Vai trò của trương vĩnh ký trong sự nghiệp giáo dục việt nam nửa sau thế kỷ xix

Nhìn nhận lại một cách khách quan mà nói thì với ông vẫn là một nhà yêu nước với những gì ông đã từng làm và đã để lại cho người Việt Nam ta đến bây giờ nếu xem xét lại thì thấy được đó

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

KHOA SƯ PHẠM CHƯƠNG TRÌNH SƯ PHẠM LỊCH SỬ



BÁO CÁO TỐT NGHIỆP

ĐỀ TÀI VAI TRÒ CỦA TRƯƠNG VĨNH KÝ TRONG SỰ NGHIỆP

GIÁO DỤC VIỆT NAM NỬA SAU THẾ KỶ XIX

Sinh viên thực hiện: BÙI QUAN MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

KHOA SƯ PHẠM CHƯƠNG TRÌNH SƯ PHẠM LỊCH SỬ



BÁO CÁO TỐT NGHIỆP

ĐỀ TÀI VAI TRÒ CỦA TRƯƠNG VĨNH KÝ TRONG SỰ NGHIỆP

GIÁO DỤC VIỆT NAM NỬA SAU THẾ KỶ XIX

Sinh viên thực hiện: BÙI QUAN MINH

Lời cam đoan

Em xin cam đoan đề tài “Vai trò của Trương Vĩnh Ký trong sự nghiệp giáo dục Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX” Đã được tôi nghiên cứu và kết quả

thu được hoàn toàn khách quan và trung thực không có bất kỳ những sao chép nào từ các tác giả khác mà không được ghi chú và trích dẫn Tôi hoàn toàn đây là một công trình nghiên cứu độc lập dưới sự hướng dẫn của Th.S Nguyễn Văn Tiến Các tài liệu tham khảo để hoàn thành được đề tài đều được em trích dẫn ở phần Tài liệu tham khảo Em xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước bộ môn, khoa và nhà trường về sự cam đoan này

Lời Cảm ơn

Để hoàn thành đựo chuyên đề báo cáo thực tập này trước tiên em xin gửi đến quý thầy, cô ngành Sư phạm Lịch sử, khoa Sư phạm, trường Đại học Thủ Dầu Một lời cảm ơn chân thành

Đặc biệt em xin gửi đến thầy Th.S Nguyễn Văn Tiến, người đã định hướng và tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này lời cảm ơn sâu sắc nhất

Vì kiến thức bản thân còn hạn chế, trong quá trình nghiên cứu cũng như viết khoá luận tốt nghiệp khó tránh khỏi sự thiếu sót, em rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của quý thầy, cô để bài khoá luận tốt nghiệp của em được hoàn thành tốt nhất

Mục lục

A PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

6 Đóng góp của đề tài 3

7 Bố cục đề tài 4

B: PHẦN NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1: VÀI NÉT VỀ NHÂN VẬT TRƯƠNG VĨNH KÝ 5

1.1 XUẤT THÂN 5

1.1.1 Từ khi còn nhỏ học tập tại quê hương 5

1.1.2 Con đường học tập bên ngoài An Nam 8

1.2 SỰ NGHIỆP 11

1.2.1 Người tiếp xúc nền văn hoá Đông Tây 11

1.2.2 Trương Vĩnh Ký làm việc với thực dân Pháp 13

1.2.2.1 Trương Vĩnh Ký và quá trình làm việc với thực dân Pháp 13

1.2.2.2 Trương Vĩnh Ký với Gia Định báo 18

CHƯƠNG 2: VAI TRÒ CỦA TRƯƠNG VĨNH KÝ TRONG SỰ PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC VIỆT NAM NỬA SAU THẾ KỶ XIX 20

2.1 THẾ HỆ TRI THỨC TÂY HỌC 20

2.2 NHỮNG QUAN NIỆM TIẾN BỘ VỀ GIÁO DỤC CỦA TRƯƠNG VĨNH KÝ 22

2.3 TẠO TIỀN ĐỀ CHO SỰ PHÁT TRIỂN CHỮ QUỐC NGỮ Ở VIỆT NAM 24

2.4 NGÔI TRƯỜNG MANG TÊN TRƯƠNG VĨNH KÝ 28

Các tác phẩm của Trương Vĩnh Ký 35

Phụ lục hình ảnh 40

Tài liệu tham khảo 47

Các bài báo 47

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trương Vĩnh Ký là một nhà văn hoá, nhà bác học một danh nhân thế giới với nhiều các giải thưởng và cống hiến của ông cho nền văn học nước nhà Với tiếng tâm vang dội ở cả trong nước lẫn thế giới, tuy nhiên ông lại vấp phải những phê phán từ trong nước đứng trước sự hiện diện của quân đội nước ngoài, qua các việc làm của ông dưới con mắt nhìn của người sống trong thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI Trương Vĩnh Ký bị phê phán gay gắt về

sự cộng tác của ông với người Pháp khi họ đặt chân lên đất Việt Nam Nhưng giờ đây cũng đã hơn 160 năm trôi qua, những việc làm của Trương Vĩnh Ký

đã được nhìn nhận lại một cách khách quan hơn và sự minh oan dành cho ông cũng đã dần được đưa ra Nhìn nhận lại một cách khách quan mà nói thì với ông vẫn là một nhà yêu nước với những gì ông đã từng làm và đã để lại cho người Việt Nam ta đến bây giờ nếu xem xét lại thì thấy được đó là cũng

là việc góp phần và sự phát triển cho nền văn hoá của dân tộc Một nhà văn học với hàng trăm các tác phẩm và đặc biệt hơn với Trương Vĩnh Ký thì không thể không nói đến đóng góp của ông trong công tác nghiên cứu và đưa chữ Quốc ngữ và làm chữ viết chính của dân tộc Từ những việc ông làm dần đã được minh oan và bớt đi những phần nào trước những lời phê phán

đã dành cho ông Trước những gì mà người đi trước đã nhìn nhận về ông tôi

quyết định chọn đề tài Vai trò của Trương Vĩnh Ký trong sự nghiệp phát triển giáo dục Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX để có thể tổng hợp và đưa ra

đóng góp của ông trong suốt qua trình ông sống và làm việc để thấy rõ hơn

về đóng góp của ông về lĩnh vực giáo dục trong nửa sau của thế kỷ XIX với vai trò của ông từ những tư duy, quan điểm mới về giáo dục và sự mong muốn phát triển giáo dục của Trương Vĩnh Ký trong giai đoạn này Với vai trò là người tiên phong trong việc phát triển chữ Quốc ngữ tạo nên tiền đề cho sự phát triển giáo dục Việt Nam với ngôn ngữ chính thức của dân tộc đưa ngôn ngữ của An Nam ngang tầm với ngôn ngữ của bất kỳ quốc gia nào trên thế giới Những gì ông đã học hỏi được từ kinh nghiệm phát triển của các nước phương Tây đã góp phần đưa đến cho ông những nhận định về con đường phát triển của dân tộc về nhiều mặt kinh tế, văn hoá, xã hội và đặc biệt là giáo dục Là cơ sở để đưa đến những quan điểm tiến bộ và cuộc cách mạng về giáo dục của dân tộc Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Về các tác phẩm viết về Trương Vĩnh Ký đa phần còn khá ít vì thời gian gần đây ông mới được nhìn nhận lại một cách khách quan hơn trước những phê phán của người thời trước Các tác phẩm đều đưa ra những đóng góp của Trương Vĩnh Ký trong vấn đề văn hoá, và sự nghiệp phát triển của ông, những đóng góp trong văn học và cuộc đời của ông đặc biệt hơn là sự nhìn nhận một cách khách quan hơn về chính những việc làm của ông đã gay

ra những tranh cải gay gắt từ trước đến giờ Dựa vào một số các tác phẩm đã được công bố trước đó làm tài liệu nghiên cứu cho đề tài

Trương Vĩnh Ký Bi kịch muôn đời của tác giả Lại Hoàng Giang, truyện

danh nhân đã sử dụng nguồn tài liệu phong phú, các công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Ông đã cố gắng khắc phục hạn chế của những người đi trước, những phê phán chưa đi tới được sự thống nhất cần có đáng có Tác giả đi sâu vào giới thiệu phần đóng góp của Trương Vĩnh Ký về mặt văn hoá Với những xác định được cho mình mục đích đúng đắn phục vụ đắc lực cho nhân dân phục vụ dân tộc theo hướng tiến bộ Với cách nhìn từ những giá trị thực tế mà ông mong muốn đem lại cho dân tộc

từ những suy nghĩ của bản thân Trương Vĩnh Ký để phần nào đưa ra cách nhìn khác về tác giả trước những phê phán mà người đời trước đã nói về ông

Thế kỷ XXI nhìn về Trương Vĩnh Ký, nhiều tác giả nhìn theo chiều

hướng khách quan hơn về một hiện tượng đặc biệt của thế kỷ XIX Trương Vĩnh Ký đã đi theo một con đường của riêng ông giữa bối cảnh xã hội phức tạp Sử dụng phương pháp biện chứng để đánh giá những cống hiến của Trương Vĩnh Ký cho dân tộc chúng ta hôm qua và hôm nay Dựa vào những đóng góp to lớn của ông đặc biệt là lĩnh vực văn hoá và ngôn ngữ Để có thể nhìn nhận lại những chỉ chỉ gay gắt những việc làm của ông khi cho rằng Trương Vĩnh Ký “phản bội dân tộc” Với nhiều những vấn đề đã được công

bố và bàn luận ở từng các vấn đề khác nhau để đưa đến những nghiên cứu khách quan hơn

Và sử dụng nguồn tài liệu tham khảo có liên quan đến vấn đề là các bài viết, các bài báo khác cùng một số các tác phẩm khác để đưa đến cái nhìn

đa chiều hơn về Trương Vĩnh Ký để có thể nhìn nhận những đóng góp của ông trong lĩnh vực giáo dục ở giữa thế kỷ XIX

và đã để lại cho sự phát triển giáo dục Việt Nam đến thời điểm hiện tại đặc biệt là sự phát triển và đưa chữ Quốc ngữ làm chữ viết của người Việt Nam hiện nay Để qua đề tài có thể đánh giá đúng về bản chất việc làm và con người của Trương Vĩnh Ký là một con người yêu nước, muốn phát triển đất nước về văn hoá, văn học và đặc biệt hơn cả là về giáo dục của Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu sử dụng chủ yếu là phương pháp Lịch sử với các vấn đề và sự kiện trong lịch sử để làm rõ vấn đề chính là vai trò của Trương Vĩnh Ký trong sự nghiệp phát triển giáo dục Phương pháp logic với

từ những sự kiện lịch sử đưa ra những kết luận cũng như những ý kiến khách quan và phù hợp với những gì mà ông đã làm và từ đó có thể thay đổi những suy nghĩ còn sai lệch về nhân vật Tạo nên sự liên tục và xuyên suốt trong quá trình hoạt động và phát triển về chữ Quốc ngữ để đưa đến những nhận định về giáo dục và những mong muốn thay đổi nền giáo dục Ngoài phương pháp Lịch sử và phương pháp Logic còn sử dụng các phương pháp khác như liệt kê, phân tích, đọc tài liệu, tổng hợp và so sánh

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Trương Vĩnh Ký và vai trò của ông trong sự nghiệp phát triển của nền giáo dục Việt Nam qua những đóng góp mà ông

đã để lại

Phạm vi nghiên cứu: Nửa sau của thế kỷ XIX sau khi Pháp sang xâm lược Việt Nam thời điểm đó Trương Vĩnh Ký đã bắt đầu trở lại Việt Nam và cuộc đời xuất thân cũng như sự nghiệp mà ông đã để lại

6 Đóng góp của đề tài

Đề tài mang đưa ra những đóng góp của Trương Vĩnh Ký trong lĩnh vực giáo của nền giáo dục Việt Nam Đặc biệt ông là người tiên phong trong

việc phổ biến rộng rã chữ Quốc ngữ và người đã làm mới bộ mặt của chữ Quốc ngữ, đưa chữ Quốc ngữ đến rộng rãi toàn thể người Việt Nam Đưa chữ Quốc ngữ là một bộ phận trong văn hoá Việt Nam và ngang tầm với ngôn ngữ của người Pháp Và giờ đây chữ Quốc ngữ đã ngang tầm với mọi loại ngôn ngữ trên thế giới Mở ra một nền văn học mới cho dân tộc sự độc lập về tiếng nói và ngôn ngữ một đặc trưng văn hoá của người Việt Nam Những đóng góp của ông trong giáo dục sẽ được thấy rõ qua bài viết này Là một thầy giáo, một nhà giáo dục đầy tâm huyết và có tầm nhìn những quan điểm của ông về giáo dục đã hình thành nên nền giáo dục của nước ta đến hiện nay Không thể nào phủ nhận được công lao của Trương Vĩnh Ký trong việc phát triển giáo dục của ông ở thế kỷ XIX mà nó còn tạo ra nền tảng cho

sự phát triển giáo dục đến tận hiện tại

7 Bố cục đề tài

Đề tài bao gồm hai chương:

Chương 1: Vài nét về nhân vật Trương Vĩnh Ký, khái quát sơ lược về nhân vất Trương Vĩnh Ký, xuất thân con người và sự nghiệp để hiểu rõ hơn

về nhân vật Trương Vĩnh Ký là ai và ông đã có những cống hiến gì trong cuộc đời của mình

Chương 2: Vai trò của Trương Vĩnh Ký trong sự phát triển giáo dục Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX, với chương 2 sẽ đưa ra những đóng góp, đặc biệt là chữ Quốc ngữ để có thể nhìn nhận về những gì mà Trương Vĩnh Ký

đã làm đối với giáo dục Việt Nam và qua đó thấy được vai trò của ông đối với nền giáo dục, từ suy nghĩ, quan điểm tư duy về phát triển giáo dục của ông

B: PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: VÀI NÉT VỀ NHÂN VẬT TRƯƠNG VĨNH KÝ

1.1 XUẤT THÂN

1.1.1 Từ khi còn nhỏ học tập tại quê hương

Trương Vĩnh Ký tên thật là Trương Chánh Ký, ông sinh ngày 6 tháng

12 năm 1837 tại Cái Mơn thuộc làng Vĩnh Thành, tổng Minh Lý, huyện Tân Minh, tỉnh Vĩnh Long (nay thuộc huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre) trong một gia đình theo đạo Kito Giáo có 3 người con (chị ông mất sớm, anh cả là Trương Vĩnh Sử) ông là người con thứ 3 Cha ông là Trương Chánh Thi, một quan võ đang chinh chiến ở Cao Miên, mẹ ông là bà Nguyễn Thị Châu lúc

mẹ còn đang mai thai ông thì cha ông không thể nào ở nhà để chăm lo cho hai mẹ con Khi ông mới sinh ra, trong lúc gia đình đang gặp khó khăn trước cơn cháy lớn dữ dội tại nơi vùng quê đã từng có một thời gian ông khóc đến

9 ngày 9 đêm liên tục tưởng chừng như đã ra đi về với Chúa, ông bà ngoại

và mẹ đã chuẩn bị tinh thần cho sự ra đi của ông, thì đến ngày thứ 10 ông không còn một tiếng khóc Tuổi thơ ông đầy bất hạnh từ nhỏ đã phải khóc như đã cảm nhận được nỗi buồn của cuộc đời Và thật vậy khi ông mới lên

ba thì đã đeo trên đầu 3 chiếc khăn tang Tháng hai bà ngoại Vĩnh Ký mất vì bệnh kiết lỵ, tháng sáu ông ngoại ông thì bị quân lính triều đình ập vào vồ đầu mà chết trước “Chỉ dụ” sát tả của triều đình khi ngăn cấm đạo Gia tô, xác không được đem về nhà mà lại bị vứt rạch Cái Mơn Đến tháng 9, ông Trương Chánh Thi cha của Trương Vĩnh Ký đã lại ra đi, ông chết vì bệnh sốt rét tại một dòng sông gần Nam Vang

Cuộc vây ráp của binh lính triều đình dưới “Chỉ dụ” sát tả của vị vua thứ hai triều đình nhà Nguyễn bắt đầu tại Cái Mơn nơi sinh sống của mẹ con Trương Vĩnh Ký là cái nôi của các xứ đạo vùng Vĩnh Long Bà bắt buộc phải cùng các con chạy khỏi Cái Mơn rời bỏ nơi mình sinh sống để chạy khỏi binh lính, bà Châu cùng hai người con của mình một tay nắm lấy con trai Vĩnh Sử tay còn lại ôm Vĩnh Ký mà chạy Được một người cứu bà chạy thoát khỏi Cái Mơn về phía sông Cổ Chiên và trú tạm tại đây Sau ba ngày trú tạm,

bà Châu cùng hai con quay trở về làng, làng cái Mơn một lần nữa lại bị binh lính triều đình quét sạch chỉ còn lại đám tro tàn và cuộc sống của ba mẹ con một lần nữa lại tiếp tục rơi vào khó khăn khi không có chổ ăn và chổ ngủ

Bà phải tiếp tục sống vì hai đứa con của mình, được sự giúp đỡ của thầy đồ

Học là một người theo đạo Phật và thầy Tám là một thầy giảng đạo Gia tô, tuy là sự khác nhau về niềm tin nhưng vẫn luôn giúp đỡ lẫn nhau trước hoàn cảnh của ba mẹ con Trương Chánh Ký Thầy đồ Học là một thầy giáo dạy chữ Thánh Hiền giỏi nhất ở làng, với mong muốn đưa hai đứa trẻ Sử và Ký được đi học chữ

Hai anh em Sử và Ký dắt nhau đến lớp học giảng chữ Thánh Hiền của thầy đồ Học Năm Ký lên ba, Ký thuộc làu “Tam tự kinh” Lên bốn Ký bắt đầu học viết Lên năm Ký được thầy đồ Học cho Ký nhập học chính thức,

Ký bắt đầu được học “Minh tâm bửu giám”, rồi sang “Tứ thư”, “Ngũ kinh”,… Chẳng bao lâu thì ông đã bọc lộ được tài năng của mình vượt mặt các đàn anh khác và cả anh trai của mình là Vĩnh Sử Với sự thông mình của mình ông nhớ hết tất cả các câu ca dao mà mẹ ông đã từng ru ông từ khi còn nhỏ và đọc trước sự ngạc nhiên của Thầy đồ Học mà cả những câu ông chưa từng nghe

- Con người có tổ có tông

Như cây có cội, như sông có nngun

- Có cha có mẹ thì hơn

Từ khi nhỏ ngoài các sách Thánh Hiền ông còn được tiếp cận với “Thơ Đường”, “Thơ Lý Bạch”, “Đỗ Phủ”, “Từ Tống” ông đã đọc hết các quyển sách đó và còn hiểu rõ từng quyển đến những gì mà tác giả truyền đạt, đến

cả lối sống quân tử cũng như qua điểm của các Hiền nhân một cách ngạc nhiên Ông bắt đầu tự học chữ Nôm để có thể đọc được “Kim Vân Kiều” của Nguyễn Du được anh trai đem từ tỉnh về cho ông Tuy nhiên thì với khó khăn

là đây là chữ mà trước giờ chưa ai biết và được học thành thạo Ông lại được học thêm một ngôn ngữ mới chính là chữ Latinh của người La Mã với mong muốn có thể đọc được Kinh Thánh, đây là quyển sách mà cha ông đã để lại cho ông Trương Chánh Ký được thầy Tám dạy cho chữ Latinh với chương trình dự tính học trong ba năm Tuy nhiên chỉ trong sáu tháng thì ông đã có thể đọc được Thánh Kinh, trong sự không ngờ đến của Cố Tám Thầy Tám muốn Ký theo ông để có thể tiếp tục con đường học vấn của mình, thầy ra

1 Trích tập “Sưu tầm ca dao” của Trương Vĩnh Ký

sức thuyết phục bà Châu Nhưng một đứa con trai đã lên tỉnh để học giờ đây đến Vĩnh Ký tiếp tục rời xa khỏi bà bà có phần e ngại Nhưng thầy muốn đưa

Ký vào nhà thờ để tiếp tục được ông dạy học, thầy thuyết phụ bà và cuối cùng thì bà cũng muốn Ký được bay đi và dựa vào sức lực của con trai mình,

để có thể biết được thế giới bên ngoài

gửi gấm Ký tại đây để có thể tiếp tục học Tài năng của Ký được Cố Tám giới thiệu với Thừa Hoà, một cậu trai trẻ ngoan đạo, siêng năng và chăm chỉ kèm với đó là một thiên tài với vốn chữ Hán và chữ Nôm khá tốt, cậu có thể dịch một số các câu của “Kim Vân Kiều” từ chữ Nôm sang chữ Hán của cụ Nguyễn Du, biết cả chữ Latinh Tại đây Trương Vĩnh Ký được lấy tên là Jean-Baptiste Pétrus Trương Chánh Ký, về sau là Pétrus Trương Vĩnh Ký Với mong muốn của Cố Tám tiếp tục dạy cậu chuyển sang chữ của giáo sĩ Fancisco de Pina Ngoài ra cậu còn học trực tiếp từ điển Việt-Bồ của giáo sĩ Gaspar d”Amaral và Bồ-Việt của giáo sĩ Antonio Barbosa Tuy nhiên vẫn còn cuốn từ điển của Alexandre de Rhodes cậu vẫn chưa được học và tương lai cậu chắc chắn sẽ được học Thừa Hoà đã giảng dạy cho cậu từ điển của Alexandre de Rhodes bao gồm từ điển “Việt-Bồ-La”, “Phép giảng tám ngày”

và cả “Văn phạm Việt ngữ” Tại tu viện Cái Nhum ông đã bắt đầu đặt bút viết về “Cuốn sổ bình sanh, công với tội” Đến bây giờ thì ông đã có thể giao tiếp bằng 6 ngôn ngữ bao gồm tiếng Hán, Nôm, Việt, Bồ Đào Nha, Latinh

và tiếng Pháp được học từ Thừa Hoà Ký đã nhận định rằng việc học chữ Việt là đúng đắn cho dân tộc cho đời đời con cháu sau này tuy hiện tại thì nó còn quá mới mẻ So với chữ Hán của người Tàu và chữ Nôm thì được soạn trên cái nền chữ Hán ấy lại được xem là chữ của người Việt Ông đã có thể

tự nhận định việc học chữ Việt của Alexandre de Rhodes lại chính là sự tự tôn đề cao về dân tộc của mình và mong muốn lưu truyền lại và phát triển

nó Đó chính là động lực để có thể giúp Trương Vĩnh Ký học nhiều hơn về tiếng Việt để có thể là một người quản bá thứ ngôn ngữ này Vừa học về chữ viết về ngôn ngữ, Trương Vĩnh Ký lại còn được rèn luyện thêm về đạo đức

về đức tin về niềm tin tín ngưỡng của mình là đạo Gia tô Ngoài sự dạy dỗ

2 Thừa sai người Pháp, tên là Borele

3 Cố Long là một thừa sai người Pháp, tên là Bouileaux

một vị linh mục Cố long cũng rất ngạc nhiên về khả năng của cậu khi lần lược giao tiếp với cậu bằng các thứ ngôn ngữ mà cậu đã được học và khả năng suy nghĩ, bình phẩm, nhận xét đánh giá của cậu bé lên mười về thần thoại Hy Lạp Họ đạo Cái Nhum lại rơi vào sự hoang mang khi quân lính triều đình đã bao vây cả họ đạo này Bắt buộc họ phải rời đi khỏi đó để có thể trốn thoát khỏi sự vây bắt của binh lính Được sự giúp đỡ của một quan già là bạn của cha Ký, Cố Long và Ký thoát khỏi Cái Mơn bơi qua sông Cổ Chiên để có thể đưa cậu đến Pinalu để tiếp tục học tập

1.1.2 Con đường học tập bên ngoài An Nam

Năm 1848, Cố Long đã đưa Trương Vĩnh Ký cùng với 9 chủng sinh ở nhiều chủng viện khác nhau thuộc tỉnh phía Nam qua Panalu (Cao Miên), Panalu vốn là một rừng thốt nốt tự nhiên gần Mêkông cách Nam Vang chưa đầy 6 dặm Tại đây được xây dựng nên một chủng viện và chính nơi là là trung tâm truyền giáo của Đông Dương

Lớp học của Trương Vĩnh có 25 chủng sinh tuổi từ 13 đến 15 chỉ có

Ký là nhỏ tuổi nhất Các bạn học đều đến từ nhiều nơi khác nhau như: Campuchia (Cao Miên), Miến Điện (Myanma), Ai Lao (Lào), Trung Quốc, …ông bắt đầu tự tìm hiểu và học thêm các ngôn ngữ ấy để giao tiếp với bạn của mình Ký một lần nữa lại làm bạn học của mình và các thừa sai

ở chủng viện Pannalu ngạc nhiên về khả năng của cậu Một người bạn học của Ký là Vương Thừa Vũ, người Quảng Đông Trung Quốc đã làm lòng tự tôn dân tộc của Ký như bị xúc phạm khi nói với cậu rằng chữ Hán chính là ngôn ngữ của người An Nam và khẳng định đây chính là chữ của người Tàu

và nước Việt lại lệ thuộc vào người Tàu Nhưng Ký khẳng định rằng còn có chữ quốc ngữ dựa trên những chữ cái Latinh, nhưng không làm Vương Thừa

Vũ tin vào điều đó Cậu lại tiếp tục quay về với chữ Quốc ngữ và với mong muốn truyền bá nó rộng rãi hơn để có thể loại bỏ đi thứ chữ Hán của người Tàu vì lòng tự tôn tôn của dân tộc Ký lại tiếp tục tìm hiểu về quyển sách

“Sử Ký Tư Mã Thiên” một nhà viết sử nổi tiếng của Trung Quốc từ chính Vương Thừa Vũ khi Ký mượn được cuốn này từ Vũ Để có thể mở mang thêm về kiến thức của bản thân mình trước sự ngưỡng mộ của Vương Thừa

Vũ đối với Ký

Thời gian học tập tại chủng viện Panalu cũng đã sắp kết thúc Nơi đã dạy cậu biết bao nhiêu điều, bao nhiêu kiến thức về đạo cũng như rất nhiều

ngôn ngữ mà cậu đã được học tại đây Mong muốn sớm bế giảng khoá học

để có thể trở về với mẹ với Vĩnh Sử Nỗi nhớ làng quê, sông nước và gia đình càng da diết

Kết thúc khoá học tại Panalu, năm 1851, Ký tiếp tục lên đường sang Malaysia Cố Long gửi ông học tại trường đạo Dulalma, Pénang (đây là một hòn đảo nhỏ trên vùng biển Hạ Châu, tức Nam Dương) Cố Long đưa Ký sang tận nơi, thừa sai Lefebvre đã ra tận bến tàu để đón đoàn chủng sinh từ Cao Miên sang, Ký là cậu học trò nhỏ nhất xuống sau cùng nhưng hành lý gương sách của ông là nặng nhất Thừa sai Lefebvre rất tận tình chăm sóc các chủng sinh, năm 1844 linh mục đã tới Việt Nam và bị bắt Được sự giúp

đỡ của đô đốc Cécille, Tự Đức đã cho thả thừa sai Lefbvre ra tàu của đô đốc

Pháp đi La Mã, về Macao và đến Pénang Tại đây không chỉ được tiếp cận

về ngôn ngữ mà ông còn được đọc và tìm hiểu về văn học phương Tây, ông tìm được vở kịch “Diệu kỳ” của Dante được dịch bằng tiếng Latinh, Ký đọc một cách hăng say quên cả ăn Ký còn biết từ vạn vật, khoa học cho tới thần học, triết học hay văn thơ, đặc biệt là ngôn ngữ - kể cả tiếng Latinh,… những bạn học không hiểu đều được Ký giảng lại một cách riêng của ông Trong thời gian ông học tại Pénang đã tiếp thu thêm một số các ngôn ngữ khác như Malaysia, Ấn Độ, Tây Ban Nha, Anh, Nhật Bản, Hy Lạp, Thái Lan,… Bài thi của ông học tại đây được giải nhất và được toàn quyền trao giải thưởng

tổ chức một cách long trọng

Năm 1858, hoàn thành khoá học tại Pénang, ông tiếp tục sẽ được cử

đi La Mã để đào tạo Tuy nhiên ông lại muốn được về thăm mẹ thì một tin buồn lại đến với ông rằng mẹ mình đã ra đi, tin như sét đánh làm ông không thể đứng được nữa Gục mặt xuống bàn, khó nức nỡ! Không khi nào ông không nghĩ về mẹ mình ở Cái Mơn Cậu quyết định không đi La Mã học tiếp, xin phép các thừa sai về Cái Mơn thăm mẹ Nhưng tình hình trong nước làm các thừa sai lo cho ông khi chỉ dụ sát tả mới nhất được ban hành vào ngày 7 tháng 6 năm 1857 Nhưng ông vẫn một mực kiên quyết, bình thản với mong muốn quay trở về, trở về chính cái bẫy mà triều đình đặt ra đối với những ngừoi theo đạo Gia tô Con đường đến La Mã đầy hào quang trước mắt khi ông chính là người giỏi nhất của chủng viện được sang La Mã những ông lại

4 Thuộc tỉnh Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng

quyết định chọn con đường quay trở về quê hương còn đường đầy u ám, đầy sương mù, giông bão Ngày trở về chính là ngày mẹ ông “ra đi mãi mãi”, còn nỗi đau nào hơn nữa! Chính nỗi đau đó đã giúp ông quyết định trở về không ai có thể ngăn cản được Quyết định của ông không ai có thể cản được thừa sai Lefbvre đã nhờ sự giúp đỡ của toàn quyền người Anh để có thể đưa ông về nước sớm nhất Con đường về Cái Mơn ngắn nhất phải đi đến Hạ Châu rồi mới từ Hạ Châu chuyển tàu về Bến Nghé Ngày ông trở về An Nam toàn quyền người Anh đã đưa ông ra tận bến tàu Trước khi đi ông được toàn quyền người Anh mời đến căn phòng của ông, nơi sách ngập tràn và Pétrus

Ký được toàn quyền tặng cho ông sách, với Pétrus Ký sách như là một kho

tư liệu ông rất muốn tìm hiểu Bất kỳ cuốn sách nào ông cũng ôm nó vào lòng một cách trân trọng Từ lịch sử tiến hoá của loài người đã cho ông hiểu được mọi thứ bắt đầu giao tiếp giữa các dân tộc đều bằng bạo lực và khi kết thúc lại bằng những hình nảh tương hổ về văn hoá Và qua đó ông cũng đã hiều được về một quá trình mới có tính tất yếu, ông đã chọn lĩnh vực văn hoá làm đường hướng của mình

Từ những gì mà ông đã đọc được về lịch sử các quốc gia khác trên thế giới ông đã bắt đầu so sánh với chính quốc gia của mình từ cuộc cách mạng Nhân quyền và Dân quyền 1789, đến những cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật đưa cả châu Âu và Châu Mĩ tăng vọt Ngồi trên con tàu trở về nước ông luôn suy nghĩ về vận mệnh của đất nước mình Con đường trở về quê nhà tưởng chừng dễ những lại khó khăn vô vàng vượt qua tất cả những gì

mà ông suy nghĩ Về Vĩnh Long quê ông dù đi bằng đường sông hay đường

bộ đều không dễ lọt qua, các lính canh ngày đêm “đón lỏng” bọn “tà đạo” ở khắp các ngã ba, ngã tư khiến ông không thể trở về đành phải để lại mọi đồ đạc trên căn lều của người lái tàu là chú Ba “Cần Giờ”, để có thể tiện lợi cho việc di chuyển vào Cái Mơn Từ Rạch giá Ký được người bạn giúp đỡ sang

Gò Quao, được phú hào thuộc gia đình công giáo tên Tư An giúp đỡ, ông bày đường cho Ký để có thể về đến Long Xuyên, tại đó sẽ gặp ông trùm Sử

ở Sa Đéc, cũng là một gia đình đạo dòng Tìm đến ông trùm Sử Ký sẽ được ông đưa cháu về Cái Mơn Con đường trước mắt là như vậy tuy nhiên chắc chắn sẽ gặp rất nhiều khó khăn trước các điếm sông với các lính canh luôn canh giữ rất gắt gao và có thể mất mạng bất cứ lúc nào nếu bị phát hiện Nhưng Ký đã may mắn về tới được quê hương của mình là Cái Mơn Tại nơi

đây chỉ còn lại đám tro tàn, không còn nhà thờ, tu viện Cái Nhum cũng bị đốt ra tro

Vào buổi chiều chạng vạng, Ký đã gặp được Sử anh trai của mình, ai nhìn nhau cũng đều thấy già đi hơn, đen hơn gầy guộc Nghe những lời anh

Sử kể về mẹ lúc trăng trối làm Ký không thể kìm được lòng mình mà bật khóc nức nở Sử an ủi em trai mình và mong muốn Ký tiếp tục sang La Mã học tiếp, Sử thấy đây là một cơ hội ngàn năm không chỉ dành riêng cho bản thân Ký mà còn dành cho cả dòng họ Nhưng Ký lại kiên quyết dù không còn mẹ nhưng vẫn còn đây quê hương của ông, vì thế ông vẫn quyết định ở lại không tiếp tục sang La Mã để có thể trở thành một linh mục, một nhà truyền giáo Ông cảm thấy bản thân mình không xứng với vai trò cao trọng

ấy Phan Thanh Giản cũng là một người sau khi quay về chịu tang cha đã chọn ở lại quê hương hằng ngày trồng cây, nhỏ cỏ quét dọn mộ cho cha của mình Ký cũng sẽ như vậy quyết định sẽ làm như ông ở tại quê hương mình thay vì đi sang xứ khác mặc dù nơi đây đang bị các quân lính triều đình bắt đạo truy bắt gắt gao

Trương Vĩnh Ký đã quyết định với lựa chọn của mình sau khi học xong ở Pénang đã quay trở về sau hơn 10 năm đi học bên ngoài xứ An Nam rời xa gia đình, quê hương của chính mình Ông đã tích luỹ cho mình thêm một kho tàng kiến thức khổng lồ về tất cả mọi lĩnh vực và đã thành thạo nhiều thứ ngôn ngữ khác nhau Cuộc sống của ông ở An Nam đã quay trở lại, trở lại đúng với con người, đúng với dân tộc của chính ông Ông bắt đầu tiếp nhận sống với thời cuộc của họ đạo Cái Mơn gặp đầy rẫy những khó khăn còn đang ở trước mắt

1.2 SỰ NGHIỆP

1.2.1 Người tiếp xúc nền văn hoá Đông Tây

Trong suốt quá trình học tập của Trương Vĩnh Ký ông đã gặp gỡ với nhiều những người bạn đến từ nhiều nơi khác nhau cả phương Đông lẫn đến

từ phương Tây và các vị thừa sai, linh mục hướng dẫn ông Ông đã có thể tự tìm hiểu về các văn hoá cũng như nhiều các tác phẩm văn học của người phương Tây Trương Vĩnh Ký là một người tài giỏi, ông không phải là người đầu tiên có tiếp xúc với văn hoá phương Tây nhưng có thể nói ông là một người đầu tiên tiếp xúc có tiếp biến Con mắt nhìn của ông không chỉ một chiều nhưng ông đã có thể nhìn một cách đa chiều không chỉ từ một hướng

Nho giáo mà đánh giá đó là điều tốt nhất, mọi thứ ngôn ngữ văn hoá khác là

kẻ thù Nhận thức của ông không bị áp đặt mà để mở rộng thêm về mình nhằm đưa đến một chân lý cao hơn, ở mỗi vùng thì mỗi trời đều khác

Ông đã từng đọc rất nhiều các tác phẩm của người phương Tây cà của các quốc gia phương Đông nhưng trong hoàn cảnh đầy éo le của lịch sử khi người phương Đông lại chính là kẻ thù của người Việt khi thực dân Pháp đưa quân sang xâm lược Việt Nam Và Trương Vĩnh Ký lại chọn làm việc cho thực dân Pháp đây có thể nói là điều mà dân tộc Việt Nam không thể chấp nhận được Tuy nhiên thì ông chọn cách làm đó để có thể hiểu rõ hơn

về những tư tưởng chính trị phát triển của người phương Tây với mong muốn cải biến nó và đưa dân tộc Việt cũng là một dân tộc phát triển hội nhập với văn hoá Thế giới Một nền văn hoá hiện đại thì khi cất tiếng với đồng bào mình tưởng chừng đơn giản để có thể truyền bá nhưng nó khó mà có thể truyền đạt thanh thoát bởi lẽ chính ông là một tín đồ Kitô Giáo, tôn giáo của

kẻ xâm lược đã truyền bá vào Việt Nam, thứ tôn giáo bị coi là mắc tội tổ tông với dân tộc

Ông được đặt chân lên phương Tây, tận mắt chứng kiến được những

gì mà phương Tây đã đạt được, cái nhìn của ông về Việt Nam khác với cái nhin của những người Việt Nam khác, ông chọn con đường để đối kháng với Pháp là con đường đi của văn hoá Làm cho đất nước dân giàu nước mạnh theo con đường phương Tây, thay vì đối đầu quân sự mang tính đối kháng Đối với đó đây lại chính là một tư duy mới, phi truyền thống của một tri thức mới Là một con người tự học ngôn ngữ Nho giáo, không trải qua thi cử, một khuôn sáo gò bó Qua đó ông tiếp thu được những tinh hoa của học thuyết Nho giáo Khi sang phương Tây ông có cơ hội gặp gỡ trực tiếp với các nhà bác học nổi tiếng của phương Tây lúc bấy giờ như Duruy, Victor Hugo, Renan, Paul Bert,… là các nhà bác học trong nhiều lĩnh vực khác nhau như triết học, khoa học, văn học Để đổi mới đất nước như mong muốn của ông thì cần phải giới thiệu được với người Việt văn hoá phương Tây và người phương Tây về văn hoá Việt Nam để có thể tránh được những xung đột cần thiết Tuy vậy nhưng đó lại là điều vô cùng khó khăn và không khó thoát khỏi tội nhưng người sau khi nhìn lại sẽ thấy được công của ông ở người đời sau mới có thể hậu nghiệm thấy được

Là một người nắm được hai rễ của nền văn hoá phương Đông và phương Tây khi biết rõ về nền văn minh Hy Lạp - La Mã và Kitô giáo Khác với những nhà Nho có Tây học đương thời, ông sử dụng thành thạo ngôn ngữ Latinh là ngôn ngữ chính thức của giới tri thức phương Tây bấy giờ Để

có thực hiện canh tân cần phải có một công cụ truyền bá mới chính vì thế Trương Vĩnh Ký hết sức chú trọng đến chữ Quốc ngữ, một thứ ngôn ngữ mà ông được học trước đây Ông đã tái sinh chữ Quốc ngữ bằng cách kéo nó từ một thức ngôn ngữ dùng để truyền giáo thành một công cụ văn hoá, từ một đứa con hoang không được công nhận thành đứa con chính thức, có địa vị ngang với chữ Nho và chữ Pháp Ông muốn đưa ra một cuộc cách tân dựa trên sự dung hoà về văn hoá giữa Đông và Tây Dựa trên sự tiếp thu khoa học, công nghệ, kỹ thuật, các thể chế chính trị, luật pháp, giáo dục phương Tây dựa trên nền đạo lý Nho học, tức là vẫn lấy Nho giáo làm nền ý thức hệ cho cuộc canh tân

Có thể nhìn thấy được với những mong muốn mà ông đã làm được để có thể đưa ra được tiếng nói chung sự nhận thức thay đổi và tiếp biến giữa văn hoá Đông Tây Chính là mong muốn đưa chữ Quốc ngữ với nòng cốt là chữ cái Latinh nhưng lại mang tính đặc trưng của riêng Việt Nam

1.2.2 Trương Vĩnh Ký làm việc với thực dân Pháp

1.2.2.1 Trương Vĩnh Ký và quá trình làm việc với thực dân Pháp

Quân Pháp đã đưa quân đánh chiếm Đà Nẵng và rồi chiếm thành Gia Định, Sài Gòn Việc bắt đạo ngày ngày vẫn còn diễn ra gay gắt, binh lính triều đình vẫn luôn giết hại những người theo đạo Thiên Chúa Trương Vĩnh

Ký lại càng đau xót hơn với cảnh các con chiên của Thiên Chúa bị giết hại

dã mang Sau khi Pháp đã chiếm được Sài Gòn, tướng De Genouilly đã trở

ra Đà Nẵng Tướng De Genouilly giao hết các công việc ở Sài Gòn này lại cho thiếu tá Jauréguiberry, ông là một người theo đạo Tin lành, với mong muốn kiếm được một người có thể vừa thành thạo tiếng Pháp, tiếng Hán, Nôm để có thể làm thông ngôn cho ông nhưng không phải là linh mục Thừa sai Lefbvre được cố Croc nhờ tìm người thông ngôn cho thiếu tá Jauréguiberry, ông nghĩ ngay đến Trương Vĩnh Ký, tuy nhiên Trương Vĩnh

Ký lại đắn do vì ông là một người An Nam, máu An Nam vẫn luôn chảy trong người ông nhưng người Pháp thì lại đang là người che chở cho những người theo đạo Nhưng thiếu tướng Jauréguiberry lại đang muốn tìm một

tiếng nói chung giữa người Phangsa và triều đình An Nam - nhằm có thể lập lại yên bình cho đất nước này Nhưng Trương Vĩnh Ký vẫn đắng do suy nghĩ

về việc không thể nào có thể phục vụ người Pháp để chống lại người An Nam khi họ đang xâm chiếm An Nam Nhưng mong muốn của ông là có thể giúp cho hai dân tộc có thể gặp hiểu nhau và yêu nhau thì ông nhận lời làm trung gian cho hai dân tộc đó là người thông ngôn cho thiếu tướng Jauréguiberry

Cuộc gặp mặt của Trương Vĩnh Ký và thiếu tướng Jauréguiberry điễn

ra tại chiến hạm La Dragonne Ông khẳng định một điều với Trương Vĩnh

Ký rằng ông không muốn lật đổ ngai vàng của triều Nguyễn, điều ông muốn không phải là bạo lực mà là hoà bình, thân ái, giúp nhau cùng tiến Một bước đánh dấu việc Trương Vĩnh Ký bắt tay làm thông ngôn cho thiếu tướng người Pháp với mong muốn của ông là hoà bình và thay đổi dân tộc, làm giảm bớt

đi sự bắt ép đạo của triều đình nhà Nguyễn nhờ vào sự can dự của người Pháp Ông tin rằng một dân tộc đã làm được cuộc cách mạng nhân quyền và dân quyền với tuyên ngôn Tự Do - Bình Đẳng - Bác Ái như dân tộc Pháp chắc chắn sẽ không từ chối giúp đỡ một dân tộc chậm tiến như dân tộc anh

Việc đầu tiên phải làm làTrương Vĩnh Ký cùng với Jauréguiberry đi gặp thượng thư bộ Hộ Tôn Thất Hiệp ở Biên Hoà Tuy nhiên ông phải đánh đổi bằng việc chịu sự giam lỏng của người Pháp để đảm bảo an toàn cho ông

và sự bảo mật cho quân Pháp Nhưng Trương Vĩnh Ký hiểu được điều sâu sắc mà ông sẽ làm và anh âm thầm chịu đựng tất cả Với những người khác thì đây có thể là một vinh dự nhưng với ông lại không thích một vinh quang dựa hơi người khác, khi Jauréguiberry lại chính là kẻ thù của dân tộc, đang

bị dân chúng và quan lại triều đình tẩy chay! Việc làm này của ông không thể giải bày cùng ai và nếu có giải bày thì chẳng ai sẽ tin ông nhưng dẫu sao ông cũng đã chọn dấn thân, nhập vai vào một vở tuồng mà anh đang đóng cần phải thật trọn vẹn Nhưng Trương Vĩnh Ký đã chọn ra một phương châm

để hành động, con đường đi riêng của mình “Cộng tác với họ, nhưng không theo họ” Anh vẫn là người Việt, tổ tiên phải là cái gốc của mỗi con người, giấy rách phải giữ lấy lề và thời buổi này làm điều đó là không thể Cả hai người cùng đi gặp Tôn Thất Hiệp với mong muốn đi đến hoà bình không còn phải giết hại những người theo đạo Gia tô của triều đình nhà Nguyễn thay vào đó thực dân Pháp sẽ rút khỏi An Nam và được phép tự do truyền đạo tại

đây Tuy nhiên Tôn Thất Hiệp không đồng ý với ý kiến đó và cuộc gặp mặt không đi đến thoả thuận

Thiếu tướng Jauréguiberry đã gửi một báo cáo về Paris những gì mà ông ta cảm nhận, hiểu biết và kính trọng thông ngôn viên của mình trước những gì mà ông ấy đã nhận thức được Không lâu sau đó ông nhận được huân chương “Bắc đẩu bội tinh” Trương Vĩnh Ký viết thư cho thủ tướng

Pháp Freycinet: “Tôi rất vinh dự được nhận dấu hiệu cao quý này của nước Pháp mà tôi không ngừng phục vụ…” Trong niềm hân hạnh đó ông cảm thấy

cần phải có bổn phận để vãn hồi sự yên hàn của hai dân tộc Ông thảo những bức thư gửi triều đình Huế với những lời lẽ thận trọng, tránh gây hiểu lầm Nhưng cả triều đình An Nam vẫn luẩn quẩn không thoát khỏi được lối cổ hủ của mình Họ bàn luận nhưng vua Tự Đức vẫn không thể đưa ra được lời kết rằng: Đánh - Hoà - Thủ Họ đã bỏ lỡ một cơ hội mà trôi qua chóng vánh, nhà vua không đủ sự quyết đoán để có thể tìm ra được hướng giải quyết tốt nhất đưa đến sự hoà bình của hai dân tộc

Thiếu tướng Jauréguiberry nhận lệnh khẩn phải rời khỏi Sài Gòn và thay vào đó là thiếu tá d’Aries Trương Vĩnh Ký sẽ tiếp tục làm thông ngôn cho ông nhưng khác với Jauréguiberry d’Aries không hiểu về Trương Vĩnh

Ký ông ra lệnh và bắt Trương Vĩnh Ký phải làm thông ngôn cho ông khi ông hỏi cung một nghĩa binh nhưng anh kiên quyết từ chối Với Trương Vĩnh Ký, đây là nguyên tắc Suốt đời ông giữ vững nguyên tắc này: Bản lĩnh - Độc lập

- Tự chủ Với việc không nghe theo mệnh lệnh của thiếu tướng d’Aries Trương Vĩnh Ký bị đưa về Đồn Đất Tại đây ngoài việc dịch các văn bản từ chữ Nho ra chữ Pháp, Trương Vĩnh Ký còn phải đảm nhận công việc chuẩn

bị chương trình cho một trường thông ngôn Mỗi khoá 9 tháng, dịch từ tiếng Phangsa sang tiếng Việt và ngược lại Linh mục Lefbvre đã đưa ra những lời nói đúng như những gì mà Trương Vĩnh Ký đã từng suy nghĩ khi còn học ở chủng viện Pénang Ngôn ngữ chính là chìa khoá để có thể mở rộng cánh cửa Pháp - An Nam - hiểu nhau, giúp nhau cùng tiến Ngôn ngữ bất đồng đã không thể giúp hai dân tộc vốn xa nhau về địa lý lại càng cách xa nhau về văn hoá, về tư tưởng Cảm thấu được những gì mà Linh mục Lefbvre đã nói với ông, ông bắt đầu chuẩn bị một giáo trình, dễ hiểu, dễ nhớ, một giáo trình hoàn chỉnh Với đầu óc của Ký linh mục Lefbvre tin rằng ông sẽ soạn được giáo trình này đầy tính khoa học và trình độ sư phạm

Một cuộc chiến nữa lại nổ ra dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Tri Phương tại Sài Gòn Tinh thần dân tộc một lần nữa lại trổi dậy ở nhân dân nhưng nó lại ở cái thời quân chủ chuyên chế đầy tàn bạo và dã man Ở cái xã hội mà đất nước là của vua, dân là con của vua nhưng sự thậ chỉ là con ghẻ không được chăm lo như trước so với những đức Trần Hưng Đạo hay Nguyễn Trãi chỉ đếm trên đầu ngón tay Ở cái thời điểm hiện tại thì nền dân chủ chuyên chế đang đi ngược lại với những gì mà nó đã làm, trái với những nguyên tắc đạo đức, nguyên tắc vua tôi trái với truyền thống ngàn đời Sự thất bại của Nguyễn Tri Phương phần nào đã nói lên điều đó của một triều đại đương thời

Sau khi đã làm việc với Charner ông được lệnh phải rời khỏi An Nam người nối tiếp ông làm việc tại đây là đô đốc Bonard Trương Vĩnh Ký đã đưa đơn xin nghỉ việc của mình Nhưng Đô đốc Bonard muốn Trương Vĩnh

Ký làm người thông ngôn cho mình trong cuộc gặp trực tiếp với khâm sứ triều đình An Nam Một lần nữa Trương Vĩnh ký vẫn muốn có sự hàn gắn giữa hai dân tộc mà trước giờ chưa từng biết về nhau ông lại đồng ý với Đô đốc Bonard Đàm đạo vẫn hơn là dùng đến gươm giáo Nhưng Đô đốc lại cho lợi dụng cuộc gặp này để có thể tìm hiểu về thái độ của triều đình nhằm đưa ra kế sách có lợi cho công cuộc khai hoá của người Pháp Như một sự xúc phạm, Biên Hoà cũng đã không chống cự nổi trước sự lưỡng lự giữa công và hoà của người lãnh đạo Ở cái thời điểm hoà được thì ta lại đánh Tới khi đánh đâu thua đó ta lại cầu hoà Trương Vĩnh Ký đã không còn muốn tiếp tục làm thông ngôn cho Đô đốc Pháp ông đệ đơn xin nghỉ cũng đã được Bonard xem xét và chấp thuận

Đô đốc Bonard cùng với thừa sai Lefbvre đã thuyết phục ông về dạy

ở trường Thông ngôn Trường được thành lập ngày 8 tháng 5 năm 1861, ông chọn về dạy phần nào thoát khỏi cảnh tù binh giam lỏng của thực dân Pháp Mặc khác nghề nhà giáo là một nghề cao quí Tại nơi đây ông dạy tiếng An Nam cho người Pháp và tiếng Pháp cho người An Nam Đây là nơi mà ông

có thể truyền bá văn hoá, truyền đạt tư tưởng giúp hai dân tộc có thể hiểu nhau hơn Vạn sự khởi đầu nan, tuy không phải chỉ ngày một ngày hai là có thể làm được nhưng ông tin rằng đây sẽ là nơi mở đầu cho điều mà ông luôn ước ao trong lòng của mình Trương Vĩnh Ký đã soạn thảo một giáo trình

giảng dạy bao gồm bốn quyển từ khi nghe tin thực dân Pháp sẽ mở trường Thông ngôn tại An Nam

Dưới thời Thống đốc Paul Bert ông đã tìm đến Trương Vĩnh Ký Trương Vĩnh Ký với mong muốn đất nước An Nam được yên hoà và nói lên nỗi lòng của người dân An Nam trước những kháng cự của sĩ phu và dân chúng Những việc làm đó có thể làm tăng thêm sự bất hoà và tổn hại đến tình ái hữu giữa hai nước Chính cái Hiệp ước Harmand (1883) và Hiệp ước Patenotre (1884) vẫn còn nhiều điều áp chế đối với dân An Nam Trương Vĩnh Ký đưa ra nhận định rằng để người An Nam tin người Pháp thì cần phải tạo lòng tin cho người An Nam với mong muốn trong bộ máy của Pháp cần phải có người An Nam thay vì những người Pháp để người An Nam có thể

tự trị ở Trung Kỳ đó là cách để thể hiện sự tôn trọng đối với người An Nam Paul Bert muốn Trương Vĩnh Ký dạy cho vua Đồng Khánh về tiếng Pháp, Đồng Khánh được người dân xem như là một vị vua bù nhìn khi truyền tai nhau rằng đây là ông vua được Pháp đưa lên Tuy nhiên thì với một người

An Nam thì máu An Nam vẫn chảy trong họ ông cũng không muốn là vị vua dưới chân Pháp và Trương Vĩnh Ký cũng như thế Trương Vĩnh Ký đưa ra mong muốn vua hãy có những chính sách mềm dẻo trước thực dân Pháp để chính họ là người sẽ xây dựng đất nước cường thịnh hơn và ngoài ra thì chúng ta cũng cần có những thay đổi về văn hoá ở đó chính là chữ Quốc ngữ với mong muốn đưa chữ Quốc ngữ làm ngôn ngữ chính của dân tộc thay vì chúng ta vẫn đang mượn dùng chữ của người Tàu Với mong muốn đất nước được an yên và phát triển thì chúng ta cần phải thay đổi với thời cuộc Ông làm suốt cả cuộc đời mình với chính quyền Pháp đến cuối đời mình ông vẫn muốn hoàn thành những gì mà ông sẽ để lại cho hậu thế và nếu sau này chắc chắn họ sẽ nhìn nhận lại về con người và bản chất của ông với những gì mà ông đã đánh đổi để có thể thay đổi bộ mặt của An Nam trong suốt cuộc đời của mình Tuy rằng sẽ có nhiều người không thể nhìn thấy “công” của ông chỉ thấy “tội” nhưng rồi sau này hậu thế sẽ đánh giá được về “công” của chính ông

Bản thân Trương Vĩnh Ký mặc dù làm việc với thực dân Pháp nhưng mỗi đêm ông đều suy nghĩ về dân tộc của mình một truyền thống văn hoá dân tộc đầy mạnh mẽ của người Việt “Giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh”,

“Nam quốc sơn hà Nam đế cư”, biểu lộ một ý chí dân tộc mạnh mẽ, vượt

qua những tôn chỉ ấy thì chính ông lại là kẻ thù của dân tộc Nhưng truyền thống dân tộc với thời cuộc tính tất yếu của ngày hôm nay của thời đại đầy biến động Ông luôn đưa ra những lời nhận định của mình với các đô đốc lãnh đạo của Pháp truyền thống của dân tộc An Nam trước những trận chiến làm cản trở bước tiến của thực dân Pháp đã thấm vào máu của họ trước một thế lực thù địch hết đời nọ tới thời kia để chống lại sự xâm lăng của phương Bắc Trương Vĩnh Ký luôn phải tìm cách dịch những bản văn của Đô đốc không phải bằng cách nhanh nhất, chính xác nhất mà dịch làm sao để không

ai phàn nàn hoặc có thể bắt bẻ được ông mà vẫn có lợi cho ta Không bao giờ ông quên mình là người An Nam Ông lại chọn con đường không nhằm đem lại lợi ích cho bản thân mình mà về lâu dài sẽ là những tác động của nền văn minh khác với sự hiện đại và phát triển hơn gắn liền với tư tưởng nhân quyền và dân quyền hơn đây là những gì mà thực dân Pháp đã làm được với cuộc cách mạng “Dân quyền và nhân quyền” năm 1789 Ông chỉ mong muốn đưa đến một hoà bình một cuộc canh tân đất nước thoát khỏi cảnh bắt đạo gắt gao của triều đình nhà Nguyễn không còn cảnh máu đổ đầu rơi của những người giáo dân tin tưởng vào niềm tin của chính mình Dù làm việc với người Pháp nhưng bản thân ông chưa bao giờ khoác lên mình bộ áo của người Phương Tây vẫn giữ đúng thuần phong mỹ tục văn hoá của dân tộc vẫn là áo dài khăn đóng của người An Nam

1.2.2.2 Trương Vĩnh Ký với Gia Định báo

Gia Định báo là tờ báo bằng chữ Quốc ngữ đầu tiên ở miền Nam Việt Nam, ra đời ngày 15 tháng 4 năm 1865 Trương Vĩnh Ký là người khởi xướng nhưng trong những năm đầu, tờ báo do một người Pháp là Ernest Potteaux là tổng đài, đây chỉ mới là bản dịch của tờ Courrier de Saigon Đến ngày 16 tháng 9 năm 1869, thống đốc Nam Kỳ là Ohier ký quyết định số

189, chinh thức bổ nhiệm Trương Vĩnh Ký thay Potteaux là giám đốc với mức lương hàn năm là 3000 đồng quan Pháp Ông làm chủ nhiệm cùng với cộng tác viên là những học trò của mình bao gồm: Huỳnh Tịnh Của (chủ bút), Trương Minh Ký, Tôn Thọ Tường,… Giai đoạn đầu báo ra chỉ hai phần chính là các văn kiện, quyết định của thống đốc bằng tiếng Pháp, Trương Vĩnh Ký là người sẽ dịch ra chữ Quốc ngữ; phần khác là những đề tài lịch

sử, sự kiện quản lý, thời sự,… Đến thời Trương Vĩnh Ký Gia Định báo có thêm một số bài viết về “Sử Việt” Các bài viết đều được nâng cấp với nhiều

nội dung có ý nghĩa hơn Ngoài ra còn có thêm các mục thứ vụ, quảng cáo Nội dung các mục này chính là những lời cáo dưới dạng thông báo, nhắn tin,

bố cáo, cáo phó… và những lời rao vặt Trên Gia Định báo và nhiều các tài liệu khác Trương Vĩnh Ký lấy bút danh là Sỉ Tải Trương Vĩnh Ký

Năm 1888, Trương Vĩnh Ký cho xuất bản tạp chí Thông Loại Khoá Trình Đây là một tạp chí văn học sưu tập nhiều văn thơ câu đối, câu hò, hát dân gian nhằm cổ vũ văn học cổ truyền, phổ biến văn hoá dân tộc, có cả thơ văn chống Pháp Thông Loại Khóa Trình cho thấy tinh thần yêu nước của Pétrus ký với nhiều bài viết về các nhân vật lịch sử có tài chống ngoại xâm của Việt Nam, như Nguyễn Trãi, Lý Thường Kiệt, Mạc Đĩnh Chi, Châu Văn Tiếp, Phan Thanh Giản

Thông Loại Khóa Trình còn phổ biến thơ chống Pháp của Bùi Hữu Nghĩa, bài vè như vè Khâm sai và cả hịch chống Pháp của Nguyễn Tri Phương Những người đọc báo biết chữ quốc ngữ khi ấy đều là công chức Pháp hay học sinh trường Pháp nên nhà cầm quyền Pháp tìm cách tẩy chay, báo không bán được Thiếu vốn, Thông Loại Khóa Trình chỉ ra được 18 số đến tháng 10/1889 thì đóng cửa Trong số này Trương Vĩnh Ký cho biết: "bởi không

có vốn cho đủ in luôn Thông Loại Khóa Trình nữa nên ta cực chẳng đã, phải đình in.” Gia Định báo gồm hai phần chính: phần công vụ và phần tạp vụ Phần công vụ là phần chuyên về chính trị, pháp lý và công quyền Đăng tải các sắc lệnh, nghị định, thông tư, đạo lệnh, chỉ dụ,… của chính quyền bảo

hộ Pháp và triều đình nhà Nguyễn Phần tạp vụ đề cập đến nhiều vấn đề như kinh tế, tôn giáo, văn hoá, xã hội,… với các mục như lời dặn, rao giảng, khuyến cáo mang tính tuyên truyền,…

Trương Vĩnh Ký là người đặt nền móng cho sự phát triển báo chí Việt Nam trên mọi phương diện với nhiều đề tài, tổ chức quy mô Ông chú trọng vào 3 chủ đích khi làm chủ nhiệm Gia Định báo: cổ động tân học, truyền bá chữ quốc ngữ và giáo dục quốc âm Trương Vĩnh Ký chủ trương đưa từ văn nói vào văn viết với mong muốn hiện đại hoá và dân chủ hoá văn chương, rất tôn trọng công chúng Ông muốn qua Gia Định báo mọi người dân sẽ có thể tiếp cận được với chữ Quốc ngữ thứ ngôn ngữ mà ông muốn phát triển

nó rộng rãi đối với người Việt, mà trước hết là đối với các sĩ phu lúc bấy giờ Vốn là một tờ báo của Pháp nhưng Trương Vĩnh Ký và các cộng sự đã nỗ lực biến nó thành công cụ mở mang kiến thức Một mặt phát triển chính là

về văn học, ngoài ra còn có các giá trị lịch sử mà nó mang lại khi đưa ra các nghiên cứu về lịch sử, xã hội học

CHƯƠNG 2: VAI TRÒ CỦA TRƯƠNG VĨNH KÝ TRONG SỰ PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC VIỆT NAM NỬA SAU THẾ KỶ XIX

2.1 THẾ HỆ TRI THỨC TÂY HỌC

Khái niệm “Tri thức Tây học” đến đầu thế kỷ XX mới được phát triển rộng rãi “Tri thức Tây học” là thuật ngũ dùng để chỉ tầng lớp tri thức mới, được đào tạo hệ thống giáo dục thuộc địa Đông Dương hoặc các trường học tại nước Pháp Trước đó ở Việt Nam chỉ tồn tại chủ yếu là tri thức Phật giáo

và tri thức Nho giáo Tri thức mà người phương Tây mang lại giáo dục mang tính khoa học, hiện đại người học có tính thực chứng và ứng dụng cao là nền tảng cho sự phát triển của kinh tế và xã hội

Việc tiếp cận với nền giáo dục phương Tây khiến tri thức Việt Nam thụ hưởng nguồn tri thức khá tiến bộ Thực ra trước khi Pháp du nhập nề giáo dục Tân học một cách chính thức tại Việt Nam thì các nhà thờ Thiên Chúa Giáo đã tồn tại các trung tâm truyền bá kiến thức phương Tây và các linh mục là người đóng vai trò chủ thể với mục đích truyền giáo Một số các tri thức tiêu biểu của Việt Nam cuối thế kỷ XIX như Nguyễn Trường Tộ và đặc biệt chính là Trương Vĩnh Ký đã xuất hiện và gắn với môi trường đào tạo này Tri thức tiên tiến tiếp thu nhận được, các tri thức công giáo mang dáng dấp của tri thức Tây học mới Với mong muốn của Pháp là đào tạo nên một đôi ngũ tri thức để phục vụ cho mục tiêu thống trị

Trương Vĩnh Ký là một nền tảng chính trong việc đào tạo nngun tri thức Tây học Có thể nói ông là một trong những tri thức Tây học thời kỳ đầu của Việt Nam Trường học đầu tiên đào tạo nguồn tri thức Tây học ở miền Nam Việt Nam là trường Thông ngôn của Pháp và Trương Vĩnh Ký là một thầy giáo giảng dạy tại đây sau các linh mục thừa sai và chính ông cũng

là người soạn thảo nên giáo trình đào tạo và đưa việc dạy song song giữa tiếng Pháp và chữ Quốc ngữ Về hướng đào tạo ông soạn trước tiên là bộ

“Sơ học qui chánh” là bộ sách giáo khoa mà ông đã chia ra làm ba quyển Cuốn thứ hai là “Mẹo luật dạy tiếng Phangsa” cuốn thứ ba có tựa đề là “Sách dạy chữ Nho”, “Sơ học vấn tân” là giáo trình thứ tư mà Trương Vĩnh Ký đã soạn để phục vụ cho việc giảng dạy tại trường Thông ngôn

Từ những nền tảng mà Trương Vĩnh Ký đã tạo ra qua hai cuộc cải cách về giáo dục của Pháp đầu tiên là dưới thời Toàn quyền Paul Beau (1902

- 1907) và Albert Saraut thì giáo dục Việt Nam đã được hoàn thiện hơn Tri thức Nho học và Tây học họ đều là sản phẩm của giáo dục nhập ngoại So với tri thức Nho học, tri thức Tây học có sự hiện đại hơn và phù hợp với thời đại Nhưng cả hai đều dùng trí tuệ của mình với một tinh thần yêu nước nồng chạy để phục vụ cho sự nghiệp chung với vai trò hướng đạo và đồng hành cũng nhân dân vì tương lai của dân tộc Họ vẫn luôn trung thành với bản sắc văn hoá Việt Nam và truyền thống đất nước vì độc lập và thống nhất

Các nhà tri thức Tây học đều sử dụng dựa trên hai ngôn ngữ chính là Việt - Pháp Qua đó cũng đã thấy được sự mong muốn và thoát khỏi thứ ngôn ngữ của người Trung Quốc đã đồng hoá dân tộc lấy nó làm ngôn ngữ chính bao nhiêu lâu nay Một dân tộc Việt Nam giờ đây đã có nét đặc trưng riêng,

sử dụng ngôn ngữ của chính dân tộc mình là chữ Quốc ngữ Các nhà tri thức Tây học đã thay đổi một phần nào về văn hoá dân tộc so với Nho giáo cái thứ ngôn ngữ phát triển những năm 30 - 40 của thế kỷ XIX Những gì mà Nho giáo đem lại đều gắn dân tộc Việt với Trung Hoa, đều so sánh chính ta với lại người Trung Hoa Thầy Đồ Chiểu một tấm gương bất hợp tác với triều đình phong kiến Trung Hoa nhưng lại đưa ra lời nhận xét về Trương Định: “Mũi giáo Thi Toàn đâu để rét, lưỡi gươm Dự Nhượng phải toan chùi Nho học phải chăng đã ăn vào máu của những sĩ phu yêu nước, Nguyễn Trường Tộ đã nhận thấy và phê phán: “Nước ta có những vị danh thần trong các triều vua trước để lại danh thơm tiếng tốt, cũng như các danh thần và các quan chức trong triều đình hiện nay mà việc làm của họ có thể làm khuôn phép cho đời tại sao không đem ra truyền tụng cho mọi người hứng khởi…

mà cứ ngày đêm luôn miệng kêu réo những người từ bên Tàu, chết đã mấy nghìn năm như Tiêu Hà, Hàn Tín… Xưa các nước trên thế giới chưa từng có

Trương Bá Cần, Nguyễn Trường Tộ, Con người và di thảo, Trung tâm nghiên cứu Hán Nôm, tập 1 (1991) tr.87

Khác với những nhà tri thức Tây học khác với Trương Vĩnh Ký với những kiến thức đã được học của mình, ông là một nhà văn hoá tiếp thu có

sự tiếp biến để có thể đưa ra những con đường của riêng ông bằng việc mong muốn cách tân xã hội của ông Muốn thoát khỏi cảnh đất nước lạc hậu và