tất cả những yếu tố trên đã làm đảo lộn đời sống thị tộc, phá vỡ sự tồntại của thị tộc Tổ chức thị tộc không còn thích hợp với điều kiện mới và hyvọng mới của các tầng lớp người trong xã hội… Ph.Ăngghen đã nói về chế

độ thị tộc như sau: “Điều kiện tiên quyết của sự tồn tại của chế độ thị tộc là

ở chỗ các thành viên của thị tộc hoặc của một bộ lạc phải cùng chung sốngtrên cùng một lãnh thổ mà chỉ có một mình họ cư trú thôi Tình hình đóchấm dứt lâu rồi Đâu đâu, thị tộc và bộ lạc cũng đều hòa lẫn với nhau; đâu

đâu nô lệ, người dân được bảo hộ và người từ nơi khác đến đều sống với dân

tự do”, “Cuối cùng sự phân chia đó tuyên bố sự đối kháng không thể điềuhòa được giữa thị tộc và nhà nước”.[15;150]

Giờ đây, quyền lực công cộng của thị tộc và hệ thống quản lý đượctoàn xã hội tổ chức ra nhằm bảo vệ lợi ích của mọi người trong thị tộc chỉphù hợp với một xã hội không biết đến mâu thuẫn nội tại nay đã không cònthích hợp nữa Đời sống của chế độ cộng sản nguyên thủy tan rã, từ một xãhội không biết đến mâu thuẫn nội tại và chỉ thích hợp với một kiểu xã hộitrước đây thì nay một xã hội mới ra đời, một xã hội mà toàn bộ những điềukiện kinh tế sự tồn tại của nó đã phân chia xã hội thành những giai cấp đốilập nhau, luôn luôn mâu thuẫn và đấu tranh gay gắt với nhau để bảo vệ lợiích của mình, tổ chức thị tộc trở nên bất lực không thể phù hợp nữa Nhưvậy, khi loài người bước vào thời đại đồ sắt, giai đoạn cao của giai đoạn dãman xã hội phân hóa thành giai cấp sâu sắc thì tổ chức quản lý xã hội trongkhuôn khổ nền dân chủ quân sự đã phát triển thành nhà nước Cơ cấu pháttriển tự nhiên của thời đại mông muội và giai đoạn đầu của thời đại dã mandựa trên cơ sở huyết tộc đã bị tan vỡ Một xã hội mới đã ra đời, một xã hội

do toàn bộ những điều kiện kinh tế của sự tồn tại của nó mà phải chia rathành những người tự do và nô lệ, thành những kẻ giàu có đi bóc lột vànhững người nghèo khổ bị bóc lột - một xã hội không thể lại điều hòa mộtlần nữa những mặt đối lập đó mà còn buộc phải đẩy chúng đi đến chổ ngàycàng gay gắt

Giai cấp thống trị đã được hình thành như vậy, những nhóm người này

là tầng lớp trên của các thị tộc, họ liên kết với nhau trên cơ sở kinh tế chung,giai cấp thống trị này độc lập lại với những người đang sống, đang lao độngsản xuất trong các thị tộc, đời sống của những người này ngày càng khókhăn vì bị bóc lột Vì vậy, sự dư thừa tương đối sản phẩm tiêu dùng và khátvọng muốn chiếm đoạt nó đã làm nảy sinh ra ở giới có thẩm quyền thói hamcủa Họ sử dụng mọi quyền lực có trong tay để thực hiện khát vọng đó Giai

cấp xuất hiện, quan hệ áp bức người thay thế quan hệ bình đẳng, hợp tác Sựđối kháng giữa giai cấp bóc lột và bị bóc lột ngày càng sâu sắc “Sự thống trịcủa quý tộc ngày càng tăng và vào khoảng năm 600 trước công nguyên củachúng ta thì đã tăng lên đến mức không thể chịu đựng được Phương tiệnchủ yếu để đàn áp quyền tự do của nhân dân là tiền và tệ cho vay nặng lãi…Chính từ đó mà nền kinh tế tiền tệ, đang phát triển, đã thâm nhập giống nhưmột chất axít ăn mòn, vào lối sống cổ truyền của các cộng đồng nông thôn,dựa trên cơ sở nền kinh tế tự nhiện”.[15;168] Chính vì vậy mà sự xung độtgiai cấp trở nên sâu sắc “Trong mỗi tổ chức thị tộc sự xuất hiện về lợi íchcũng bộc lộ ra, sự xung đột đó đạt tới mức gay gắt nhất ở những nơi màngười giàu và người nghèo, chủ nợ và con nợ đều nằm trong cùng một thịtộc và cùng một bộ lạc Thêm vào đó lại còn cả khối dân cư mới khôngthuộc thị tộc, bộ lạc nào, họ có thể trở thành một lực lượng đông đảo trongnước”.[15;220]

Như vậy, quá trình hình thành và phát triển của giai cấp luôn gắn liềnvới quá trình hình thành và phát triển của chế độ tư hữu Tuy nhiên, đó mớichỉ là tiền đề để nhà nước xuất hiện, khi những mâu thuẫn giai cấp trở nênđối kháng không thể điều hòa được đòi hỏi một tổ chức đủ sức mạnh để giảiquyết mâu thuẫn đó Bởi cuộc đấu tranh giai cấp không thể điều hòa được sẽdẫn đến nguy cơ các giai cấp tiêu diệt lẫn nhau mà còn tiêu diệt luôn cả xãhội Để thảm họa đó không diễn ra, một cơ quan quyền lực đặc biệt đã ra đời

đó là nhà nước Ph.Ăngghen đã viết về sự xuất hiện nhà nước: “Đó là sựxuất hiện một lực lượng thứ ba, một lực lượng tựa hồ như đứng trên các giaicấp đang đấu tranh với nhau, dập tắt cuộc xung đột công khai giữa các giaicấp và tốt lắm là để cho cuộc đấu tranh đó chỉ diễn ra trong lĩnh vực kinh tế,dưới một hình thức gọi là hợp pháp Tổ chức thị tộc đã lỗi thời và tất yếu bịthay thế Nó đã bị sự phân công và hậu quả của sự phân công ấy - tức là sựphân chia của xã hội thành giai cấp - phá tan nó đã bị nhà nước thay thế.[15;251]

Nhà nước ra đời trực tiếp từ sự tan rã của chế độ công xã nguyên thủy,

sự ra đời nhà nước ở vào một giai đoạn lịch sử nhất định, lúc đó trong sảnxuất đã sử dụng đồ sắt, xã hội loài người bước vào giai đoạn cao của thời đại

dã man và sự phân hóa xã hội thành những giai cấp đối kháng Nhà nước đó

là công cụ của giai cấp thống trị để bảo vệ lợi ích của mình, chủ yếu bằngnhững phương tiện và phương pháp bạo lực Nhà nước nảy sinh chủ yếu vàtrực tiếp từ sự đối lập giai cấp đã phát triển ngay trong xã hội nội bộ thị tộc,thắng lợi của lớp bình dân đã làm nổ tung chế độ thị tộc củ và trên đốnghoang tàn của chế độ thị tộc đó nó dựng nên nhà nước

Như vậy, xét về nguồn gốc nhà nước theo Ph.Ăngghen “Nhà nước nảysinh chủ yếu và trực tiếp từ những sự đối lập giai cấp đã phát triển ngaytrong nội bộ xã hội thị tộc Nhà nước không phải là một quyền lực từ bênngoài vào Nó cũng không phải là “hiện thực của ý niệm đạo đức” là hìnhảnh của hiện thực lý tính như Hêghen khẳng định Đúng ra, nhà nước là sảnphẩm của một xã hội đã phát triển tới một giai đoạn nhất định; nó là sự thúnhận rằng xã hội đó bị lúng túng trong một mối mâu thuẫn với bản thân màkhông sao giải quyết được Nhưng muốn cho những mặt đối lập đó nhữnggiai cấp có quyền lợi kinh tế mâu thuẫn nhau đó, không đi đến chỗ tiêu diệtlẫn nhau và tiêu diệt luôn cả xã hội, một cuộc đấu tranh vô ích, thì cần phải

có một lực lượng rõ ràng là đứng trên xã hội có nhiệm vụ làm dịu bớt sựxung đột và giữ cho sự xung đột đó nằm trong vòng trật tự Và lực lượng đó,nảy sinh ra từ xã hội, nhưng nó lại đứng trên xã hội và ngày càng tách rakhỏi xã hội chính là nhà nước” [15;253]

Vậy, sự ra đời của nhà nước là một tất yếu khách quan để làm “dịu” sựxung đột giai cấp để làm cho sự xung đột giai cấp diễn ra trong vòng trật tựnhằm duy trì chế độ kinh tế, trong đó giai cấp này nhằm để bóc lột giai cấpkhác Khi đề cập tới vấn đề này, V.I.Lênin viết: “Theo Mác, nhà nước làmột cơ quan thống trị giai cấp, một cơ quan áp bức giai cấp này đối với giaicấp khác; đó là sự kiến lập ra một “trật tự”, trật tự này hợp pháp hóa và cũng

có sự áp bức kia bằng cách làm dịu đi “sự xung đột giai cấp”.[8;10] Thậtvậy, vì nhà nước nảy sinh từ nhu cầu phải kiềm chế sự đối lập giai cấp; vìnhà nước đồng thời cũng nảy sinh ra giữa cuộc xung đột của các giai cấp ấy,cho nên theo lệ thường “Nhà nước là nhà nước của giai cấp có thế lực nhất,của các giai cấp thống trị về mặt kinh tế và nhờ có nhà nước mà cũng trởthành giai cấp thống trị về mặt chính trị mà do đó có thêm được nhữngphương tiện mới để đàn áp và bóc lột giai cấp bị áp bức”.[15;256]

Tóm lại, nhà nước chỉ là công cụ chuyên chính của một giai cấp, nhànước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điềuhòa được

Tuy nhiên, khi chỉ ra nguồn gốc xuất hiện nhà nước Ph.Ăngghen cũngnêu ra một luận điểm hết sức quan trọng “Nhà nước tồn tại không phải mãimãi từ ngàn xưa Đã từng có những xã hội không cần đến nhà nước, không

có một khái niệm nào về nhà nước và chính quyền nhà nước cả Đến mộtgiai đoạn phát triển kinh tế nhất định, giai đoạn tất nhiên phải gắn liền với

sự phân chia xã hội thành giai cấp thì sự phân chia đó làm cho nhà nước trởthành một tất yếu Bây giờ, chúng đang bước nhanh đến một giai đoạn pháttriển sản xuất, trong đó sự tồn tại của những giai cấp nói trên không nhữngkhông còn là một tất yếu nữa mà trở thành một trở ngại trực tiếp cho sảnxuất Những giai cấp đó không tránh khỏi biến mất, cũng như xưa kia,chúng đã không tránh khỏi xuất hiện Giai cấp tiêu vong thì nhà nước cũngkhông tránh khỏi tiêu vong theo Xã hội sẽ tổ chức lại nền sản xuất trên cơ

sở liên hợp tự do và bình đẳng giữa những người sản xuất, sẽ đem toàn thể

bộ máy nhà nước xếp vào cái vị trí thật sự của nó lúc bấy giờ: vào viện bảotàng đồ cổ, bên cạnh cái xa kéo sợi và cái rìu bằng đồng”.[15;258] Đó làmột cống hiến vĩ đại của Ph.Ăngghen vào chủ nghĩa duy vật lịch sử vềnguồn gốc xuất hiện nhà nước và sự tiêu vong của nhà nước

1.2 Bản chất nhà nước

Trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhànước”, Ph.Ăngghen đã phân tích sâu sắc nguồn gốc ra đời của nhà nước.Ông đã khái quát ba phương thức sinh hoạt nhà nước của người Hy Lạp,người Rôma, người Giec - manh Đồng thời Ph.Ăngghen cũng đã chỉ rõ bảnchất nhà nước Đây cũng được xem là nội dung quan trọng nhất bởi tìm hiểunguồn gốc, những nguyên nhân và quá trình hình thành nhà nước là conđường để tiếp cận đến bản chất nhà nước

Trong phần nguồn gốc xuất hiện nhà nước Ph.Ăngghen đã chỉ rõ do sựphát triển của lực lượng sản xuất của nhân loại, xã hội có đối kháng giai cấp

và bạo lực chính trị Nó thay thế các quan hệ xã hội thị tộc - bộ lạc đã kìmhãm lực lượng sản xuất và trở nên chật chội đối với nó Trong điều kiện đấutranh giai cấp trở nên gay gắt, chế độ nhân dân tự tổ chức bằng lực lượng vũtrang không còn thích hợp Nó phải được thay thế bằng thiết chế nhà nước.Nhà nước ra đời

Nghiên cứu tác phẩm“Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu vàcủa nhà nước” Ph.Ăngghen đã chỉ rõ: “Nhà nước quyết không phải là mộtquyền lực từ bên ngoài áp đặt vào xã hội Nó càng không phải là cái “Hiệnthực của ý niệm đạo đức” là “hình ảnh và hiện thực của lý tính” như Hêgenkhẳng định Đúng ra nhà nước là sản phẩm của một xã hội đã phát triển tớimột xã hội nhất định, nó là sự thú nhận xã hội đó bị lúng túng trong mộtmâu thuẫn với bản thân mà không sao giải quyết được, rằng xã hội đó đã bịphân thành những mặt đối lập không thể điều hòa mà xã hội đó bất lựckhông sao loại bỏ được Nhưng muốn cho những mặt đối lập đó những giaicấp có quyền lợi về kinh tế mâu thuẫn nhau đó không đi đến chổ tiêu diệtlẫn nhau và tiêu diệt luôn cả xã hội trong một cuộc đấu tranh vô ích thì cần

có một lực lượng cần thiết, một lực lượng tựa hồ như đứng trên xã hội, cónhiệm vụ làm dịu bớt sự xung đột và giữ cho sự xung đột đó nằm trong

vòng “trật tự”; và lực lượng đó, nãy sinh ra từ xã hội nhưng lại đứng trên xãhội và ngày càng xa rời xã hội chính là nhà nước.[16;260]

Vậy, cùng với sự xuất hiện và sự xác lập của tình trạng xã hội phânchia thành giai cấp, cùng với sự phát sinh của xã hội có giai cấp thì nhànước cũng xuất hiện và được cũng cố Trong quá trình lịch sử của loàingười, đã trải qua chế độ nô lệ, chế độ nông nô và chủ nghĩa tư bản Nhànước bao giờ cũng là một bộ máy nhất định, nó tự tách ra từ xã hội và gồmmột nhóm người chỉ chuyên hay chủ yếu chỉ chuyên làm công việc cai trị.Loài người chia thành những người bị trị và những kẻ chuyên môn cai trị,những người đại diện của nhà nước Bộ máy đó, nhóm người cai trị nhữngngười khác đó luôn nắm trong tay một bộ máy cưỡng bức nhất đinh, một bộmáy quyền lực Như vậy, bản chất giai cấp của nhà nước là bộ máy thống trịcủa giai cấp thống trị, và trong mọi trường hợp, về căn bản vẫn là một bộmáy dùng để đàn áp giai cấp bị áp bức và bị bóc lột Biện pháp mà giai cấpthống trị sử dụng để duy trì các công cụ bảo vệ lợi ích của họ - bộ máy nhànước đó là hệ thống thuế khóa, là một cái mà xã hội thị tộc hoàn toàn khôngbiết đến Thuế mà là nguồn phương tiện đặc thù để duy trì bộ máy đàn ápgiai cấp lao động bằng chính sức lực người bị bóc lột Nhà nước không thểtồn tại nếu không dựa vào thuế khóa Ph.Ăngghen còn chỉ ra, khi xã hộingày càng phát triển thì thuế má không đủ nữa, nhà nước còn phải phát hànhhối phiếu, vay nợ tức là phát hành công trái Ph.Ăngghen tiếp tục phân tích

sự xuất hiện một tầng lớp quan liêu và một bộ máy quan liêu đứng trên xãhội và duy trì sự tồn tại của chúng bằng đạo luật do chính họ đặt ra

Ngoài ra biện pháp bóc lột còn có các khoản vay nợ, công trái và cáchình thức bóc lột khác Thuế má và công trái dần dần phát triển thành một

hệ thống thu thuế của nhà nước, len lỏi vào khắp nơi Ph.Ăngghen đã chỉ rõ

“Về thực chất điều đó có nghĩa là sự hình thành một hệ thống tự trị bảo đảmkinh tế cho nhà nước, ngày càng ít lệ thuộc vào ý chí của từng người dânriêng lẻ và càng đẩy mạnh sự tách rời giữa nhà nước đó với người lao

động… Ph.Ăngghen còn viết: “Sự đóng góp của công nhân, của nhà nước

đó là thuế má mà xã hội thị tộc không biết đến…” [16;262]

Để tăng cường sự bóc lột của mình, các giai cấp bóc lột còn tiến hànhquản lý dân cư trên một vùng lãnh thổ nhất định theo lãnh thổ địa lý hànhchính không phụ thuộc vào chính kiến, truyền thống, nghề nghiệp, giới tính.Như chúng ta đã biết, những liên minh thị tộc cũ, do quan hệ dòng máu tạothành và duy trì, phần lớn các thành viên phải cư trú trong một khu vực, địavực nhất định Nhưng từ khi xã hội phân chia giai cấp thì có sự trao đổi giữacác bộ lạc thì tình hình đó không còn nữa Địa vực đó còn đó nhưng conngười đã trở nên di động Vì vậy, đã lấy sự phân chia địa vực làm điểm xuấtphát và để cho những công dân thực hiện những quyền lợi và nghĩa vụ xãhội của họ tại nơi họ cư trú Đây là một đặc điểm chung cho tất cả nhà nước.Ph.Ăngghen viết: Bây giờ cái có ý nghĩa quyết định không phải là việcthuộc về những tập đoàn cùng dòng máu nào, mà được cư trú; người takhông phân chia nhân dân mà là phân chia địa vực; về phương diện chính trịdân cư đã đơn thuần trở thành một vật phụ thuộc địa vực Như thế, việc chiathần dân theo địa vực họ cư trú thì điều này giúp cho giai cấp thống trị củanhà nước đó dễ bề kiểm soát, quản lý, đồng thời thiết lập quyền lực côngcộng để cưỡng bức

Với bản chất là bộ máy bóc lột của giai cấp thống trị, để thiết lập sự ápbức với những người không nắm tư liệu sản xuất, giai cấp thống trị đã thiếtlập một quyền lực công cộng Nếu như ở công xã nguyên thủy, quyền lực ấy

do nhân dân bầu ra và không có tình trạng bóc lột, người đứng đầu làm việcvới uy tín và đạo đức Có thể bị bãi miễn nếu không làm tròn nhiệm vụ.Trong chế độ xã hội nguyên thủy, quyền lực công cộng do dân cư tự tổ chứcthành lực lượng vũ trang nhưng khi xuất hiện nhà nước để đảm bảo sự bóclột cũng như để bảo vệ những lợi ích của mình thì quyền lực công cộng dogiai cấp nắm địa vị kinh tế trong nhà nước lập lên Ph.Ăngghen đã viết về xã

hội lúc bấy giờ “Nô lệ cũng nằm trong dân cư, so với 365000 nô lệ thì có

90000 công nhân Aten chỉ có một giai cấp có đặc quyền thôi”.[15;253]

Trong xã hội hình thành một tầng lớp xã hội đặc biệt trong dân cư đạibiểu cho chức năng thi hành quyền lực, bảo vệ và duy trì đặc quyền đặc lợicủa giai cấp thống trị chống lại sự chống đối của quần chúng nhân dân Vớiviệc lập ra quyền lực công cộng đã tạo thành một hệ thống kìm kẹp quầnchúng nhân dân một cách chặt chẽ Ph.Ăngghen viết, đồng thời nó trở thànhcông cụ trong tay tầng lớp trên có nhiều đặc quyền đang trở thành giai cấpthống trị để cưỡng bức, buộc đại đa số quần chúng phải tuân theo ý chí củamình và tuân theo các chuẩn mực nhất định trong hành vi ứng xử xã hội.Việc hình thành một hệ thống quyền lực công cộng là một đặc trưng cơbản của nhà nước Trong xã hội thị tộc cũng có một tổ chức quyền lực đểbảo vệ lợi ích của mọi thành viên, đó là lực lượng vũ trang của dân cư tự tổchức thành Nhưng hệ thống quyền lực của nhà nước là một tổ chức quyềnlực hoàn toàn khác, nó có những đặc điểm Xuất phát trên cơ sở sự phânchia xã hội thành các giai cấp đối kháng, hệ thống quyền lực đó bảo vệ lợiích của giai cấp thống trị Nó là tổ chức chuyên nghiệp, gồm các lực lượng

vũ trang và các cơ quan quyền lực như tòa án, nhà tù…

Vậy là nhà nước đã tổ chức thành một hệ thống cơ quan quyền lựcmang tính chất cưỡng chế đối với các thành viên trong xã hội đó là nhữngđội vũ trang đặc biệt để buộc người khác phải phục tùng ý chí giai cấp cóquyền Theo Lênin nhận xét: “Quân đội thường trực và cảnh sát là nhữngcông cụ vũ lực chủ yếu của quyền lực nhà nước”.[8;12] Nếu những ngườiđứng đầu thị tộc bộ lạc với việc thực hiện chức năng quản lý của mình trên

cơ sở thiết chế uy tín, đạo đức thì bây giờ những người đại diện cho nhànước thực hiện quản lý của mình trên cơ sở thiết chế bạo lực Mặc dù các cơquan quyền lực nhà nước đều từ xã hội mà ra, nhưng chúng ngày càng thoátkhỏi nhân dân mà đứng đối lập với nhân dân Nhà nước biến thành bộ máyđàn áp và áp bức các tầng lớp và của nhóm xã hội bị phân biệt đối xử từ

phía bọn chóp bu bóc lột trong xã hội Chính đây là bản chất của nhà nướcvới tính chất là một thiết chế của xã hội có đối kháng giai cấp

Việc Ph.Ăngghen ví nhà nước bóc lột như “công cụ bóc lột, là “bộmáy” đàn áp và cưỡng bức quần chúng bị bóc lột phải lao động bắt buộc saunày đã được nhắc lại nhiều lần trong tác phẩm “Nhà nước và cách mạng”

Nó phản ánh một cách có hình tượng rõ ràng: “Tính phức tạp ngày càngtăng một cách khách quan của cơ chế nhà nước; sự lớn lên vô chừng - nhờ

có nhà nước - của sức mạnh chính trị và năng lực tư tưởng của giai cấp đãnắm được quyền lực nhà nước vào tay mình, bảo đảm những lợi ích kinh tếcủa mình”.[16;250]

Nắm được quyền lực công cộng và quyền lực thu thuế, bọn quan lại với

tư cách là những cơ quan xã hội được đặt lên xã hội và họ có thể biến nhữngđạo luật thành thần thánh và bất khả xâm phạm Ph.Ăngghen đã viết rằng:

“Nhà nước La Mã đã trở thành một bộ máy khổng lồ, phức tạp, chuyên đượcdùng để bóp nặn thần dân Thuế má, nô dịch và đủ các loại đảm phụ đã dìmquần chúng nhân dân vào cảnh bần cùng ngày càng trầm trọng; ách áp bức

bị những hành vi nhũng nhiễu của các thành viên thống đốc, bọn thu thuế vàlính tráng đẩy tới mức khiến người ta không thể chịu đựng được nổi nữa”.[15;250]

Nhà nước mang bản chất giai cấp thống trị, nó là công cụ chuyên chínhcủa một giai cấp Vậy, không có và không thể có nhà nước đứng trên cácgiai cấp hoặc nhà nước chung của giai cấp nào Nhà nước là một bộ máydùng để duy trì sự thống trị của một giai cấp này đối với giai cấp khác Khi

xã hội còn chưa có giai cấp, khi con người, trước thời nô lệ, còn lao độngtrong các điều kiện nguyên thủy có nhiều bình đẳng hơn và năng suất laođộng còn hết sức thấp, khi con người nguyên thủy đã phải rất khó nhọc mớitìm ra được các tư liệu sinh hoạt hết sức thô sơ và nguyên thủy của mình thìkhi đó không có và cũng không thể có một nhóm người đặc biệt chuyêntrách cai trị và thống trị bộ phận còn lại trong xã hội Chỉ khi nào xuất hiện

hình thức đầu tiên của sự phân chia xã hội thành giai cấp, khi nào xuất hiệnchế độ nô lệ, khi nào một giai cấp nhất định gồm những người chuyên mônlàm những công việc lao động nông nghiệp dưới những hình thức thô lậunhất đã có thể sản xuất ra được một số dư thừa nào đó, và khi số dư thừa đókhông phải là tuyệt đối cần thiết cho đời sống hết sức cực khổ của người nô

lệ, đã bị người chủ chiếm đoạt, và khi đó sự tồn tại của giai cấp chủ nô đượccũng cố nhà nước đã xuất hiện

Thế là xuất hiện nhà nước của chế độ nô lệ, một bộ máy đem lại chochủ nô quyền lực và khả năng cai trị tất cả những người nô lệ Cả xã hội lẫnnhà nước hồi đó thì nhỏ bé hơn bây giờ, có những phương tiện lên lực thô sơhơn bây giờ nhiều, lúc đó chưa có phương tiện giao thông như hiện nay Hồi

đó, núi, sông, biển là những trở ngại lớn hơn bây giờ nhiều Nhà nước cũnghình thành trong những biên giới địa lý nhỏ hẹp hơn nhiều Bộ máy nhànước rất kém về mặt kỹ thuật lúc đó phục vụ cho một quốc gia có biên giớitương đối nhỏ hẹp và có phạm vi hoạt động hạn chế Song đó vẫn là bộ máydùng để duy trì cai trị những người nô lệ trong địa vị nô lệ và cho phép một

bộ phận này của xã hội cưỡng bức và áp bức bộ phận kia Người ta khôngthể bắt buộc được đại bộ phận của xã hội làm viêc thường xuyên cho các bộphận khác nếu không có bộ máy cưỡng bức thường trực Chừng nào không

có giai cấp thì chưa có bộ máy đó Khi các giai cấp đã xuất hiện, bao giờ vàbất cứ ở đâu mà sự phân chia giai cấp này ngày càng rõ rệt và cố định thìngười ta cũng thấy xuất hiện một tổ chức đặc biệt là nhà nước

Nhà nước có rất nhiều hình thức khác nhau Trong thời đại nô lệ, ở cácnước tiên tiến nhất khai hóa nhất và văn minh nhất của thời đại ấy chẳng hạnnhư ở Hy Lạp và La Mã thời cổ là những nước hoàn toàn kiến lập trên chế

độ nô lệ Tất cả các sự phân biệt ấy đã xuất hiện trong thời đại chế độ nô lệ.Nhà nước có một bộ máy để cho giai cấp này áp bức giai cấp khác, một

bộ máy dùng để duy trì sự thống trị của giai cấp với tất cả các giai cấp bị lệthuộc khác Ph.Ăngghen cũng chỉ ra rằng trong mỗi giai đoạn lịch sử có

những giai cấp khác nhau tương ứng với sự mâu thuẫn giữa các giai cấp đó

sẽ quy định các kiểu nhà nước khác nhau trong lịch sử Ph.Ăngghen viết:

“Chính do vậy mà nhà nước thời cổ trước hết là nhà nước của bọn chủ nôdùng để áp bức nô lệ, cũng như nhà nước phong kiến là cơ quan của bọnquý tộc dùng để đàn áp nông nô và những nông dân bị phụ thuộc, còn lạinhà nước đại nghị hiện đại là công cụ của tư bản dùng để bóc lột lao độnglàm thuê”.[15;256]

Tóm lại, nhà nước là nhà nước của giai cấp thống trị mang bản chất củagiai cấp thống trị, nó là công cụ chuyên chính của một giai cấp Nó là sảnphẩm của những mâu thuẫn giai cấp ngày càng sâu sắc không thể điều hòađược Nhà nước là nhà nước của giai cấp có thế lực nhất của giai cấp thốngtrị về mặt kinh tế và nhờ có nhà nước mà cũng thống trị về mặt xã hội Nhànước tồn tại để bảo vệ lợi ích chủ yếu của giai cấp thống trị Nhà nước là tổchức quyền lực chính trị đặc biệt của giai cấp

1.3 Chức năng nhà nước

Nhà nước là sản phẩm của xã hội có giai cấp và là sự biểu hiện củamâu thuẫn không thể điều hòa được của các giai cấp đối kháng Nhà nước làmột tổ chức quyền lực chính trị mang nội dung giai cấp rất hẹp, quyền lực

đó chỉ thuộc về giai cấp thống trị buộc người khác phải phục tùng ý chí củamình

Chính nhà nước là công cụ cơ bản của quyền lực chính trị trong xã hội

có giai cấp bởi nó có một bộ máy đặc biệt để cưỡng chế và thực hiện chứcnăng quản lý Nhà nước là ý chí của tất cả các thành viên thuộc giai cấpthống trị được hợp thành ý chí nhà nước Nhà nước tồn tại để bảo vệ lợi íchchủ yếu của giai cấp thống trị, mặc dù trên phương diện chính thức nó là đạidiện cho toàn xã hội

Vì thế nhà nước có chức năng là công cụ thống trị chính trị của giai cấp

và thực hiện chức năng xã hội mà giai cấp thống trị buộc phải làm Chứcnăng thống trị chính trị của giai cấp nói lên rằng bất kỳ nhà nước nào cũng

là công cụ chuyên chính của một giai cấp, nó sẵn sàng sử dụng mọi công cụ,mọi biện pháp có thể có (kể cả tổ chức, xây dựng lẫn trấn áp) để bảo vệ sựthống trị của giai cấp đó Trong bất kỳ xã hội bóc lột nào thì chuyên chínhđều thể hiện ở sự trấn áp của một số giai cấp đối với số đông quần chúngnhân dân Chẳng hạn: nhà nước chủ nô là công cụ chuyên chính của giai cấpchủ nô, nhà nước phong kiến là công cụ chuyên chính của địa chủ phongkiến, nhà nước tư sản là công cụ chuyên chính của giai cấp tư sản Khi thiếtlập tổ chức chính trị đặc biệt – nhà nước để trấn áp các giai cấp đối khángthì giai cấp thống trị đã thực hiện một nền chuyên chính của mình đối vớigiai cấp khác, dùng ý chí của mình trói buộc các giai cấp khác Quyền lực ấygọi là quyền lực chính trị.

Như vậy, nhà nước có chức năng chính trị của giai cấp, chức năng giaicấp là chức năng nhà nước làm công cụ chuyên chính của một giai cấp nhằmbảo vệ sự thống trị giai cấp đó đối với toàn xã hội Chức năng này bắt nguồn

từ lý do ra đời của nhà nước Ph.Ăngghen đã viết: “Vì nhà nước nãy sinh từnhu cầu phải kiềm chế sự đối lập giai cấp; vì nhà nước đồng thời cũng nảysinh ra giữa cuộc xung đột của giai cấp ấy, cho nên theo lệ thường nhà nước

là nhà nước của giai cấp có quyền lực nhất, của giai cấp thống trị về mặtkinh tế và nhờ có nhà nước mà cũng trở thành giai cấp thống trị về mặtchính trị”.[15;255]

Khi trong xã hội có sự phân chia giai cấp, để giữ nhà nước trong taygiai cấp của mình, giai cấp thống trị đã phải quản lý những công việc chung.Việc giải quyết có hiệu quả những vấn đề chung của xã hội sẽ tạo ra điềukiện để duy trì xã hội trong vòng trật tự theo quan điểm và lợi ích của giaicấp cầm quyền Nói cách khác, việc thực hiện chức năng xã hội theo quanđiểm và giới hạn của giai cấp cầm quyền là phương thức điều kiện để nhànước đó thực hiện vai trò giai cấp thống trị của mình Điều này đã đượcPh.Ăngghen giải thích rõ ràng “Nhà nước là đại biểu chính thức của toàn thể

xã hội chỉ trong chừng mực đó nó là nhà nước của bản thân giai cấp đại diện

cho toàn xã hội trong thời đại tương ứng Vậy, chức năng thống trị giai cấpgiữ vị trí chi phối phương hướng và mức độ thực hiện chức năng xã hội củanhà nước Khi đề cập mối quan hệ chức năng thống trị chính trị của giai cấp

và chức năng xã hội mà nhà nước đó phải thực hiện chức năng xã hội đó củanó”.[15;253]

Như vậy, nhà nước là một bộ máy đặc biệt để đảm bảo sự thống trị vềmặt kinh tế để thực hiện quyền lực về chính trị và thực hiện sự tác động về

tư tưởng với các quần chúng Nhà nước có chức năng mà tất cả các nhànước đều phải có “Cái lực lượng cấu kết xã hội văn minh là nhà nước Nhànước này, trong tất cả các thời kỳ điển hình vẫn chỉ là nhà nước của giai cấpthống trị… Thời đại văn minh còn có những đặc trưng khác nữa là: Một mặt

là việc cũng cố sự đối lập giữa thành thị và nông thôn, coi đó là cơ sở củatoàn bộ sự phân chia xã hội”.[15;261 – 262]

Ngoài thực hiện chức năng chính trị của giai cấp và chức năng xã hộithì nhà nước còn phải giải quyết tất cả các vấn đề nãy sinh trong xã hội,nghĩa là phải thực hiện các chức năng xã hội Nhà nước là một hiện tượngphức tạp và đa dạng của nó vừa mang bản chất giai cấp vừa mang tính xãhội Vì vậy, ngoài tư cách là công cụ duy trì, bảo vệ thống trị của giai cấpnày đối với giai cấp khác, nhà nước còn là tổ chức chính trị - xã hội rộng lớnbào gồm mọi công dân thuộc mọi giai cấp, tầng lớp, dân tộc là phương diện

tổ chức đảm bảo trật tự, an toàn xã hội, ổn định và phát triển, thực hiện hoạtđộng này hay họat động khác phù hợp với yêu cầu phát triển xã hội Sựthống trị chính trị và thực hiện chức năng xã hội của nhà nước thể hiện tronglĩnh vực đối nội cũng như trong đối ngoại Nhà nước thực hiện chức năngđối nội nhằm duy trì trật tự kinh tế - xã hội và trật tự khác hiện có trong xãhội theo lợi ích của giai cấp cầm quyền Nhà nước thực hiện chức năng đốingoại nhằm đảm bảo lãnh thổ, trong một số trường hợp nhằm mở mang lãnhthổ và quan hệ với nước khác vì lợi ích Sự thống trị và thực hiện chức năng

xã hội của nhà nước thể hiện trong lĩnh vực đối nội cũng như đối ngoại Nhà

nước thực hiện chức năng đối nội nhằn duy trì trật tự kinh tế, xã hội, chínhtrị, kinh tế và những trật tự khác hiện có trong xã hội theo lợi ích của giaicấp cầm quyền – dù lợi ích đó luật hóa hay chưa Về bản chất giai cấp, phápluật như C.Mác đã chỉ - chẳng qua là ý chí đưa lên thành luật và thực hiệnnhờ sự cưỡng bức của nhà nước Ngoài ra, để củng cố địa vị thống trị củagiai cấp thống trị, nhà nước còn sử dụng nhiều phương tiện khác như cơquan thông tin… để xác lập và củng cố tư tưởng, ý chí của giai cấp thống trị,làm cho chúng trở thành tư tưởng chính thống trong xã hội.

Nhà nước thực hiện chức năng đối ngoại nhằm bảo vệ lãnh thổ quốcgia, trong một số trường hợp, nhằm “mở mang” lãnh thổ và quan hệ cácnước vì lợi ích của giai cấp thống trị cũng như quốc gia

Chức năng đối nội cũng như chức năng đối ngoại của nhà nước đềuxuất phát từ lợi ích của giai cấp thống trị Chức năng đối nội cũng như chứcnăng đối ngoại là hai mặt của một thể thống nhất Chức năng đối nội là chủyếu, bởi vì nhà nước ra đời tồn tại do cơ cấu giai cấp bên trong của mỗiquốc gia quy định; sự thống trị của mỗi giai cấp được thực hiện trước hếttrên địa bàn quốc gia, dân tộc Lợi ích của giai cấp thống trị trước hết và chủyếu là duy trì địa vị cai trị nhân dân trong nước Tính chất chức năng đối nộiquyết định tính chất của chức năng đối ngoại, ngược lại tính chất và nhu cầucủa chức năng đối ngoại có tác động mạnh mẽ trở lại chức năng đối nội củanhà nước

1848 với tác phẩm “Tuyên ngôn đảng cộng sản” đã đánh dấu sự hình thànhnhững tư tưởng cở bản nhất của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩaduy vật lịch sử Mác và Ph.Ăngghen đã chỉ ra tính quy luật của sự phát triển

xã hội Hai ông đã chứng minh rằng chủ nghĩa tư bản nhất định sẽ bị tiêudiệt và chủ nghĩa cộng sản là quy luật tất yếu và thông qua trình đấu tranhcủa loài người mà đội quân thể hiện sức mạnh đó là giai cấp vô sản Giaiđoạn 1849 - 1895, đây là giai đoạn trưởng thành và phát triển chủa chủnghĩa Mác Chủ nghĩa Mác đã trở thành một hệ thống tư tưởng khoa họcđược thừa nhận và sử dụng trong một số phong trào đấu tranh ở châu Âu.Với các tác phẩm nổi tiếng như: Góp phần phê phán kinh tế chính trị học(1895); Tư bản quyển 1 (1867); Nội chiến ở Pháp (1871); Phê phán cươnglĩnh Gôta (1875); Chống Đuyrinh (1878); Nguồn gốc của gia đình, của chế

độ tư hữu và của nhà nước (1884)

Tác phẩm của Ph.Ăngghen “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu

và của nhà nước” là một trong những tác phẩm chủ yếu của chủ nghĩa Mác,

ra đời vào thời kỳ chủ nghĩa tư bản đã phát triển ở trình độ cao và đang

chuyển mạnh sang giai đoạn chủ nghĩa đế quốc, đồng thời cũng là thời kỳgiai cấp vô sản tập trung lực lượng để chuẩn bị cho những cuộc cách mạngmới.

Đây là một trong những tác phẩm lớn của Ph.Ăngghen Tác phẩm đósau này đã được V.I.Lênin nhận xét đó là một trong những tác phẩm kinhđiển của chủ nghĩa xã hội Tác phẩm là thực hiện “Một di chúc” bởi sau khiMác mất Ph.Ăngghen đã phát hiện ra tập bút ký của Mác về tác phẩm xã hội

cổ đại của Moocgan Ph.Ăngghen đã viết trong lời tựa cho lần xuất bản lầnthứ nhất “Những chương sách sau đây, trên một mức độ nào đó, là thực hiệnmột di chúc”.[15; 43]

Trên cơ sở những bài viết của Moocgan, Ph.Ăngghen đã trình bày mộtcách có hệ thống và phát triển một cách sáng tạo những vấn đề mà Moocgan

đã đề cập đến trong tác phẩm của mình Ph.Ăngghen đã xuất phát từ lậptrường của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử đãuốn nắn và bổ sung nhiều quan điểm của Moocgan và đề xuất những quanđiểm mới có tính khoa học và cách mạng nên có một ý nghĩa hết sức lớn lao

Tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” của Ph.Ăngghen có một ý nghĩa lý luận chính trị to lớn Tác phẩm đã

trình bày một cách có hệ thống về xã hội công xã nguyên thủy của loàingười, là một sự bổ sung và phát triển lý luận của chủ nghĩa Mác Tác phẩm

đã cụ thể hóa giai đoạn đầu của lịch sử nhân loại mà ông và Mác đã nghiêncứu trước đó

Tác phẩm đã đề cập nhiều nội dung hết sức quan trọng như gia đình vàchế độ tư hữu…trong đó một vấn đề phức tạp và quan trọng nhất đã đượcPh.Ăngghen đề cập tới Như đã trình bày ở chương một về vấn đề nhà nước.Nhà nước ra đời trên cơ sở tan rã của công xã thị tộc khi xã hội xuất hiện sựphân chia giai cấp thành đối kháng giai cấp, giai cấp thống trị đã ra đời Giaicấp đó cần có một bộ máy nhà nước thay cho cơ chế thị tộc Như vậy,Ph.Ăngghen đã chỉ rõ về vấn đề xuất hiện nhà nước dựa trên quan điểm chủ

nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Điều đó đã đượcPh.Ăngghen chứng minh một cách khoa học Nhà nước không phải là mộthiện tượng vĩnh cửu, bất biến càng không phải là lực lượng siêu nhiên, nhànước là một phạm trù lịch sử có quá trình phát sinh, phát triển, tiêu vong Nó

là một lực lượng nảy sinh từ chính đời sống xã hội, khi mà xã hội đã pháttriển tới một giai đoạn nhất định và sẽ mất đi khi những điều kiện kháchquan tồn tại của nó mất đi

Với tác phẩm này, Ph.Ăngghen đã trả lời một cách khoa học câu hỏinhà nước là gì, nó xuất hiện thế nào và trên cơ sở nào, và tại sao trong cácthời kỳ lịch sử khác nhau, nhà nước lại có những hình thức và vai trò khácnhau Chỉ ở đâu có giai cấp, mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giai cấp thì mới

có nhà nước Nhà nước xuất hiện là do những mâu thuẫn giai cấp không thểđiều hòa Nhà nước là cơ quan thống trị của một giai cấp này đối với mộtgiai cấp khác, nhà nước có bản chất giai cấp của nó Từ việc chỉ ra nguồngốc xuất hiện nhà nước, bản chất giai cấp của nhà nước và tính chất bóc lột,

áp bức giai cấp của các nhà nước chủ nô, phong kiến và tư sản Ph.Ăngghennêu lên một quan điểm về nhà nước kiểu mới - nhà nước của giai cấp vô sảnkhác về chất so với các kiểu nhà nước áp bức bóc lột và bác bỏ những quanđiểm phản khoa học về vấn đề nhà nước

Từ những luận giải của Ph.Ăngghen về nguồn gốc xuất hiện nhà nước

do những nguyên nhân kinh tế đó là sự phát triển của sản xuất đã dẫn tới sự

dư thừa tương đối của cải trong xã hội Đây là cơ sở khách quan làm nảysinh khát vọng muốn chiếm đoạt Và cũng là nguyên nhân xuất hiện chế độ

tư hữu tư nhân về tư liệu sản xuất và chế độ người bóc lột người, sự phânhóa giai cấp, sự phân hóa giai cấp ngày càng sâu sắc Trong xã hội lúc bấygiờ xuất hiện chiến tranh giữa các thị tộc Những nguyên nhân ấy đã làmtăng thêm những mâu thuẫn trong xã hội Để tránh những giai cấp tiêu diệtlẫn nhau và tiêu diệt luôn cả xã hội Một tổ chức nhà nước ra đời Như vậy,theo Ph.Ăngghen sự xuất hiện nhà nước không để giải quyết các mâu thuẫn

giai cấp trong xã hội, cũng không phải để điều hòa mâu thuẫn giai cấp mà đểduy trì mâu thuẫn giai cấp trong một giới hạn trật tự nhằm thực hiện được sựbóc lột của giai cấp nắm giữ tư liệu sản xuất đối với người lao động.

Từ những luận điểm của Ph.Ăngghen về nhà nước trong tác phẩm nàythể hiện sự phát triển và hoàn chỉnh về cơ bản và có hệ thống các quan điểmcủa chủ nghĩa Mác về vấn đề nhà nước Dựa trên những quan diiểm duy vật

về lịch sử, Ph.Ăngghen đã chứng minh các hình thức quan hệ gia đình vàquan hệ sở hữu, các hình thức giai cấp và nhà nước là do lịch sử quy định vàthay đổi theo lịch sử Những luận điểm này trở thành cơ sở lý luận cho cuộcđấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động ở cácnước trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân và đế quốc những nămcuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đến nay

Chính những luận điểm này đã đập tan những luận điểm sai lầm về nhànước Họ xem nhà nước là một cái gì thần bí siêu tự nhiên, bởi các luậnđiểm ấy gắn liền mật thiết với lợi ích của giai cấp, nó bào chữa cho sự bóclột của giai cấp thống trị, bào chữa cho sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản Đa

số họ khi xem xét sự ra đời của nhà nước đều tách khỏi những điều kiện vậtchất của xã hội, tách rời những nguyên nhân kinh tế và chứng minh rằng nhànước là một thiết chế tồn tại trong xã hội, một lực lượng đứng trên xã hội,đứng ngoài xã hội để giải quyết tranh chấp, điều hòa mâu thuẫn xã hội,nhằm đảm bảo sự ổn định và phồn vinh xã hội

Như vậy, qua tác phẩm với vấn đề nhà nước, Ph.Ăngghen đã bác bỏnhững luận điểm sai lầm của các học giả tư sản về sự tồn tại ngay từ đầu củacác gia đình phụ hệ, của chế độ tư hữu và của chính quyền nhà nước Những

tư tưởng đó nhằm đi đến kết luận sự bất bình đẳng, bóc lột trong xã hội loàingười là hiện tượng vĩnh hằng, không thể thay đổi được Bởi đã có quanniệm cho rằng, nhà nước xuất hiện như là kết quả của sự phát triển của giađình Quyền lực của nhà nước là sự chuyển hóa quyền lực của người cha -gia trưởng Do vậy nhà nước không có tính giai cấp Hoặc chủ nghĩa Tômát

mới quan niệm nhà nước có nguồn gốc thiêng liêng từ Chúa, do vậy nhànước có thần tính Từ cách lý giải nguồn gốc nhà nước kể trên, họ cho rằngnhà nước bảo vệ quyền lợi cho mọi thành viên trong xã hội, do vậy nhànước không mang tính giai cấp

Một số nhà xã hội học đã tìm cách gắn liền việc xuất hiện nhà nước vớitâm lý con người Theo họ những nhóm ý chí mạnh sẽ giữ vai trò thống trị,nắm quyền lực xây dựng bộ máy nhà nước để cai trị nhóm ý chí yếu

Lý thuyết tư sản với những đại biểu điển hình như Tômát, Hôpxo(1588 – 1671), Giôn Loccơ (1632 – 1704) và nhất là Gianggiắc Rutxô (1712– 1778) đều đề cập nhà nước như là một khế ước xã hội, Hôpxơ coi nhànước là một sự thỏa thuận của mọi người, một sự thỏa thuận trên cơ sở ý chí(khế ước) để nhằm chống lại sự chuyên chế, tạo ra một trật tự xã hội mới, ở

đó có các quyền tự nhiên của con người được tôn trọng Rutxô phát triểnquan điểm về khế ước xã hội, trên cơ sở phân chia các giai đoạn của quátrình phát triển lịch sử, ông cho rằng nhà nước là kết quả của sự phát triển xãhội từ trạng thái tự nhiên sang xã hội công nhân, gắn liền với chế độ sở hữu

tư nhân Ông coi việc xuất hiện chế độ tư hữu đã làm biến dạng các quan hệ

tự nhiên của con người, đẩy xã hội vào tình trạng bất công áp bức Tronggiai đoạn này, nhà nước xuất hiện trên cơ sở khế ước xã hội do nhân dân lập ra

để bảo vệ quyền bình đẳng giữa họ Như vậy, theo Rutxô, nhà nước là sảnphẩm của ý chí chung của nhân dân, do nhân dân kiểm soát Nhà nước cũngkhông phải là một bộ máy quyền lực tách rời nhân dân, đàn áp nhân dân Nhànước theo ông là người được nhân dân ủy quyền xã hội Mọi hoạt động củanhà nước do vậy phải phù hợp với nguyện vọng nhà nước Mặc dù trong quanniệm của có điểm tiến bộ là chống nhà nước phong kiến hà khắc, tuy nhiênchưa tìm ra được nguồn gốc và bản chất thực sự đúng đắn của nhà nước

Trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhànước”, Ph.Ăngghen đã trình bày một luận cứ có sức thuyết phục về nguồngốc và bản chất nhà nước “Nhà nước xuất hiện và tồn tại không phải do ý

muốn chủ quan của một ai hay giai cấp nào đó Bản chất của nhà nước do cơ

sở kinh tế trên đó nhà nước tồn tại quy định Giai cấp nắm chính quyền nhànước trong một thời đại phải là giai cấp thống trị về kinh tế do đó cũng làgiai cấp được coi là thừa nhận, là đại biểu chung của xã hội”.[14;385] Trongthời cổ đại đó là giai cấp chủ nô, ở trung cổ là giai cấp quý tộc phong kiến,bước vào thời kỳ hiện đại là giai cấp tư sản, ngay nay là giai cấp vô sản.Tương ứng với các yếu tố đó, trong lịch sử đã xuất hiện các kiểu nhà nướckhác nhau, nhà nước chủ nô, nhà nước phong kiến, nhà nước tư sản, nhànước vô sản

Ph.Ăngghen chứng minh nhà nước không phải là một thế lực bên ngoàigán ghép vào xã hội nó là một sản phẩm của một xã hội phát triển tới mộtgiai đoạn nhất định Nó là sự thừa nhận rằng xã hội đó bị kìm hãm trong một

sự mâu thuẫn với bản thân nó không sao giải quyết được, rằng xã hội đó bịphân thành những cực đối lập không thể điều hòa mà xã hội đó không đủsức giải thoát ra được nhưng muốn cho những đối tượng đó, những giai cấp

có quyền lợi mâu thuẫn nhau đó không đi đến chổ tiêu diệt lẫn nhau và tiêudiệt luôn cả xã hội thì cần có một lực lượng tựa hồ đứng trên xã hội, cónhiệm vụ làm dịu sự xung đột đó Vậy, Ph.Ăngghen chứng minh nhà nước

từ nguyên nhân kinh tế, nó là sản phẩm của những mâu thuẫn giai cấp khôngthể điều hòa trong một xã hội có giai cấp đối kháng

Ph.Ăngghen cũng đã chỉ rõ nhà nước không phải là một cơ quan cótính chất trọng tài, điều hòa các xung đột giai cấp Nói chính xác hơn, nhànước “điều hòa” xung đột giai cấp, song là điều hòa trong khuôn khổ lợi ích

và phù hợp với ý chí của giai cấp thống trị Do vậy, trong xã hội tồn tạinhững giai cấp có lợi ích đối kháng, thì không thể có một nhà nước phi giaicấp, siêu giai cấp như các nhà lý luận phương Tây quan niệm Nhà nướccũng không mang thần tính, nó là sản phẩm của trần thế, là kết quả củanhững xung đột quyền lợi giữa người và người trong quá trình phát triển lịch

sử Chính điều này đã làm cho C.Mác và Ph.Ăngghen tin rằng đến một lúc

nào đấy khi cơ sở xã hội của sự xuất hiện nhà nước đối kháng giai cấp không còn, thì nhà nước với ý nghĩa là công cụ thống trị xã hội sẽ tự tiêuvong Như vậy, với quan điểm về vấn đề nhà nước, Ph.Ăngghen đã đập tannhững luận điểm của các nhà tư sản nhằm che đậy bản chất bóc lột và ápbức của giai cấp thống trị đối với giai cấp bị trị Đồng thời, những luận điểm

-về nhà nước của Ph.Ăngghen nó còn góp phần to lớn vào việc giáo dục vàtrang bị cho giai cấp công nhân trên toàn thế giới vũ khí tư tưởng sắc béntrong cuộc đấu tranh chống lại hệ tư tưởng tư sản và các trào lưu phi macxít,hướng giai cấp công nhân đoàn kết lại trong một khối thống nhất, có tổchức, đấu tranh vì một xã hội tương lai – xã hội xã hội chủ nghĩa và cộngsản chủ nghĩa

Tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhànước” là bằng chứng chứng tỏ mối quan tâm của Ph.Ăngghen không chỉ tớiviệc hoàn thành những tác phẩm của Mác chưa viết xong mà ông còn cốgắng để thực hiện những dự định về lý luận của Mác Tác phẩm này có ýnghĩa vô cùng to lớn đối với việc tiếp tục phát triển và luận chứng cho chủnghĩa Mác Việc khái quát và giải thích có phê phán các công trình nghiêncứu dân tộc học mới nhất vào thời đó về xã hội nguyên thủy, trước hết làcông trình của Moocgan, đã cho phép người bạn chiến đấu của Mác rút ra từ

tư liệu đó những kết luận quan trọng về lý luận và chính trị Trong cuốnsách của mình Ph.Ăngghen đã cụ thể hóa một cách căn bản khái niệm lịch

sử thế giới do ông cùng Mác nghiên cứu trước đó Ông cũng bác bỏ với sứcthuyết phục cao hơn trước nhiều học thuyết giáo điều của khoa học tư sản,chẳng hạn các quan niệm ngay từ đầu của các gia đình phụ hệ, chế độ tưhữu, chính quyền nhà nước, của sự bất bình đẳng xã hội, của sự bóc lột, ápbức,…

Cuốn sách của Ph.Ăngghen mang nội dung giải thích có căn cứ trênquan điểm duy vật biện chứng về lịch sử loài người ở các giai đoạn pháttriển sơ khai của nó Trong đó nêu rõ đặc điểm chi tiết về tiền đề kinh tế và

điều kiện lịch sử làm phát sinh chế độ tư hữu, nhà nước Ph.Ăngghen đãphát hiện ra cơ sở kinh tế của chế độ tư hữu, của giai cấp và nhà nước và đãchứng minh tính nhất thời về mặt lịch sử của chúng Các luận điểm đó đã vàđang tiếp tục đóng vai trò trong cuộc đấu tranh của chủ nghĩa Mác chống hệ

tư tưởng tư sản, cơ hội chủ nghĩa và vô chính phủ

Như vậy, di sản về vấn đề nhà nước trong tác phẩm “Nguồn gốc củagia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” có một đóng góp vô cùng lớnlao, sau gần 200 năm ra đời vẫn còn nguyên giá trị, đó là những di sản hếtsức quý giá và quan trọng mà chúng ta cần bảo vệ và phát huy Những quanđiểm của Ph.Ăngghen về nhà nước không những có ý nghĩa trong thời đạicủa Mác và Ph.Ăngghen mà còn có ý nghĩa to lớn trong thời đại ngày nay,trong bối cảnh thế giới đang vận động dưới tác động của quá trình toàn cầuhóa kinh tế và phát triển kinh tế thị trường Mặc dù tận dụng được nhữngthành tựu của khoa học và công nghệ, thực hiện sự điều chỉnh trên phạm viquốc tế Song bản chất nhà nước vẩn không thay đổi, mâu thuẫn cơ bản vẫnkhông thay đổi và có chiều hướng sâu sắc thêm Điều này khẳng định tínhđúng đắn trong quan điểm của Ph.Ăngghen, phản bác lại những học thuyết

tư sản về chủ nghĩa tư bản nhân dân, chủ nghĩa tư bản toàn cầu hóa Họ đưa

ra rất nhiều lý luận về nhà nước, trong đó sự biện hộ, sự thống trị của cácgiai cấp bóc lột xóa nhòa tính chất giai cấp của nhà nước tư sản Nhằm làmcho nhân dân lao động xao nhãng những vấn đề cơ bản của đời sống xã hội,các nhà tư tưởng tư sản tán dương nhà nước tư sản hiện đại, miêu tả nó như

là một nhà nước siêu giai cấp “phồn vinh chung” trong đời sống xã hội

Từ quan điểm về nhà nước của Ph.Ăngghen giúp chúng ta còn có cáinhìn đầy đủ hơn về nhà nước trong điều kiện hiện nay Trong xã hội có giaicấp, chính quyền nhà nước thực hiện sự thống trị dưới các hình thức khácnhau Nói đến hình thức nhà nước là nói đến hình thức tổ chức và phươngthức thực hiện quyền lực nhà nước Một nhà nước tồn tại dưới hình thứcnào, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội…và ngoài