HỆ GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH VEN ĐÔ HÀ NỘI HIỆN NAY (trường hợp làng Sáp Mai, xã Võng La, huyện Đông Anh, Hà Nội)TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Và do gia đình ven đô nói chung, gia đình ở Sáp Mai nói riêng đang nằm trong quá trình chuyển tiếp từ nông thôn sang đô thị, từ truyền thống sang hiện đại, vì vậy trong quá trình nghiên

VIỆN VĂN HOÁ NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

Nguyễn Thị Phượng

HỆ GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH VEN ĐÔ HÀ NỘI HIỆN NAY

(trường hợp làng Sáp Mai, xã Võng La,

huyện Đông Anh, Hà Nội)

Chuyên ngành: Văn hoá học

Mã số: 9229040

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Hà Nội - 2018

VIỆN VĂN HOÁ NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH

Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH Trần Ngọc Thêm

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện, tại Viện Văn hoá Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, 32 Hào Nam, Đống Đa, Hà Nội Vào hồi: giờ ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Viện Văn hoá Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

Là một làng ven đô, Sáp Mai thuộc xã Võng La, huyện Đông Anh, Hà Nội cũng nằm trong quá trình công nghiệp hóa mạnh mẽ của thủ đô với hầu hết diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi để xây dựng khu công nghiệp Bắc Thăng Long Từ một địa bàn thuần nông, Sáp Mai đã nhanh chóng trở thành một khu vực dịch vụ năng động,

cơ cấu kinh tế của xã nghiêng hẳn từ nông nghiệp sang lĩnh vực công nghiệp, dịch vụ

Tác động của chuyển đổi cơ cấu kinh tế làm cho đời sống gia đình các hộ nông dân ở Sáp Mai có sự biến đổi mạnh mẽ, thể hiện ở mức sống của các gia đình; mức độ mua sắm, tiếp cận với các loại phương tiện sinh hoạt, giải trí, thông tin liên lạc hiện đại có sự tăng lên rõ rệt Sự chuyển đổi này ở Sáp Mai vẫn còn đang tiếp tục, thậm chí mới ở giai đoạn ban đầu, nghĩa là yếu tố đô thị chưa được hình thành một cách rõ nét, trong khi yếu tố nông thôn, nông dân vẫn chưa mất đi sự ảnh hưởng của nó Tình trạng quá độ từ nông thôn sang đô thị này, bên cạnh những mặt tích cực, đã làm nảy sinh nhiều mặt tiêu cực do tác động mặt trái của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa mang lại như: bạo lực gia đình, tranh chấp tài sản giữa anh

em ruột thịt có xu hướng tăng, số vụ án liên quan đến tệ nạn xã hội

cờ bạc, lô đề, ma túy đã xuất hiện với tần suất nhiều hơn trên địa bàn xã kể từ khi có khu công nghiệp

Song hành với sự biến đổi trong đời sống gia đình là sự biến đổi về

hệ giá trị của người dân Sáp Mai Như đã biết, một số lý thuyết hiện đại

về giá trị - tiêu biểu là Inglehart và Baker; Tarkhnishvili và Tevzadze đã nhận định rằng, trong xã hội hiện đại, các giá trị truyền thống sẽ bị thay thế bởi các giá trị hiện đại và mất đi vai trò vốn có của nó Với việc nghiên cứu sự biến động gia đình ở Sáp Mai hiện nay sẽ phần nào kiểm chứng những quan điểm lý thuyết này, xem trên thực tế sự biến động nói trên có những điểm gì giống và khác nhau so với những xu hướng biến động giá trị gia đình trên thế giới

Với các lý do trên, Hệ giá trị gia đình ven đô Hà Nội hiện nay

(trường hợp làng Sáp Mai, xã Võng La, huyện Đông Anh, Hà Nội)

đã được chọn làm đề tài nghiên cứu của luận án này Và do gia đình ven đô nói chung, gia đình ở Sáp Mai nói riêng đang nằm trong quá trình chuyển tiếp từ nông thôn sang đô thị, từ truyền thống sang hiện đại, vì vậy trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi luôn nhìn nó trong sự vận động và biến đổi, đặt trong mối liên hệ với công nghiệp hóa và đô thị hóa

2 Tình hình nghiên cứu

2.1 Các nghiên cứu về giá trị gia đình

Bàn về giá trị, đáng chú ý là các nghiên cứu Cấu trúc của giá

trị: những cơ sở của giá trị học khoa học của Robert.S.Hartman, Niềm tin, thái độ và giá trị: lý thuyết về tổ chức và sự biến đổi của

Milton Rokeach, Hiện đại hóa và hậu hiện đại hóa của Ronald F Inglehart Ở Việt Nam, có một số nghiên cứu tiêu biểu như: Giá trị

học của Phạm Minh Hạc, Hệ giá trị Việt Nam, từ truyền thống đến hiện đại và con đường tới tương lai của Trần Ngọc Thêm

Về giá trị gia đình, cho đến nay mới có rất ít người trực tiếp đề cập đến, nhưng đã có nhiều công trình có nội dung hàm chứa yếu tố giá trị được biểu đạt trong các đặc điểm của gia đình về hôn nhân, về các vai trò trong gia đình, sự lưu truyền dòng dõi, kế thừa tài sản và

thờ cúng tổ tiên như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, Việt

Nam văn hóa sử cương của Đào Duy Anh, Văn Minh Việt Nam của

Nguyễn Văn Huyên và các nghiên cứu gần đây của Trần Đình

Hượu, Trần Từ, Mai Huy Bích Các nghiên cứu được nghiên cứu sinh (NCS) xem như là những điểm tựa lý luận nhằm kế thừa và tiếp nhận các phương pháp nghiên cứu để phục vụ cho đề tài

2.2 Các nghiên cứu về sự chuyển đổi giá trị gia đình

Có thể kể đến một số nghiên cứu tiêu biểu về sự chuyển đổi giá

trị gia đình trên thế giới như:Vấn đề vai trò giới tính: hình mẫu gia

đình và sự giải thể giữa truyền thống và bình đẳng giới của

G.Kaufman, Hôn nhân gắn kết, sự linh hoạt và giao tiếp trong hôn

nhân của phụ nữ truyền thống của J.L Rhoden, Truyền thống và biến đổi trong hôn nhân và cuộc sống gia đình của East West

Center Ở Việt Nam, bên cạnh các cuộc điều tra lớn về gia đình, các

nghiên cứu tiêu biểu như Hệ giá trị gia đình Việt Nam dưới góc tiếp

cận xã hội học của Lê Ngọc Văn và cộng sự, Quan niệm của cha mẹ

về giá trị con cái trong gia đình hiện nay của Vũ Thị Cúc, Quan hệ cha mẹ - con cái vị thành niên của Đặng Bích Thủy, Quan hệ giữa người cao tuổi và con cháu trong gia đình của Lê Ngọc Lân và cộng

sự đều chỉ ra những biến đổi căn bản trong hệ giá trị gia đình Các nghiên cứu nói trên đã giúp NCS có cái nhìn so sánh trong nghiên cứu về giá trị gia đình giữa các khu vực trên thế giới và ở Việt Nam, cũng như có được cái nhìn tổng thể về bức tranh chuyển đổi của hệ giá trị gia đình ở Việt Nam mà khu vực ven đô là một bộ phận trong số đó

2.3 Các nghiên cứu về khu vực ven đô và biến đổi gia đình ven đô Hà Nội

Các nghiên cứu về khu vực ven đô (Một bình luận về việc “trở

thành đô thị” ở khu vực ven đô châu Á; Đô thị hóa vùng ven và (tái) phân định ranh giới đô thị ở Đông Nam Á của Michael Leaf, Các mẫu hình phát triển đô thị hóa ở châu Á của Terry McGee, Văn hóa truyền thống làng xã ngoại thành Hà Nội dưới tác động của nền kinh

tế thị trường của Trần Đức Ngôn và cộng sự, Những biến đổi về giá trị văn hóa truyền thống ở các làng ven đô Hà Nội trong thời kỳ đổi mới của Ngô Văn Giá, Công nghiệp hóa, đô thị hóa và biến đổi sinh

kế ở ven đô Hà Nội của Nguyễn Văn Sửu ) và gia đình ở khu vực

ven đô (Từ làng đến phố: đô thị hóa và quá trình chuyển đổi lối sống

ở một làng ven đô (trường hợp phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội) của Bùi Thị Kim Phương; Một số biến đổi trong quan

hệ ứng xử và sử dụng thời gian của người dân vùng chuyển đổi từ xã lên phường của Nguyễn Đình Tuấn, Những biến đổi cơ bản của hệ giá trị văn hóa gia đình truyền thống ở các làng ven đô Hà Nội trong quá trình đô thị hóa của Nguyễn Thị Mỹ Hạnh ) đã cung cấp cho

nghiên cứu sinh một vốn tri thức phong phú về ven đô nói chung cũng như những gợi ý mang tính phương pháp luận trong việc nghiên cứu văn hóa gia đình ven đô đương đại

Điểm qua các tài liệu cho thấy, đa phần các nghiên cứu về gia đình cũng như hệ giá trị gia đình đều chưa có những nghiên cứu sâu

đề cập đến khu vực ven đô, đặc biệt là khu vực ven đô Hà Nội Thực

tế này đã mở ra một khoảng trống nghiên cứu cho những người đi sau, và luận án của nghiên cứu sinh là một nỗ lực nhằm khai thác phần nào khoảng trống đó

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu: Tìm hiểu thực trạng hệ giá trị gia

đình ven đô Hà Nội (trường hợp làng Sáp Mai) trong bối cảnh hiện nay Chỉ ra các yếu tố tác động của CNH, ĐTH và các hệ quả mà nó mang lại, đồng thời phân tích xu hướng biến đổi của nó

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: Hệ thống hóa các khái niệm và vấn

đề liên quan hệ giá trị gia đình, hệ giá trị gia đình ở làng Sáp Mai và

sự biến đổi của nó trong mối quan hệ với ĐTH, CNH

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ giá trị gia đình làng ven

đô Sáp Mai hiện nay trong bối cảnh CNH, ĐTH

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian, luận án giới hạn nghiên cứu hệ giá trị gia đình ở khu

vực đang trong quá trình đô thị hóa, trong đó lấy điểm nghiên cứu khảo sát

là làng Sáp Mai thuộc xã Võng La, huyện Đông Anh, Hà Nội

- Về thời gian, phạm vi nghiên cứu của luận án giới hạn trong

giai đoạn từ sau đổi mới đến nay

- Về chủ thể, luận án tập trung vào các hộ gia đình nông dân

trong quá trình chuyển đổi từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp, gắn với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa

5 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sinh sử dụng phương pháp liên ngành của Văn hóa học với 3 cách tiếp cận cơ bản: Cách tiếp cận của Sử học, cách tiếp cận của Xã hội và cách tiếp cận của Nhân học văn hóa

Bốn phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận án là: Phương pháp nghiên cứu tài liệu, phương pháp nghiên cứu định tính, phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp hệ thống - loại hình

6 Giả thuyết nghiên cứu

6.1 Câu hỏi nghiên cứu: Hệ giá trị gia đình làng ven đô Sáp Mai

hiện nay đang tồn tại như thế nào? Các nhân tố tác động và những hệ quả mà nó mang lại?

6.2 Giả thuyết nghiên cứu

- Hệ giá trị gia đình ở Sáp Mai hiện nay đang có sự biến động mạnh mẽ theo hướng từ truyền thống sang hiện đại, trong đó các giá trị sinh tồn vẫn được đa số người dân ưu tiên lựa chọn song đã bắt đầu quan tâm đến giá trị chất lượng sống Coi trọng giá trị cộng đồng đang dần thay thế bằng các giá trị mang tính cá nhân

- Sự lựa chọn giá trị gia đình là cơ sở của sự hình thành các hành vi, khuôn mẫu và các vai trò mới trong gia đình

- Công nghiệp hóa, đô thị hóa có tác động mạnh mẽ đến sự lựa chọn giá trị gia đình ven đô hiện nay

7 Đóng góp của luận án

7.1 Trên góc độ lý thuyết và phương pháp nghiên cứu: Đây là

một nghiên cứu về hệ giá trị gia đình ở một làng ven đô Hà Nội trong

bối cảnh công nghiệp hóa, đô thị hóa - dưới góc độ văn hóa học Qua việc giải quyết vấn đề nghiên cứu, luận án bước đầu vận dụng một số luận điểm của lý thuyết Hiện đại hóa, lý thuyết Tiếp biến văn hóa khi

áp dụng vào trường hợp cụ thể là hệ giá trị gia đình làng ven đô Sáp Mai trong bối cảnh hiện nay

7.2 Trên góc độ thực tiễn: Cung cấp cho giới hoạch định chính

sách và giới quản lý tại địa phương những gợi ý thiết thực nhằm xây dựng gia đình và văn hóa gia đình theo hướng bền vững, tiến bộ và nhân văn

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu (19 trang), Kết luận (4 trang), Tài liệu tham khảo (15 trang), Phụ lục (41 trang), nội dung luận án được trình bày trong 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về hệ giá trị gia đình (30 tr)

- Chương 2: Thực trạng hệ giá trị gia đình ở Sáp Mai hiện nay (40 tr)

- Chương 3: Xu hướng và vấn đề đặt ra từ thực trạng hệ giá trị gia đình Sáp Mai (30 tr)

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

VỀ HỆ GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH

1.1 Khái niệm giá trị

Sau khi điểm qua các định nghĩa của giới học giả quốc tế và trong nước như Clyde Kluckhohn, Milton Rokeach, Richard T Schaefer, Joseph H.Fichter, Trần Ngọc Thêm NCS đã chỉ ra các

nội hàm cơ bản của khái niệm giá trị Theo đó, “giá trị là tính chất

của khách thể, được chủ thể đánh giá là tích cực trong so sánh với các khách thể khác trong một không gian, thời gian nhất định” Nói

cách khác, đó là những gì mang ý nghĩa tích cực, gắn với cái tốt, cái đúng, cái đẹp và được con người thừa nhận và xem nó là nhu cầu hoặc có một vị trí quan trọng trong đời sống của mình, góp phần vào

sự phát triển xã hội NCS cũng đã làm rõ cấu trúc và các đặc trưng

cơ bản của hệ giá trị

1.2 Giá trị gia đình

Gia đình là một thiết chế xã hội được hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng nên gia đình thực hiện các chức năng xã hội đặc thù là thỏa mãn nhu cầu tâm lý tình cảm; sinh đẻ duy trì nòi giống; nuôi dưỡng chăm sóc, xã hội hóa giáo dục trẻ em; tổ chức sản xuất tiêu dùng Quá trình tương tác giữa các thành viên gia đình trong quá trình thực hiện các chức năng, cũng như mối quan hệ giữa gia đình với cộng đồng, xã hội đã hình thành nên những ý niệm, quan niệm về những điều được coi là tốt đẹp, đáng mong ước trong cuộc sống nội tâm của mỗi thành viên

Như vậy, xét trên tất cả các tiêu chí nhận diện, gia đình đã thực

sự hiện hữu một hệ thống giá trị Khái niệm giá trị gia đình hàm chỉ

những gì được con người đánh giá là tích cực trong đời sống gia đình trong một không gian và thời gian nhất định, và sự đánh giá ấy chi phối sự lựa chọn, các cách thức và mục tiêu hành động của thành viên trong đời sống và trong quan hệ gia đình

1.3 Cấu trúc giá trị gia đình

Hệ giá trị gia đình là một chỉnh thể được cấu thành bởi 3 hợp phần cơ bản gồm: i) Giá trị gia đình thuộc lĩnh vực văn hóa vật chất như: ăn ngon mặc đẹp, có nhà ở, chỗ ở riêng; đủ tiện nghi sinh hoạt;

có việc làm, thu nhập ổn định; có việc làm theo sở thích; sở hữu phương tiện đi lại; khỏe mạnh; trường thọ ii) Giá trị gia đình trong lĩnh vực văn hóa tinh thần như tôn trọng lễ giáo; hiếu kính với tổ tiên; con cái chăm ngoan, học hành tấn tới; có người nối dõi tông đường; ăn ở hiền lành để phúc cho con, có điều kiện nghỉ ngơi thư giãn iii) Giá trị gia đình trong lĩnh vực văn hóa ứng xử như: vợ chồng chung thủy; anh em hòa thuận; cha mẹ nhân từ, con cháu hiếu thảo; bình đẳng nam nữ; quan hệ họ hàng, láng giềng tốt

Theo quan điểm của Radcliffe-Brown (1881-1955), khi sự liên kết chức năng giữa các thành tố trong cấu trúc văn hóa - cơ sở duy trì

toàn bộ đời sống văn hóa không còn thì cấu trúc văn hóa sẽ bị phá

vỡ, đời sống cộng đồng bị đảo lộn Để cân bằng đời sống, cộng đồng buộc phải đi tìm các thành tố mới và chấp nhận tồn tại trong một môi trường mới đã trở nên xáo trộn so với môi trường cũ Lúc này, sự tương tác thường xuyên giữa các chủ thể cũ và mới đã mở đường cho quá trình tiếp biến văn hóa trong một không gian sinh tồn đã trở nên

đa chủ thể, đa văn hóa

1.4 Khu vực ven đô

Khu vực ven đô là một khái niệm dùng để chỉ một khu vực địa

lý cận kề với thành phố, thuộc cả phạm trù thành phố và nông thôn,

là nơi kết nối nông thôn và thành phố Khái niệm ven đô còn có sự

tương đồng với một số khái niệm như làng xã ngoại thành hay vùng

đô thị hóa, hoặc những làng quê chuyển đổi từ xã lên phường Đặc

trưng của khu vực này là sự năng động, linh hoạt và dễ biến đổi Đây cũng là nơi chịu tác động của quá trình đô thị hóa với sự đa dạng về dân cư khiến cho các quan hệ xã hội trở nên đa chiều và phức tạp Nằm trong khu vực ven đô, gia đình ven đô cũng mang những nét đặc trưng của vùng, trong đó nét nổi trội là sự quá độ từ gia đình

nông thôn sang gia đình đô thị

1.5 Một số luận điểm lý thuyết

Với nội dung chính của luận án là quan tâm đến thực trạng hệ giá trị gia đình ven đô hiện nay, tức là quan tâm đến quá trình động của nó trong bối cảnh đương đại, vì vậy luận án đặc biệt quan tâm đến một số lý thuyết và luận điểm biến đổi giá trị văn hóa, gia đình trong bối cảnh chuyển đổi xã hội hiện nay làm cơ sở lý luận chủ yếu

Đó là các luận điểm về biến đổi giá trị, biến đổi gia đình với các học giả tiêu biểu như Ronald Inglehart, Wayne E Baker, Tarkhnishvili & Tevzadze và William Goode

1.5.1 Lý thuyết Hiện đại hóa và các luận điểm về biến đổi giá trị

Hiện đại hóa là một lý thuyết đã phát triển ở phương Tây từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX và đã trải qua nhiều giai đoạn từ cổ

điển đến hiện đại và hậu hiện đại với nhiều tác giả thuộc lĩnh vực khoa học xã hội khác nhau bàn luận về nó (Samuel P.Huntington, 1971; K.Marx, 1973; Ronald Inglehart, 2008 ) Ý tưởng trung tâm của thuyết hiện đại hóa cho rằng, phát triển kinh tế liên quan đến một loạt các biến đổi bao gồm không chỉ công nghiệp hóa mà cả giáo dục phổ cập, chuyên môn hóa nghề nghiệp, sử dụng khoa học công nghệ, quan liêu hóa và phát triển truyền thông Những tiến trình này, đến lượt chúng lại có liên quan đến những biến đổi văn hóa xã hội và chính trị còn rộng lớn hơn

Theo R.Inglehart và W.E.Baker, sự phát triển kinh tế - xã hội những năm gần đây được gắn với sự thịnh hành một cách đối lập hai trường phái quan điểm: thứ nhất nhấn mạnh sự hội tụ của những giá trị như là kết quả của hiện đại hóa, vì thế có thể đoán định được sự suy tàn của các giá trị truyền thống và sự thay thế của các giá trị hiện đại Thứ hai nhấn mạnh sự bền vững của các giá trị truyền thống bất chấp sự biến đổi kinh tế, chính trị, và những giá trị này tương đối độc lập với sự phát triển kinh tế Do vậy, sự hội tụ của một số tập hợp những giá trị hiện đại là không chắc chắn và những giá trị truyền thống sẽ tiếp tục đưa đến sự ảnh hưởng độc lập tới sự biến đổi văn hóa có nguyên nhân từ sự phát triển kinh tế

Về sự biến đổi giá trị dưới tác động của hiện đại hóa, R.Inglehart đã dùng khái niệm giá trị “duy vật” và giá trị “hậu duy vật” để diễn giải sự chuyển đổi về sự lựa chọn giá trị của các thế hệ trong các xã hội công nghiệp hóa, thể hiện ở hai phương diện cơ bản:

từ chỗ nhấn mạnh các giá trị về an ninh vật chất và kinh tế là trên hết sang ưu tiên các giá trị về sự tự thể hiện và chất lượng cuộc sống

Sự phát triển kinh tế, tính cơ động xã hội đã làm mạnh hơn những mối quan hệ theo chiều ngang và và làm yếu đi những mối quan hệ quyền lực theo chiều dọc, nguồn lực cá nhân ngày càng tăng lên Đây là những luận điểm lý thuyết không chỉ hữu ích cho nghiên cứu biến đổi giá trị ở cấp độ xã hội mà còn ở cả cấp độ gia đình

1.5.2 Lý thuyết xã hội công nghiệp

Lý thuyết xã hội công nghiệp là lý thuyết chủ yếu đề cập đến tác động của công nghiệp hóa đến biến đổi gia đình ở phương Tây, với các đại diện tiêu biểu là Talcott Parsons, William Goode, E.Boss Quan điểm chính của lý thuyết này cho rằng, trước công nghiệp hóa gia đình ở phương Tây mang hình thái mở rộng, là đơn vị sản xuất nông nghiệp và thủ công nghiệp, thế hệ già nắm quyền kiểm soát cuộc sống của thế hệ trẻ, và nam giới chi phối phụ nữ Di cư và

đô thị hóa khiến gia đình trở thành hình thái được gọi là "hạt nhân"

Do công nghiệp hóa, giới trẻ nông thôn di cư ra đô thị, thoát khỏi sự kiểm soát của thế hệ già và họ hàng, tự do lựa chọn vợ chồng tại nơi

ở mới Đặc điểm của gia đình này là ít quan hệ với họ hàng bên ngoài hạt nhân nói trên Nói cách khác, công nghiệp hóa giải phóng con người vì đã tạo ra một hình thái gia đình tự do và bình đẳng hơn Như vậy, dưới tác động của công nghiệp hóa, quan niệm về giá trị và các vai trò trong gia đình đã có sự thay đổi đáng kể

1.5.3 Một số luận điểm về hệ giá trị gia đình và khu vực ven đô

Bàn về hệ giá trị gia đình Việt Nam, một số nghiên cứu của Bùi Thị Hương Trầm (2014), Lê Thị Hồng Hải và Mai Văn Huyên (2014), Lê Ngọc Văn và cộng sự (2016), Nguyễn Hữu Minh (2016) cũng cho thấy quá trình hiện đại hóa đã khiến cho hệ giá trị gia đình trở nên đa dạng, nhiều biến động, thay đổi không ngừng Nét nổi bật của hệ giá trị gia đình Việt Nam hiện nay là tiếp nhận những giá trị mới của xã hội hiện đại như tôn trọng quyền con người, tôn trọng tự

do cá nhân, xóa bỏ sự khác biệt giới và sự phổ biến ưa thích những tiện nghi sinh hoạt hiện đại Tuy nhiên trong gia đình, các giá trị truyền thống cũng vẫn được coi trọng và ưu tiên lựa chọn

Đối với khu vực ven đô, các luận điểm của Michael Leef, Terry McGee, Nguyễn Văn Sửu, Lương Hồng Quang, Nguyễn Thị Phương Châm & Đỗ Lan Phương về nét đặc thù của khu vực này cũng được luận án áp dụng để tìm hiểu về hệ giá trị gia đình nơi đây, đặc

biệt là sự chuyển đổi từ nông thôn sang đô thị, biểu hiện trong sự lựa chọn giá trị gia đình của họ cũng như các khuôn mẫu, vai trò được hình thành từ quá trình lựa chọn đó

Sử dụng các luận điểm lý thuyết nói trên, chúng tôi quan tâm đến thực trạng các giá trị gia đình ở cộng đồng làng được nghiên cứu đang vận động như thế nào, từ đó chỉ ra các xu hướng biến đổi của

hệ giá trị gia đình và những hệ quả mà nó mang lại

1.6 Khái quát về làng Sáp Mai và hệ giá trị gia đình truyền thống ở Sáp Mai

1.6.1 Vài nét về làng Sáp Mai

Làng Sáp Mai thuộc xã Võng La, huyện Đông Anh, ngoại thành

Hà Nội Về vị trí địa lý, làng Sáp Mai nằm ở phía tây bắc thủ đô, sát khu công nghiệp Bắc Thăng Long Do phần lớn đất nông nghiệp đã bị thu hồi, do vậy nguồn sinh kế chính người dân Sáp Mai hiện nay là làm dịch vụ buôn bán, cho thuê trọ và sản xuất nông nghiệp Theo đánh giá của chính quyền địa phương, mức sống ở Sáp Mai nằm ở mức trung bình khá Về văn hóa, một mặt các hộ gia đình vẫn thực hành văn hóa theo khuôn mẫu truyền thống, mặt khác không ngừng tiếp thu những yếu tố của văn hóa đô thị, công nghiệp khiến cho nếp sinh hoạt kiểu đô thị đang không ngừng gia tăng ở đây

1.6.2 Hệ giá trị gia đình truyền thống ở Sáp Mai

Mang đặc điểm của gia đình nông thôn Bắc Bộ, gia đình ở Sáp Mai cũng mang các đặc trưng cơ bản như: tính cộng đồng, tính gia trưởng với vai trò trụ cột của người đàn ông trong gia đình Do cuộc sống thiếu thốn, nghèo nàn nên các giá trị được đề cao là "ăn chắc mặc bền", "ăn no mặc ấm", "an cư lạc nghiệp" Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị sống còn đáp ứng nhu cầu sinh tồn, còn có những giá trị mong đợi như được "ăn ngon mặc đẹp", có "nhà cao cửa rộng" Trong lĩnh vực văn hóa tinh thần, các giá trị được đề cao đó là việc thờ phụng, hiếu kính với tổ tiên, các mong ước về sự chăm ngoan học giỏi của con cái, có con trai nối dõi, và tâm hồn thanh thản nhẹ nhõm