ĐẶC TRƯNG NGÔN NGỮ CỦA PANTUN TIẾNG MELAYU CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN NGÔN NGỮ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Do đặc điểm nội dung và hình thức ngắn gọn, có vần dễ nhớ nên pantun luôn được người Melayu vận dụng, truyền miệng qua nhiều thế hệ.Vẻ đẹp của tiếng Melayu đã được thể hiện rất rõ thông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Tập thể hướng dẫn khoa học: GS.TS Phạm Đức Dương

GS.TS Mai Ngọc Chừ

Hà Nội, 2008

MỤC LỤC

4 Đối tượng, phạm vi và tư liệu nghiên cứu 5

5 Mục đích, ý nghĩa và nhiệm vụ của luận án 6

Chương 1

TỔNG QUAN PANTUN TIẾNG MELAYU

VÀ KHÁI QUÁT LÝ THUYẾT TIẾNG MELAYU

9

1.1.1.Nguồn gốc của từ pantun 9 1.1.2 Quan niệm về pantun 10 1.2 Vị trí của pantun trong văn học truyền thống Malaysia 11 1.2.1 Pantun trong hệ thống thể loại văn học 11 1.2.2 Pantun trong văn học viết 14

1.3.1 Phân loại theo cấu tạo 16 1.3.2 Phân loại theo đối tượng độc giả 18 1.3.3 Phân loại theo chủ đề 19 1.3.4 Phân loại của luận án 20 1.3.4.1 Pantun giáo huấn 21 1.3.4.2 Pantun chiến đấu 22 1.3.4.3 Pantun tình yêu 22 1.3.4.4 Pantun hài hước 23 1.4 Hình thức tổ chức và diễn xướng 23 1.5 Mối quan hệ giữa phần gợi ý và phần nghĩa của bài pantun 25

3.1.1.1 Cách tiếp cận theo góc độ ngôn ngữ 38 3.1.1.2 Cách tiếp cận theo góc độ văn học 39 3.1.1.3 Cách tiếp cận theo góc độ văn hoá 39 3.1.2 Cách tiếp cận của các nhà nghiên cứu phương Tây 40 3.1.3 Cách tiếp cận của các nhà nghiên cứu Việt Nam 41 3.2 Cách tiếp cận của luận án 41

Chương 2

ĐẶC TRƯNG NGỮ ÂM CỦA PANTUN TIẾNG MELAYU 45

1.2 Các yếu tố cấu thành nhịp điệu 47 1.3 Các tiêu chí nhận diện nhịp điệu 47 1.4 Phân loại nhịp điệu trong pantun 51

1.4.2 Nhịp điệu trùng điệp 52

1.5.1 Giá trị diễn đạt ngữ nghĩa của nhịp điệu 54 1.5.2 Giá trị nghệ thuật âm thanh của nhịp điệu 58 1.5.3 Giá trị liên kết của nhịp điệu 63

1.2.1 Từ phái sinh danh từ 92 1.2.2 Từ phái sinh động từ 92 1.2.3 Từ phái sinh tính từ 93

2.1.1 Quan niệm của Asmah Haji Omar 94 2.1.2 Quan niệm của Nik Safiah Karim 94

2.2.1 Từ láy hoàn toàn (từ lặp) 94

2.2.2.1 Từ láy bộ phận điệp vần 95 2.2.2.2 Từ láy bộ phận đối vần theo khuôn 95 2.2.3 Láy với các tiền tố, song tố và hậu tố 96

2.4.1 Giá trị hoà âm của từ láy 103 2.4.2 Giá trị gợi tả của từ láy 109 2.4.2.1 Giá trị tượng thanh 109 2.4.2.2 Giá trị tạo hình 110

a Từ láy với việc miêu tả ngoại cảnh 111

b Từ láy với việc miêu tả con người 113

a Đối trái nghĩa trực tiếp 122 b.Đối trái nghĩa gián tiếp 126 3.2.3.2 Từ trái nghĩa ngữ cảnh hay đối nghĩa lâm thời 128

2.1.1 Quan niệm của Nik Safiah Karim 154 2.1.2 Quan niệm của Asmah Haji Omar 155

2.2.1 Đảo toàn bộ vị ngữ trước chủ ngữ 157 2.2.1.1.Đảo vị ngữ - cụm động từ đứng trước chủ ngữ 157 2.2.1.2.Đảo vị ngữ - cụm tính từ đứng trước chủ ngữ 157 2.2.1.3 Đảo vị ngữ - cụm danh từ đứng trước chủ ngữ 157 2.2.2 Đảo bổ ngữ lên trước chủ ngữ 158 2.2.3 Đảo trạng ngữ lên trước chủ ngữ 158

2.3.1 Giá trị giới thiệu thực thể trong pantun 159 2.3.1.1 Những đối tượng được giới thiệu trong pantun là

các thực thể động vật hoặc bất động vật

160

2.3.1.2 Các mô hình câu đảo ngữ trong pantun Melayu

có giá trị giới thiệu thực thể

161

2.3.2 Giá trị nhấn mạnh của đảo ngữ 162 2.3.2.1 Tiêu điểm thông báo là vị ngữ đảo 164 2.3.2.2 Tiêu điểm thông báo là bổ ngữ đảo 165 2.3.2.3 Tiêu điểm thông báo là trạng ngữ đảo 167

3.2 Giá trị câu bị động 171 3.2.1 Giá trị nhấn mạnh của câu bị động 171 3.2.2 Giá trị liên kết của câu bị động 174

4.2.2.1 Sóng đôi có quan hệ đối chiếu 177 4.2.1.2.Sóng đôi có quan hệ đối lập 177 4.3 Giá trị của sóng đôi cú pháp 178 4.3.1 Giá trị liên kết của sóng đôi cú pháp 178

4.3.1.2 Lặp bắc cầu 180 4.3.2 Giá trị tạo âm hưởng và tạo nhịp điệu của sóng đôi cú pháp 182

MỞ ĐẦU

1.Lý do chọn đề tài

1.1 Khi nghiên cứu về văn hoá dân gian nói chung, văn học dân gian nói riêng, ở các quốc gia hải đảo Đông Nam Á (Malaysia, Indonesia, Bruney và Singapore), người ta thường đặc biệt chú ý đến một loại hình văn học dân gian rất đặc biệt, đó

là pantun Pantun có giá trị cao về mặt trí tuệ, tình cảm và nghệ thuật biểu hiện

tinh tế hiện thực cuộc sống, phản ánh sinh động nguyện vọng của người Melayu

về đời sống của mình

1.2 Do đặc điểm nội dung và hình thức ngắn gọn, có vần dễ nhớ nên pantun luôn được người Melayu vận dụng, truyền miệng qua nhiều thế hệ.Vẻ đẹp của tiếng Melayu đã được thể hiện rất rõ thông qua các đặc trưng ngôn ngữ trong pantun Melayu Đó là những viên ngọc chói ngời trong kho tàng văn hoá Melayu

1.3.Trong bối cảnh Việt Nam là một thành viên của ASEAN và đang tích cực tham gia hội nhập với khu vực nói riêng và thế giới nói chung, việc giảng dạy, nghiên cứu ngôn ngữ, văn học và văn hoá các nước Đông Nam Á hải đảo ngày càng cấp thiết, giúp cho sinh viên hiểu được ngôn ngữ và văn hoá các nước trong khối ASEAN và góp phần giúp cho Việt Nam hội nhập nhanh hơn trong các tổ chức của ASEAN

1.4 Tính đến thời điểm này, ở Việt Nam chưa có một công trình nào nghiên cứu về

pantun Melayu Xuất phát từ thực tế nói trên, luận án của chúng tôi “Đặc trưng ngôn ngữ của pantun tiếng Melayu” nhắm đến việc nghiên cứu để có hiểu biết

sâu hơn về pantun Melayu và tiếng Melayu nói riêng, cũng như văn hoá dân tộc Melayu nói chung

Những điều trình bày trên đây là một số lý do chính khiến chúng tôi lựa

chọn “Đặc trưng ngôn ngữ của pantun tiếng Melayu” làm đề tài nghiên cứu của

mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Những năm trước đây, các nhà nghiên cứu ở Việt Nam mới chỉ tập trung nghiên cứu các ngôn ngữ Đông Nam Á lục địa Cho đến tận những năm 1990 trở

đi mới xuất hiện các công trình nghiên cứu ngôn ngữ Đông Nam Á hải đảo, trong

đó có tiếng Melayu Do đó tình hình nghiên cứu pantun cũng chưa được chú ý đến nhiêu, hiện mới chỉ có 3 bài nghiên cứu đề cập trực tiếp đến pantun

1 Lê Thanh Hương (1995), “ Pantun và vị trí của nó trong văn hoá Melayu”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 3, Hà Nội Trong bài nghiên cứu này Lê Thanh Hương dẫn dắt người đọc Việt Nam đi theo hai hướng chính đặt pantun trong hệ thống văn học và pantun trong xã hội truyền thống (văn hoá) Dưới góc độ văn học, pantun có một ví trí đặc biệt so với các thể loại thơ truyền thống khác như syair, gurindam, seloka và thơ tự do, vì nó có vần điệu và nội dung được chia ra làm hai phần vỏ nghĩa và phần nghĩa Trong xã hội truyền thống pantun được sử dụng trong rất nhiều nghi lễ của nhà vua, đám hỏi, cưới hay hội họp v.v Mặc dù trong xã hội hiện nay pantun không được sử dụng nhiều nhưng vẫn được sưu tầm

và gìn giữ bởi lẽ đó là di sản quý báu của cộng đồng Melayu

2 Võ Thu Nguyệt (2001), “ Bước đầu tìm hiểu việc giảng dạy pantun trong trường” Kỷ yếu đông phương học lần thứ 1, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà nội Tác giả Võ Thu Nguyệt giới thiệu sơ qua đặc điểm của pantun và chính những đặc điểm này phục vụ cho việc giảng dạy pantun trong trường học

3 Nguyễn Đức Ninh (2004) “ Pantun Inđônêxia và ca dao dân ca ở Việt Nam” , Tuyển tập văn học Đông Nam Á, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội Mục đích của tác giả muốn giới thiệu người đọc về thể loại thơ pantun, một loại thơ giống với ca dao, dân ca ở Việt Nam

Công trình của Nguyên Đức Ninh được xem như một công trình nghiên cứu pantun sâu hơn so với hai công trình trước dưới góc độ văn học Người đọc nắm được hình thái ra đời của pantun, các chủ đề pantun: pantun giáo huấn, pantun tình yêu, pantun nghề nghiệp, pantun vui nhộn và pantun răn khuyên luân

lý hiện đại và giới thiệu sơ lược về một vài đặc điểm của pantun so với các thể loại thơ truyền thống khác ở Inđônêxia

Trong thời gian đi sưu tập tư liệu liên quan tới pantun ở Malaysia, chúng tôi đã thu thập được trên 30 công trình nghiên cứu về pantun Melayu của các nhà nghiên cứu Malaysia và phương Tây Vì khuôn khổ hạn hẹp của luận án chúng tôi chỉ xin nêu một số công trình tiêu biểu nhất:

1 Francoils-Rene Dailie (1990) có cuốn “ Alam pantun Melayu- Study on the Malay pantun”, (Thế giới pantun Melayu- Nghiên cứu pantun Melayu) xuất bản năm 1990 Francoil – Rene Dailie tổng hợp một số quan điểm của các nhà nghiên cứu pantun liên quan tới phân loại pantun, tiết tấu và tính nhạc trong pantun Bên cạnh đó Francoils chỉ rõ phần gợi ý thường sử dụng những từ ngữ liên quan tới cuộc sống vật chất hàng ngày và môi trường của người Melayu; phần biểu đạt nghĩa có mối liên hệ gần gũi với cộng đồng, xã hội và đời sống tinh thần của người Melayu Nói chung, cuốn sách của Francoils – Rene Dailie đem lại nhiều thông tin mới cho người đọc

2 Omardin Haji Asha’ari (1961) cho xuất bản công trình “Kajian pantun Melayu” (Nghiên cứu pantun Melayu) , Melayu Publication, Singapore Điểm đáng lưu ý nhất của công trình nghiên cứu này tác giả muốn đề xuất các điều kiện để sáng tác một bài pantun hay: phần gợi ý nên sử dụng những từ ngữ mang nét đẹp, vẽ nên những bức tranh thiên nhiên; phần nghĩa chỉ những mục đích, suy nghĩ của con người, đồng thời giữa phần gợi ý và phần nghĩa có sự đối ứng về âm thanh ở những từ cuối dòng

3 Mohamad Azmi AB.Rahman (1998) với bài viết “ Simbolism dalam pantun cinta Melayu” ( Biểu tượng trong pantun tình yêu Melayu) giới thiệu các loại biểu tượng được sử dụng trong pantun tình yêu: biểu tượng từ thế giới thực vật, biểu tượng từ thế giới động vật, biểu tượng từ hiện tượng thiên nhiên và biểu tượng màu sắc Mỗi một loại biểu tượng đều tượng trưng cho con người, tình yêu và cuộc sống của người Melayu

4 Richard James Wilkinsson (1967) trong “Pantun Melayu” (Pantun Melayu) đưa

ra cách phân loại pantun theo độc giả gồm pantun cho trẻ em, cho thanh niên và cho người già

5 Wan Ab Kadir Wan Yusoff (1996) có tác phẩm “Pantun : Manifestasi minda masyarakat” (Pantun : Biểu hiện trí tuệ cộng đồng)” Dưới góc độ văn hóa, ông giới thiệu tâm thức của cộng đồng Melayu được phản ánh trong pantun, từ nhiều khía cạnh khác nhau như nhân cách, tôn giáo, gia đình, xã hội

6 Nik Safiah Karim (1998) trong công trình “ Keindahan pantun dari sudut sintatik” (Vẻ đẹp pantun từ góc độ cú pháp) giới thiệu các kiểu câu và cấu trúc câu pantun Theo bà vẻ đẹp của bài pantun do nhiều yếu tố tạo thành, trong đó cú pháp đóng một vai trò quan trọng (cấu trúc câu, các thành phần câu, trật tự câu)

7 Philip Thomas (1979) với “Syair and pantun Prosody” (Ngôn điệu của syair và pantun) cố gắng chứng minh luật thơ syair và pantun đều dựa trên hệ thống tổ hợp bốn từ trong cùng một dòng thơ như sau: có hai vế nhịp trong một dòng thơ, mỗi

vế nhịp gồm hai từ hai âm tiết hoặc ba âm tiết; những từ có bốn âm tiết hoặc hơn nữa sẽ lấp đầy vị trí của hai từ trong một vế nhịp (khái niệm “từ” ở đây được hiểu

là bao gồm cả các phụ tố, đại từ đi kèm, các từ đơn tiết kế cận), một từ láy được tính là hai từ Tuy nhiên, khó có thể áp dụng kết quả nghiên cứu của Philip Thomas vào phân tích nhịp của các bài pantun vì trong đó có rất nhiều bài pantun

mà một dòng có hai từ, ba từ hoặc tới năm hay sáu từ

Tóm lại các công trình nghiên cứu về pantun đi theo ba hướng chính: văn học, ngôn ngữ học và văn hoá học Mỗi một công trình đều có những đóng góp nhất định nhằm chỉ ra cái hay, cái đẹp trong pantun Melayu Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu mang tính tổng thể về những đặc trưng ngôn ngữ của pantun

Người nước ngoài, nhất là đối với người Việt Nam vốn rất khác biệt về ngôn ngữ, do đó khó cảm nhận được cái hay cái đẹp của pantun, vì vậy chúng tôi muốn áp dụng phong cách học để tiếp cận thể loại thú vị này Theo chúng tôi,

phong cách học là một trong những cách tiếp cận thích hợp nhất cho thấy sự lựa chọn ngôn ngữ bị chế định bởi tâm thức, tình cảm của người bản ngữ như thế nào

3 Cái mới của luận án

Luận án nghiên cứu về đặc trưng ngôn ngữ của pantun tiếng Melayu là công trình đầu tiên ở Việt Nam giới thiệu những đặc trưng quan trọng nhất của tiếng Melayu về ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, cũng như giới thiệu một cách toàn diện về thể loại thơ patun

Luận án đã áp dụng cách tiếp cận ngôn ngữ học để tiếp cận một thể loại văn học dân gian tiếng Melayu, qua đó thấy được những đặc điểm về văn hoá, về nhận thức, về tình cảm của người Melayu Trong khi đó, các công trình nghiên cứu pantun trước đây đều phân tích pantun theo từng mảng riêng biệt chưa gắn kết được sự phân tích các yếu tố ngôn ngữ được lựa chọn trong pantun với tâm thức của người Melayu

Điểm quan trọng nhất, luận án là công trình đầu tiên miêu tả những cái hay cái đẹp của tiếng Melayu được thể hiện trong pantun thông qua những phương tiện

tu từ về ngữ âm, từ vựng- ngữ nghĩa, ngữ pháp

4 Đối tượng, phạm vi và tư liệu nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Như tên gọi của luận án, đối tượng nghiên cứu của luận án là ngôn ngữ trong pantun Melayu, hay nói cách khác là tiếng Melayu trong pantun

4 2 Phạm vi của đối tượng nghiên cứu:

- Về không gian: Pantun Melayu tồn tại ở những nơi có người Melayu sinh sống,

vì vậy, xét về mặt không gian, luận án sẽ nghiên cứu pantun ở những vùng thuộc Đông Nam Á hải đảo, nơi có người nói tiếng Melayu sinh sống

- Về thời gian: Pantun ra đời từ rất lâu, vì vậy đối tượng khảo sát của luận án là tất

cả những văn bản pantun còn tồn tại, được thu thập và in trong cuốn “ Tuyển tập pantun Melayu” do Viện Văn học và Ngôn ngữ Malaysia xuất bản năm 1983

4.3 Tư liệu nghiên cứu:

Toàn bộ tư liệu về pantun Melayu được khảo sát trong luận án được dẫn từ

2052 bài pantun trong “Tuyển tập pantun Melayu” do Viện Ngôn ngữ và Văn học Malaysia xuất bản năm 1983

Theo chúng tôi, đây là công trình tiêu biểu nhất trong số các công trình tuyển chọn về pantun ở Malaysia

5 Mục đích, ý nghĩa và nhiệm vụ của luận án

5.1 Mục đích

Mục đích chính của luận án sẽ là:

- Nêu bật được đặc trưng ngôn ngữ cơ bản nhất trong pantun Melayu

- Bước đầu chỉ ra được những giá trị biểu hiện đặc sắc của đặc trưng đó trong pantun Melayu, thông qua những biện pháp tu từ tiêu biểu, từ đó nhắm đến việc giải mã tâm thức, tình cảm cuả người Melayu

- Về mặt thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà khoa học, cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh thuộc các chuyên ngành lý luận ngôn ngữ và Đông Nam Á học Một cách cụ thể hơn, luận án phục vụ trực tiếp các chuyên đề về văn hoá Đông Nam Á, các ngôn ngữ Đông Nam Á nói chung và ngôn ngữ - văn hoá cộng đồng Melayu nói riêng

Melayu; sự khác biệt đặc trưng ngôn ngữ pantun với các thể loại thơ dân gian khác

- Phân tích các giá trị biểu đạt của nhịp điệu, vần, từ phái sinh, từ láy, từ đồng nghĩa, từ trái nghĩa, phép tỉnh lược, đảo ngữ, cách dùng câu bị động và sóng đôi cú pháp của pantun tiếng Melayu

6 Phương pháp nghiên cứu

Như trên đã trình bày, tư liệu khảo sát của luận án gồm những bài pantun

đã được sưu tầm và được tập hợp lại trong cuốn “ Tuyển tập pantun Melayu”, vì vậy để thực hiện được mục tiêu nghiên cứu của luận án, chúng tôi phân tích pantun từ cách tiếp cận phong cách học, theo đó, phương pháp miêu tả được tiến hành cụ thể qua các thao tác sau:

- Bước thứ nhất, để phân tích pantun theo phong cách học chúng tôi xác định các đặc trưng ngữ âm, từ vựng – ngữ nghĩa và ngữ pháp nổi bật dựa trên mối quan hệ tường minh trong pantun, quan hệ ngữ đoạn theo từng cấp độ

- Bước thứ hai chúng tôi sử dụng phương pháp so sánh, đối chiếu dựa trên những mối quan hệ hàm ẩn gồm quan hệ trên trục lựa chọn và quan hệ liên văn bản, để khu biệt giá trị của các hình thức lựa chọn (ngữ âm , từ vựng – ngữ nghĩa

và ngữ pháp) xuất hiện trong pantun

- Bước thứ ba , trên cơ sở khu biệt giá trị các hình thức lựa chọn, chúng tôi đánh giá về đặc trưng, giá trị của các hình thức ngữ âm, từ vựng – ngữ nghĩa và ngữ pháp đã được hiện thực hoá trong pantun

Cách phân tích phong cách học gắn liền với quá trình khảo sát, thống kê, nhận diện và hệ thống hoá, phân loại đặc trưng ngôn ngữ của pantun tiếng Melayu Phương pháp này được sử dụng để xác định màu sắc tu từ, hiệu quả tu từ tức nhận diện giá trị phong cách của những đặc trưng ngôn ngữ Melayu được thể hiện qua pantun

Để tiếp cận đối tượng được khách quan nhất, luận án tiến hành phân tích đặc trưng ngôn ngữ của pantun tiếng Melayu chủ yếu dựa vào các khái niệm của

các nhà nghiên cứu ngôn ngữ Malaysia

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận án gồm bốn chương:

Chương 1: Tổng quan pantun Melayu và cơ sở lý thuyết tiếng Melayu Chương 2: Đặc trưng ngữ âm của pantun tiếng Melayu

Chương 3: Đặc trưng từ vựng- ngữ nghĩa của pantun tiếng Melayu Chương 4: Đặc trưng ngữ pháp của pantun tiếng Melayu

TÀI LIỆU THAM KHẢO