PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH Ở QUẢNG NINH.TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA

Trong khi đó các giá trị DSVH hoàn toàn có khả năng tạo nên sức hấp dẫn du lịch, có thể khai thác làm đa dạng hóa sản phẩm du lịch, mang đến nhiều trải nghiệm cho du khách khi đến với Qu

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

Ngô Quang Duy

PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH Ở QUẢNG NINH

Chuyên ngành: Quản lý văn hóa

Mã số: 9319042

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA

Hà Nội, 2020

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

Người hướng dẫn khoa học: TS Đỗ Cẩm Thơ

TS Đỗ Thị Thanh Hoa

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án cấp Viện

Họp tại: Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

Số 32, phố Hào Nam, phường Ô Chợ Dừa, quận Đống Đa, Hà Nội Vào hồi ……giờ,…… ngày …… tháng …… năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn hóa là cơ sở tiền đề, tạo môi trường cho du lịch phát triển

Du lịch văn hóa gắn với các giá trị di sản văn hóa đã, đang và sẽ luôn

là xu hướng quan trọng trong nhu cầu của các thị trường khách du lịch

Du lịch văn hóa không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, hỗ trợ sinh kế cộng đồng, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân địa phương

mà còn thúc đẩy việc bảo vệ kho tàng văn hóa của quốc gia, tăng cường

sự hiểu biết và tôn trọng sự giao thoa các nền văn hóa, tạo hiệu ứng tích cực quảng bá, phổ biến nền văn hóa của đất nước ra thế giới Du lịch văn hóa kích thích niềm tự hào lịch sử dân tộc của mỗi người dân, mỗi du khách, làm tăng sự tôn trọng và hiểu biết về các nền văn hóa khác nhau, thúc đẩy hòa bình và hiểu biết Ở góc độ ngược lại, không có sự phát triển của du lịch văn hóa, nhiều giá trị di sản văn hóa sẽ gặp khó khăn không nhỏ, suy giảm và biến mất trong quá trình phát triển đô thị, công nghiệp, phát triển kinh tế - xã hội và những áp lực khác

Trong những năm qua, du lịch Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ, được đánh giá là quốc gia có tốc độ tăng trưởng khách du lịch quốc tế cao trên thế giới (2018 xếp hạng thứ 3 theo đánh giá của UNWTO) Năm 2018, ngành du lịch đón được 15,5 triệu lượt khách du lịch quốc tế, 80 triệu khách du lịch nội địa Tổng thu từ khách du lịch khoảng 637 nghìn tỷ đồng, tương đương 27,2 tỷ USD, đóng góp khoảng 8,39% vào GDP

Nằm ở vị trí địa đầu của Tổ quốc, Quảng Ninh có lợi thế nổi bật

về tài nguyên du lịch phong phú, độc đáo và hấp dẫn du khách không chỉ bởi Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long được du khách năm châu biết đến với hai lần được UNESCO vinh danh các giá trị ngoại hạng về thẩm mỹ, giá trị địa chất – địa mạo mà Quảng Ninh còn hấp

dẫn du khách bởi giá trị văn hóa chứa đựng bên trong di sản thiên nhiên ấy cùng hệ thống nhiều di sản văn hóa khác mà điển hình như quần thể di tích và danh thắng Yên Tử Là vùng đất cổ, Quảng Ninh được xem như một trong những cái nôi của văn hoá Việt Nam Các di chỉ khảo cổ học, các thư tịch cổ sưu tầm được đã minh chứng rõ điều này Quảng Ninh có hơn 20 dân tộc sinh sống, mỗi dân tộc là một nét văn hoá riêng biệt Lịch sử phát triển đã mang lại cho Quảng Ninh kho tàng các di tích lịch sử - văn hoá, các kiến trúc độc đáo; phong tục, tập quán, tín ngưỡng, vốn văn hoá dân gian và một số hệ thống lễ hội dân gian đặc sắc Tất cả đã tạo nên sự phong phú, đa dạng đậm bản sắc văn hóa của vùng đất, vùng biển địa đầu Đông Bắc đất nước Tuy nhiên, trong những năm vừa qua du lịch Quảng Ninh hầu như mới chỉ tập trung ở việc phát huy giá trị các tài nguyên tự nhiên

để phát triển sản phẩm du lịch Rất nhiều các giá trị DSVH dường như còn bị bỏ ngỏ Các sản phẩm du lịch, đặc biệt là những sản phẩm du lịch đặc thù với hàm lượng văn hóa cao chưa được quan tâm đầy đủ với những luận chứng khoa học thuyết phục Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng làm cho du lịch Quảng Ninh phát triển chưa thực sự tương xứng với tiềm năng

Đã có nhiều công trình nghiên cứu phát triển du lịch được triển khai và công bố, tuy nhiên trên thực tế vẫn tập trung chủ yếu vào phát huy các giá trị thiên nhiên, nhất là di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long Trong khi đó các giá trị DSVH hoàn toàn có khả năng tạo nên sức hấp dẫn du lịch, có thể khai thác làm đa dạng hóa sản phẩm du lịch, mang đến nhiều trải nghiệm cho du khách khi đến với Quảng Ninh, lại gần như chưa được nghiên cứu bài bản trong công trình nào cho đến thời điểm hiện tại

Xuất phát từ những lý do trên, NCS lựa chọn đề tài Phát huy

giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch ở Quảng Ninh để

nghiên cứu trong khuôn khổ một luận án, với mong muốn các kết quả nghiên cứu sẽ làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn phát triển

du lịch trên cơ sở phát huy hiệu quả giá trị của DSVH

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và

thực tiễn về phát huy giá trị DSVH trong phát triển du lịch, cụ thể trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, đề xuất các giải pháp nhằm phát huy giá trị DSVH trong phát triển du lịch để Quảng Ninh thực sự là điểm đến hấp dẫn, là địa bàn trọng điểm của du lịch Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: 1) Hệ thống hóa các khái niệm và

cơ sở lý luận về DSVH và phát huy giá trị DSVH trong phát triển du lịch; 2) Phân tích và đánh giá thực trạng phát huy giá trị DSVH trong phát triển du lịch ở một số địa bàn điển hình tại tỉnh Quảng Ninh, từ

đó làm rõ bức tranh phát huy giá trị DSVH trong phát triển du lịch toàn tỉnh; 3) Đề xuất giải pháp nhằm phát huy giá trị DSVH ở Quảng Ninh trong phát triển du lịch

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu chính của

luận án là việc phát huy giá trị các DSVH có ý nghĩa trong phát triển

du lịch ở Quảng Ninh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Nghiên cứu toàn diện nội hàm phát huy giá trị

DSVH trong phát triển du lịch với lựa chọn khảo sát hai trường hợp đặc thù: quần thể di tích và danh thắng Yên Tử và vùng văn hóa Hạ Long

- Về không gian: Đề tài tập trung nghiên cứu các DSVH ở Quảng

Ninh với hai trường hợp điển hình là quần thể di tích và danh thắng Yên Tử và vùng văn hóa Hạ Long (Khảo sát thực tế trên vịnh Hạ Long

gồm 3 địa điểm: hang Trống, hang Bồ Nâu, động Mê Cung)

- Về thời gian: Các nghiên cứu hiện trạng tập trung trong thời

gian từ 2011 – 2017; Các đề xuất giải pháp và kiến nghị của luận án hướng đến dự báo cho 2025, tầm nhìn 2030 phù hợp với giai đoạn phát

triển được đề ra trong các văn bản từ trung ương đến địa phương

4 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

- Câu hỏi nghiên cứu 1: DSVH và phát triển du lịch có mối

quan hệ với nhau như thế nào? Giả thuyết: Là mối quan hệ hai chiều, có tác động qua lại với nhau

Câu hỏi nghiên cứu 2: Các DSVH ở Quảng Ninh đang được phát

huy trong phát triển du lịch như thế nào? Giả thuyết: DSVH ở Quảng Ninh, qua khảo sát quần thể di tích và danh thắng Yên Tử và vùng văn hóa Hạ Long đang được phát huy đúng hướng song còn nhiều hạn chế

về khả năng phát huy giá trị DSVH trong phát triển du lịch

Câu hỏi nghiên cứu 3: Làm thế nào để phát huy hơn nữa giá trị

của DSVH trong phát triển du lịch ở Quảng Ninh? Giả thuyết: Giải pháp cần được tiếp cận trên cả hai hướng: bảo tồn DSVH và phát triển du lịch, trong đó nền tảng là sự phát triển bền vững của di sản

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng hệ thống các phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu Trong đó, phương pháp thu thập dữ liệu gồm: phương pháp nghiên cứu tài liệu, phương pháp quan sát tham dự, phương pháp phỏng vấn sâu, phương pháp điều tra bảng hỏi Phương pháp xử lý

dữ liệu gồm: phương pháp xử lý dữ liệu định tính và phương pháp xử

học chuyên ngành

6.2 Ý nghĩa về mặt thực tiễn

1) Kết quả nghiên cứu cung cấp cho các nhà quản lý văn hóa và

du lịch ở địa phương có được thêm tài liệu tham khảo một cách đầy

đủ và có hệ thống về phát huy DSVH trong phát triển du lịch; 2) Các

đề xuất về giải pháp phát huy giá trị các DSVH trong phát triển du lịch ở Quảng Ninh là thông tin, tài liệu tham khảo tốt cho các nhà quản lý, hoạch định chính sách cũng như cho chính các nhà đầu tư, doanh nghiệp du lịch trong quá trình định hướng, quản lý khai thác phát triển du lịch, sản phẩm du lịch

7 Cấu trúc luận án

Ngoài phần Mở đầu (7 trang), Kết luận (2 trang), Tài liệu tham khảo (10 trang), Phụ lục (36 trang), nội dung luận án gồm 3 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về phát huy trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch (47 trang);

Chương 2 Đánh giá khả năng phát huy giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch ở Quảng Ninh (49 trang);

Chương 3 Đề xuất giải pháp phát huy giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch ở Quảng Ninh (38 trang)

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ

LÝ LUẬN VỀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA

TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH 1.1 Tổng quan lịch sử nghiên cứu

1.1.1 Những công trình nghiên cứu về phát huy giá trị di sản văn hóa

Tổng quan về tình hình nghiên cứu cho thấy DSVH đã được đông đảo giới học giả trong và ngoài nước quan tâm từ rất sớm Vấn

đề xác định DSVH là gì và vai trò giá trị của chúng cho đến nay gần như đã được thừa nhận ở rất nhiều công trình theo định hướng của UNESCO Sự tranh luận sôi nổi đang dành cho vấn đề quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị của các DSVH trong đời sống hiện nay Có rất nhiều biện pháp được đưa ra trong từng lĩnh vực cụ thể với từng loại hình DSVH khác nhau Các biện pháp này thực chất là sự cụ thể hóa quan điểm tiếp cận của các nhà nghiên cứu Và chính ba quan điểm

mà Ashworth đưa ra trong các nghiên cứu của mình đã trở thành định hướng cho việc xây dựng các biện pháp quản lý, bảo tồn cụ thể Thực

tế cho thấy, hướng tiếp cận theo quan điểm bảo tồn phát triển trên cơ

sở khai thác, phát huy giá trị của DSVH phục vụ đời sống đương đại đang là xu hướng được nhiều học giả đi theo trong những năm gần

đây và còn nhiều mảng khuyết trống

1.1.2 Những công trình nghiên cứu về đánh giá và phát huy giá trị của tài nguyên văn hóa trong phát triển du lịch

Hệ thống các công trình nghiên cứu về phát triển du lịch đã cung cấp cho luận án một cơ sở lý thuyết chắc chắn và khá toàn diện, song ở hướng tiệm cận nhất với đề tài là đánh giá tài nguyên du lịch thì hầu như các công trình đều dành sự tập trung hướng tới tài nguyên du lịch

tự nhiên Các tiêu chí đánh giá tài nguyên được xây dựng chủ yếu áp dụng cho tài nguyên du lịch tự nhiên Việc đánh giá tài nguyên văn hóa, cụ thể là các DSVH trong phát triển du lịch vẫn còn là hướng đi

bỏ ngỏ, là khoảng trống nghiên cứu để đề tài có cơ hội san đầy như một đóng góp cho lý thuyết và thực tiễn về phát huy giá trị DSVH

1.1.3 Những công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa quản lý di sản văn hóa và phát triển du lịch

Hầu hết các công trình nghiên cứu và các đóng góp ý kiến trong các cuộc tọa đàm, hội thảo khoa học có liên quan tới di sản văn hóa

và phát triển du lịch ở nước ta trong hơn chục năm vừa qua mới dừng lại ở việc khẳng định mối liên hệ hữu cơ giữa hai đối tượng này (tác động của du lịch, khai thác di sản văn hóa cho phát triển du lịch, )

và bỏ ngỏ việc nghiên cứu sâu về mối quan hệ phức tạp, năng động, biến đổi liên tục và chịu tác động của nhiều yếu tố đặc trưng về di sản, con người và vùng miền này ở các điểm di sản văn hóa nói chung trên cả nước và ở các điểm di sản lớn, đặc biệt và phức tạp như

ở Hội An, Huế, Hà Nội, Quảng Ninh thì lại càng thiếu

1.1.4 Những công trình nghiên cứu về di sản văn hóa và phát triển du lịch ở Quảng Ninh

Cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu về DSVH ở

Quảng Ninh một cách hệ thống, trên một quy mô rộng theo hướng đánh giá mức độ thuận lợi cho phát triển du lịch theo các tiêu chí đặc thù của chuyên ngành du lịch Bởi vậy, nhiệm vụ của đề tài là tiếp tục san đầy những khoảng trống trước đó và tìm tòi hướng đi mới dưới góc độ: (1) Xây dựng một hệ thống tiêu chí đánh giá khả năng phát huy DSVH trong phát triển du lịch; (2) Đánh giá thực trạng phát huy

hệ thống DSVH ở Quảng Ninh theo các nhóm tiêu chí đã xây dựng; (3) Đề xuất giải pháp để phát huy giá trị các DSVH trong phát triển

du lịch của địa phương

1.2 Cơ sở lý luận về phát huy giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch

1.2.1 Lý thuyết về quản lý di sản văn hóa

1.2.1.1 Các quan điểm lý thuyết về quản lý di sản văn hóa

Theo lịch sử phát triển của khái niệm “di sản” thì các quan điểm

lý thuyết về quản lý di sản cũng có tiến trình riêng của nó Trong nghiên cứu của mình, tác giả Bùi Hoài Sơn đã tổng hợp các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, đặc biệt là nghiên cứu của Ashworth (1997) để đưa ra ba quan điểm quản lý di sản văn hóa như sau: 1) Quan điểm bảo tồn nguyên vẹn; 2) Quan điểm bảo tồn kế thừa; 3) Quan điểm bảo tồn phát triển

1.2.1.2 Phát huy giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch nhìn từ lý thuyết quản lý di sản

DSVH hoàn toàn có thể được quản lý bằng cách khai thác, phát huy chúng để tạo ra các giá trị văn hóa mới Điều này hoàn toàn phù hợp

với quan điểm bảo tồn phát triển của Ashworth được nêu ra ở trên

Trường hợp của luận án, quản lý DSVH bằng cách coi di sản văn hóa là tài nguyên du lịch văn hóa, là trọng tâm để tạo ra các sản phẩm du lịch

độc đáo, đem đến những trải nghiệm văn hóa mới cho du khách

1.2.2 Lý thuyết về phát triển du lịch

1.2.2.1 Phát triển du lịch

Bản chất của phát triển du lịch chính là giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa cung và cầu trong du lịch

1.2.2.2 Phát triển du lịch dựa vào phát huy giá trị di sản văn hóa

DSVH có vai trò to lớn trong phát triển du lịch Việc coi DSVH

là nguồn lực trong phát triển du lịch là một xu hướng tất yếu trong chiến lược phát triển nói chung, trong công tác quản lý văn hóa nói riêng Khi đưa DSVH vào khai thác phục vụ phát triển du lịch thì công tác quản lý văn hóa phải hướng đến mục tiêu mà phát triển du lịch đặt ra

1.2.3 Mối quan hệ giữa quản lý di sản và phát triển du lịch

Nếu nhìn nhận “quản lý di sản” và “phát triển du lịch” là hai hiện tượng luôn có sự tương tác lẫn nhau, thì trước hết cần xét đến kết quả của sự tương tác này trên cả hai mặt tích cực và tiêu cực Việc lựa chọn nguồn lực nào giúp mang lại hiệu quả cho phát triển du lịch không hề đơn giản Có thể thấy, hiện nay du lịch văn hóa chưa được quan tâm đúng mức Trong thực tế, sự phát triển của du lịch văn hóa cần thiết phải nhận được sự hỗ trợ nhiều hơn Tuy nhiên,

du lịch văn hóa là một vấn đề có 2 mặt trái, phải của quá trình quản

lý di sản văn hóa Một mặt, nhu cầu gia tăng của khách du lịch là cơ hội để mở rộng hoạt động bảo tồn Mặt khác, mức độ tham quan tăng, lạm dụng, sử dụng không phù hợp và thương mại hóa di sản là mối đe dọa thực sự đối với tính toàn vẹn và trong trường hợp đặc biệt, mối đe dọa đến sự sống còn của di sản

Do đó, sự phát triển du lịch văn hóa và vấn đề quản lý di sản văn hóa luôn phải đặt song song với nhau

1.2.4 Cơ sở đánh giá khả năng phát huy giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch

Đánh giá tài nguyên du lịch là quá trình thu thập, xử lí thông tin

để đưa ra những nhận định về khả năng khai thác, phục vụ mục đích

du lịch của một đối tượng, một loại tài nguyên nào đó

Để lượng hóa đánh giá tiềm năng phát huy giá trị DSVH trong phát triển du lịch, luận án thực hiện các bước cơ bản sau: 1) Xây dựng thang đánh giá gồm việc lựa chọn các chỉ tiêu đánh giá, khoanh vùng các chỉ tiêu cùng nhóm theo mục đích và xác định các cấp bậc của từng chỉ tiêu dựa trên mức độ quan trọng của nó; 2) Tiến hành đánh giá; 3) Đánh giá kết quả tổng hợp

Luận án lựa chọn các chỉ tiêu đánh giá khả năng phát huy giá trị DSVH trong phát triển du lịch với 2 nhóm: 1) Nhóm chỉ tiêu cấp 1 gồm: tính hấp dẫn, tính kết nối và khả năng bảo tồn dùng để đánh giá khả năng thu hút du khách của DSVH [bảng 1.1,1.2 - tr.51,52]; và 2) Nhóm chỉ tiêu cấp 2 gồm: thời gian tổ chức, vị trí, tính an toàn, cơ sở

hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật, sức chứa khách du lịch dùng để đánh giá khả năng cung ứng của điểm du lịch có DSVH [bảng 1.3,1.4- tr.54,55] Tương ứng với kết quả của 2 nhóm chỉ tiêu ta có bảng đánh giá khả năng khai thác du lịch của điểm du lịch có di sản văn hóa [bảng 1.5,1.6 - tr.55]

Tiểu kết

Xác định được mối quan hệ biện chứng giữa phát huy DSVH và phát triển du lịch giúp khẳng định hướng đi đúng đắn của công trình nghiên cứu khi đặt ra vấn đề quản lý DSVH trong bối cảnh hội nhập của đất nước hiện nay Luận án đề xuất hệ thống tiêu chí và chỉ tiêu

đánh giá DSVH phục vụ phát triển du lịch Hệ thống này được sử dụng để đánh giá 2 nhóm chỉ tiêu chính: (1) Nhóm chỉ tiêu đánh giá khả năng thu hút khách; (2) Nhóm chỉ tiêu đánh giá khả năng cung ứng của điểm du lịch có DSVH Hệ thống chỉ tiêu đánh giá này là cơ

sở để luận án áp dụng đánh giá các DSVH tại tỉnh Quảng Ninh được triển khai các nội dung tiếp theo

Chương 2 ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH Ở QUẢNG NINH 2.1 Tổng quan về di sản văn hóa Quảng Ninh và thực trạng phát triển du lịch Quảng Ninh

2.1.1 Giới thiệu chung về tỉnh Quảng Ninh

Quảng Ninh nằm ở phía Đông Bắc Bộ, phía Bắc giáp Trung Quốc với 118,8 km đường biên giới; phía Đông giáp vịnh Bắc Bộ; phía Tây giáp các tỉnh Lạng Sơn, Bắc Giang, Hải Dương; phía Nam giáp thành phố Hải Phòng Quảng Ninh là địa phương có tài nguyên du lịch đặc sắc vào bậc nhất của cả nước Quảng Ninh là một vùng đất có nền văn hoá lâu đời Con người và xã hội Quảng Ninh là nơi hội tụ, giao thoa, sự thống nhất trong đa dạng của nền văn minh sông Hồng, có truyền thống cách mạng của giai cấp công nhân Vùng Mỏ Trong thời gian qua đã thu hút được lượng khách du lịch lớn đến với vùng đất này

2.1.2 Tổng quan về di sản văn hóa ở Quảng Ninh

DSVH ở Quảng Ninh rất đa dạng và phong phú với 22 tộc người, di sản đậm đặc ở hầu hết các địa bàn trong tỉnh Tỉnh Quảng Ninh hiện có 613 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh; trong đó có 5 khu di tích quốc gia đặc biệt, 53 di tích xếp hạng cấp quốc gia, 82 di tích xếp hạng cấp tỉnh và 473 di tích kiểm kê, phân