“So sánh vị trí và vai trò của luật thành văn và án lệ trong hệ thống pháp luật Anh và hệ thống pháp luật Mỹ”

Giữa Anh và Mỹ đều là hai quốc gia thuộc dòng họ common law nhưng vai trò của luật thành văn và án lệ ở hai quốc gia này lại có vị trí và vai trò khác nhau trong từng hệ thống luật. Để tìm hiểu những đặc điểm và sự khác nhau giữa vị trí, vai trò của án lệ và luật thành văn trong hệ thống pháp luật của hai nước Anh và Mỹ, em xin chọn đề tài: “So sánh vị trí và vai trò của luật thành văn và án lệ trong hệ thống pháp luật Anh và hệ thống pháp luật Mỹ”.

MỤC LỤC

A Mở đầu 1

B Nội dung 2

I Khái quát chung về án lệ và dòng họ Common law 2

1 Án lệ 2

1.1 Khái niệm án lệ 2

1.2 Đặc điểm của án lệ 3

1.3 Ý nghĩa của án lệ 3

2 Dòng họ Common Law 4

2.1 Tên gọi của dòng họ pháp luật 4

2.2 Đặc điểm của Common law 4

2.3 Sự hình thành và phát triển của Common law 5

2.4 Nguồn của Common law 6

II Hệ thống pháp luật Anh – Mỹ 6

1 Hệ thống pháp luật Anh 6

1.1 Sự hình thành và phát triển của pháp luật Anh 6

1.2 Hệ thống Toà án ở Anh 8

2 Hệ thống pháp luật Mỹ 9

2.1 Sự hình thành và phát triển của hệ thống pháp luật Mỹ 9

2.2 Hệ thống toà án 10

III Vị trí và vai trò của luật thành văn và án lệ trong hệ thống pháp luật Anh và hệ thống pháp luật Mỹ 11

1 Vị trí và vai trò của Luật thành văn ở Anh – Mỹ 11

1.1 Vị trí và vai trò của luật thành văn ở Anh 11

1.2 Vị trí và vai trò của luật thành văn ở Mỹ 12

2 Vị trí và vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật Anh – Mỹ 13

2.1 Nguyên nhân dẫn đến sự khác nhau về vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật Anh – Mỹ 13

2.2 Vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật Anh 13

2.3 Vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật của Mỹ 15

C Kết luận 16

Danh mục tài liệu tham khảo 17

A Mở đầu

Giữa Anh và Mỹ đều là hai quốc gia thuộc dòng họ common law nhưng vai trò của luật thành văn và án lệ ở hai quốc gia này lại có vị trí và vai trò khác nhau trong từng hệ thống luật Để tìm hiểu những đặc điểm và sự khác nhau giữa vị trí, vai trò của án lệ và luật thành văn trong hệ thống pháp luật của hai nước Anh và Mỹ, em xin chọn đề tài: “So sánh vị trí và vai trò của luật thành văn và án lệ trong hệ thống pháp luật Anh và hệ thống pháp luật Mỹ” Trong quá trình làm bài do hiểu biết còn hạn chế nên không tránh khỏi những sai sót, em kính mong sự giúp đỡ, chỉ bảo của thầy cô

Em xin chân thành cảm ơn!

B Nội dung

I Khái quát chung về án lệ và dòng họ Common law

1 Án lệ

1.1 Khái niệm án lệ

Trong giai đoạn trước đây “án lệ” không được coi trọng trong các hệ thống pháp luật các nước Song thời gian gần đây, án lệ đã và đang dần trở thành một nguồn luật quan trọng trong hệ thống pháp luật của các quốc gia trên thế giới Khi đề cập đến khái niệm “án lệ” thì có nhiều cách hiểu và nhiều định nghĩa khác nhau

Theo cuốn từ điển Black’s Law- Từ điển tiếng anh chuyên ngành luật thì “án lệ” được hiểu là việc làm luật của tòa án khi công nhận và áp dụng các quy tắc mới trong quá trình xét xử; và có thể là vụ việc đã được giải quyết làm cơ sở để đưa ra phán quyết cho những trường hợp có tình tiết hoặc vấn đề tương tự sau này”

Trong pháp luật Pháp, “án lệ” (Jurisprudence) là đường lối giải thích và áp dụng luật pháp của các tòa án về một điểm pháp lý, đường lối này đã được coi như một tiền lệ, khiến các thẩm phán sau đó có thể noi theo trong các trường hợp tương tự

Còn đối với hệ thống pháp luật Anh- Mỹ, “án lệ” được hiểu theo hai nghĩa Với nghĩa hẹp, án lệ bao gồm toàn bộ các quyết định, bản án được tuyên bố bởi Tòa án và có giá trị như nguồn luật, đưa ra những nguyên tắc, nền tảng áp dụng cho các vụ việc xảy ra tương tự sau này, hay là cách thức sử dụng các nguyên tắc có sẵn như là những căn cứ áp dụng để quyết định các vụ việc xảy ra trong tương lai Còn nghĩa rộng nó là nguyên tắc bắt buộc đòi hỏi Thẩm phán trong hệ thống các cơ quan Toà án khi xét xử một vụ việc cụ thể cần phải căn cứ ngay vào các bản án, các vụ việc trước đó Có thể là các phán quyết của các Tòa cấp cao, Tòa phúc thẩm, Tòa án tối cao hay những nguyên tắc không theo luật định được đưa ra từ các quyết định tư pháp, hay những nguyên tắc bất thành văn đã được công nhận, hình thành thông qua các quyết định của Tòa án

1.2 Đặc điểm của án lệ

Án lệ có những đặc điểm cơ bản sau:

Thứ nhất, án lệ do tòa án tạo ra trong quá trình xét xử nguồn của luật án lệ

còn được gọi là luật hình thành từ vụ việc (“case law”) , hay luật do thẩm phán ban hành (“judge make law”) Trong khi đó, nguồn luật văn bản chủ yếu được tạo ra bằng con đường nghị viện ban hành

Thứ hai, án lệ được hình thành phải mang tính mới Nghĩa là vụ việc đó phải

liên quan tới các vấn đề chưa từng được đề cập thì khi này tòa án mới tạo ra án

lệ khi giải quyết

Thứ ba, việc xây dựng và vận hành dựa vào yếu tố tương tự Các thẩm phán

khi giải quyết một vụ việc cần phải xác định và đánh giá lý lẽ tương tự, từ đó để xác định áp dụng hoặc không áp dụng lý lẽ trong bản án trước để giải quyết vụ việc hiện tại

1.3 Ý nghĩa của án lệ

Thứ nhất, lấp đầy các “lỗ hỗng pháp lý” Các văn bản pháp luật lại mang tính

ổn định trong một thời gian khá dài nên đôi lúc lại không phù hợp thực tiễn xã hội Cho nên án lệ đã trở thành một công cụ hữu ích Vì hình thành từ thực tế (từng vụ án cụ thể) cho nên tiền lệ pháp có thể thay đổi linh hoạt, mềm dẻo, phù hợp với sự thay đổi nhanh chóng của xã hội Ví dụ như khi quy tắc án lệ của một nước sử dụng thông luật không đầy đủ, hợp lý để giải quyết một vụ việc nào đó, thì các thẩm phán sẽ tìm các lý lẽ hợp lý để sửa đổi, bổ sung các quy tắc án lệ hiện có Việc này sẽ nhanh chóng hơn và kịp thời hơn việc phải trải qua một quy trình và thủ tục lập pháp rất chậm chạp và phức tạp

Thứ hai, tạo ra sự công bằng và chống oan sai Trên cơ sở xem xét những

bản án của những vụ án giống nhau trước đó Tòa án áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử không thể đưa ra những phán quyết khác, từ đó góp phần tạo nên sự công bằng Mặt khác, án lệ cũng giúp cho tình trạng oan sai, chạy án trở nên hiếm xảy ra hơn vì hai bản án giống nhau phải được xử lý giống nhau cũng như không có tình trạng xử nặng hơn hay nhẹ hơn bản án trong quá khứ đã được

xử lý Điều đó thúc đẩy sự ổn định, chắc chắn và có thể dự đoán trước được của pháp luật, thúc đẩy sự công khai, minh bạch trong hệ thống pháp luật

Thứ ba, giải thích pháp luật và cải tạo luật án lệ tạo điều kiện cho thẩm phán

có thể đưa ra những quan điểm tư tưởng, đường lối mới trong việc áp dụng pháp luật để phù hợp với thực tế Ngoài ra, quy tắc án lệ sẽ là nguồn tư liệu quý giá cho việc cải cách luật sau này, lấp đầy khoảng cách giữa bộ lực mới và bộ luật

cũ một cách chi tiết và đầy đủ nhất

2 Dòng họ Common Law

2.1 Tên gọi của dòng họ pháp luật

Dòng họ pháp luật này được nhắc đến với nhiều tên gọi khác nhau Có tài liệu gọi là dòng họ pháp luật Anh - Mỹ; có tài liệu gọi là dòng họ pháp luật Anglo - Saxon và cũng có tài liệu sử dụng tên “dòng họ pháp luật án lệ” hoặc

“dòng họ common law”

Thuật ngữ “common law” ngày nay được hiểu theo nghĩa thông dụng hơn và thường được đặt trong mối quan hệ với luật thành văn Với nghĩa này, “common law” được diễn tả theo nhiều cách như: luật án lệ, luật do thẩm phán làm ra, luật tập quán và luật bất thành văn Nói cách khác, theo nghĩa này “common law” là luật không do cơ quan lập pháp làm ra mà được tạo ra bằng những phán quyết của tòa án (án lệ) và bằng tập quán pháp Ngoài ra thuật ngữ “common law” còn

có nhiều cách hiểu khác

Như vậy có thể thấy rằng nghĩa chuẩn xác của thuật ngữ “common law” hoàn toàn phụ thuộc vào ngữ cảnh cụ thể mà thuật ngữ được sử dụng

2.2 Đặc điểm của Common law

Dòng họ pháp luật Common law có một số đặc điểm cơ bản đó là:

Thứ nhất, Common law là dòng họ pháp luật trong đó các hệ thống pháp luật

trực thuộc ít, nhiều chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật Anh và thừa nhận án

lệ như nguồn luật chính thống, tức là thừa nhận học thuyết tiền lệ pháp

Thứ hai, Thẩm phán trong các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ này đóng

vai trò quan trọng trong việc sáng tạo và phát triển các quy phạm pháp luật

Thứ ba, nhìn chung hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Common law không

có sự phân biệt giữa luật công và luật tư như trong dòng họ Civil law, trừ hệ thống pháp luật Anh Tuy nhiên, sự phân biệt giữa luật công và luật tư ở Anh không có cùng mục đích như ở các nước thuộc dòng họ Civil law

Thứ tư, chế định pháp luật tiêu biểu của các hệ thống háp luật thuộc dòng họ

Common law là chế định ủy thác - chế định đặc thù của hệ thống pháp luật Anh, ra đời do hoàn cảnh lịch sử của nước Anh, sau đó lan sang các nước thuộc địa của Anh

Thứ năm, sau khi hình thành ở Anh quốc, với chính sách thuộc địa hóa, common

law đã lan sang khắp các châu lục từ châu phi, châu Mỹ đến châu Úc, châu Á và làm thành dòng họ common law, một trong hai dòng họ pháp luật lớn nhất thế giới

2.3 Sự hình thành và phát triển của Common law

Lịch sử hình thành và phát triển của hệ thống pháp luật Common law gắn liền với lịch sử Common law của nước Anh Vào thế kỉ I TCN, nước Anh đã từng bị xâm lược, cai trị bởi đế quốc La Mã gần 4 thế kỉ Song Anh không không bị áp đặt bởi Luật La Mã, bởi nội dung pháp luật dân sự La Mã không phù hợp với bối cảnh kinh tế xã hội của Anh lúc bấy giờ là nền kinh tế hàng đổi hàng Mặc khác chính nhờ vào các yếu tố địa lý, yếu tố con người (tính bảo thủ)

mà sự xâm chiếm này không tác động nhiều đến sự phát triển của hệ thống pháp luật này

Nguồn gốc pháp luật chủ yếu dựa trên nền tảng pháp luật Anh cổ (Anglo -Saxong) với những tập quán được hình thành từ sự phát triển của cộng đồng Sau khi La Mã suy tàn, nước Anh chia ra thành nhiều vương quốc nhỏ có các hệ thống pháp luật bao gồm dù ít hay nhiều, các quy định mang tính địa phương Khi nhà nước chuyên chế thống nhất hình thành thế kỷ X, tạo tiền đề hơn nữa

để chống lại tư tưởng luật La mã Đến thế kỉ XI, sau cuộc chinh phục của người Norman, pháp luật nước Anh là sự lai tạp của các tập quán địa phương

Thế kỉ XIII, “common law” đã được hình thành, hệ thống pháp luật tập trung cao độ Tiếp đó, hệ thống pháp luật Anhphats triển thông qua các giai đoạn: Hình thành và phát triển của equity (thế kỷ XV đến XIX); Giai đoạn cải cách Tòa án và thủ tục tố tụng (Cuối thế kỷ XIX)

Sau khi hình thành ở Anh quốc, dòng họ common law đã lan sang khắp các châu lục từ châu Phi, châu Mỹ đến châu Úc, châu Á và hình thành nên "hệ thống Common Law" Hệ thống này chủ yếu được mở rộng bằng con đường thuộc địa hóa của Hoàng gia Anh

2.4 Nguồn của Common law

Về nguồn của dòng họ pháp luật Common law có thể tìm hiểu thông qua nguồn của hai hệ thống pháp luật Anh và Mỹ

Nguồn của hệ thống pháp luật Anh gồm có án lệ, luật thành văn, luật của Liên minh châu Âu, tập quán địa phương, các tác phẩm uy tín

Trong khi đó nguồn của pháp luật Mỹ bao gồm án lệ, luật thành văn ( Hiến pháp, luật, các văn bản dưới luật do cơ quan hành pháp ban hành), các tác phẩm của các học giả pháp lí

II Hệ thống pháp luật Anh – Mỹ

1 Hệ thống pháp luật Anh

1.1 Sự hình thành và phát triển của pháp luật Anh

Nếu nói đến pháp luật của Anh góc độ luật án lệ áp dụng chung trên toàn nước Anh thì có thể coi lịch sử pháp luật của Anh bắt đầu từ sau chiến thắng của người Norman ở trận chiến Hastings Tuy nhiên, trước đó không phải nước Anh không có luật, chỉ có điều pháp luật thời Anglo-Saxon và thậm chí trước đó, thời

đế quốc La Mã có rất ít ảnh hưởng đối với hệ thống pháp luật Anh ngày nay a) Pháp luật Anh sau cuộc chinh phục của người Norman (từ thế kỷ XI đến cuối thế kỷ XIV)

Năm 1066 người Normande (sống ở Pháp) xâm lược nước Anh và đánh bại quân Saxon ở Hasting, William trở thành Vua nước Anh William tuyên bố duy trì pháp luật tập quán pháp của thời kỳ Anglo-Saxon nhưng bỏ nhiều công sức

để xây dựng chế độ quản lý tập trung trên toàn đất nước Chế độ phong kiến Anh mang tính tập quyền cao, khác với chế độ phong kiến tập quyền cát cứ ở châu Âu lục địa

Sau năm 1066, luật địa phương vẫn được áp dụng bởi các pháp quan (thẩm phán), Toà án Hoàng gia chỉ hoạt động trong phạm vi hạn chế Tình trạng tổ

chức xét xử phân tán dẫn đến việc mỗi toà áp dụng một kiểu luật, ngày càng nhiều vụ việc phức tạp được gửi lên Toà án Hoàng gia Toà án Hoàng gia đã xét

xử những vụ án như vậy và những án lệ này được các pháp quan địa phương lấy làm khuôn mẫu Dần dần các nguyên tắc Toà án Hoàng gia áp dụng thay thế luật địa phương và được áp dụng trên toàn bộ nước Anh Việc xét xử bởi Toà án Hoàng gia không phải là quyền của bên nguyên mà được xem là đặc ân, cần có

sự cho phép đặc biệt Nếu một người muốn gửi đơn kiện đến Toà án Hoàng gia, anh ta phải đến Ban thư ký của nhà vua (Chancery) đóng phí và được cấp “trát” (writ) Trát nhân danh đức vua ra lệnh cho bị đơn hoặc phải tuân thủ theo các yêu cầu của nguyên đơn hoặc bị xét xử và phải tuân thủ phán quyết Trát nêu rõ những cơ sở pháp lý mà bên nguyên đưa ra cho vụ việc của mình Hệ thống trát mang đặc trưng của pháp luật Anh, chứng tỏ vai trò quan trọng của các thủ tục Vai trò quan trọng của thủ tục tố tụng là một trong những nguyên nhân khiến các luật sư Anh không tìm hiểu những nội dung thực định phức tạp trong luật tư của pháp luật La Mã Người ta quan niệm rằng kiến thức ở trường đại học, dựa trên nền tảng Luật La Mã có thể cho phép tìm ra các giải pháp đúng cho cuộc tranh chấp nhưng chưa chắc đã cho phép thắng kiện

b) Thời kỳ thế kỷ 15-19: Sự ra đời của Luật công bằng (Equity Law)

Common Law bộc lộ nhiều khiếm khuyết, thể hiện khả năng có hạn của tiền

lệ pháp trong việc giải quyết các vấn đề rất đa dạng của cuộc sống Luật công bằng có nguồn gốc từ việc coi nhà vua như biểu tượng của công lý Ngài Đổng lý văn phòng (Lord Chancellor) tiếp nhận và trình lên các đơn thỉnh cầu nhà vua khi Toà án Hoàng gia không thể đưa ra các phán quyết công bằng Ngài Đổng lý văn phòng còn có nhiệm vụ hướng dẫn, định hướng nhận thức cho nhà vua về các vụ việc Dần dần nhà vua trao cho Lord Chancellor quyền giải quyết

Cuối thế kỷ 16, Chancery Court (Toà Công bằng) ra đời Đến năm 1616, người

ta bắt đầu chấp nhận ưu tiên áp dụng Luật Công bằng Toà Công bằng đưa ra lệnh cấm bên khởi kiện (dù có đầy đủ cơ sở pháp lý) tiếp tục tranh tụng hay tìm cách cưỡng chế phán quyết Đặc trưng của Luật Công bằng là nó vận hành thông

qua các biện pháp cấm hoặc bằng mệnh lệnh trực tiếp tới các bên (bù đắp công bằng) và việc xét xử được tiến hành trước các đại pháp quan chứ không phải trước các thẩm phán

Những năm 1832 đến cuối thế kỷ 19: Thời kỳ cải cách và phát triển của pháp luật Anh Việc cải cách pháp luật tố tụng diễn ra vào những năm 1832-1833 và 1852

Tổ chức toà án được cải cách năm 1873-1875 trên cơ sở Luật về cải cách tổ chức toà án Sau Judicature Acts, tất cả các toà án đều có thẩm quyền áp dụng Common Law và Equity Law

Về pháp luật nội dung, cải cách tư pháp đã loại bỏ khỏi pháp luật Anh các giải pháp pháp lý cổ điển và trình bày nó thành các quy phạm một cách có hệ thống

c) Thời kỳ từ thế kỷ 19 đến nay: Thời kỳ xuất hiện luật thành văn

Sau Chiến tranh Thế giới I, Luật Hành chính phát triển mạnh ở Anh cũng với việc xuất hiện của hàng loạt các luật, các văn bản hành chính và Toà án hành chính Thời kỳ này cũng diễn ra các cải cách trong một số lĩnh vực mang tính truyền thống như: gia đình, tài sản, hợp đồng, trách nhiệm dân sự… Việc Anh gia nhập EEC năm 1972 cũng tác động mạnh mẽ đến sự thay đổi của pháp luật Anh

1.2 Hệ thống Toà án ở Anh

Từ sau cải tổ hệ thống pháp luật vào cuối thế kỷ XĨ, hệ thống toà án của Anh

đã được tổ chức lại một cách toàn diện Cấp thấp nhất trong hệ thống toà án Anh bao gồm toà địa hạt (chỉ có thẩm quyền xét xử giới hạn trong lĩnh vực dân sự)

và toà pháp quan (xét xử ở lĩnh vực hình sự)

Tiếp theo đó là toà cấp trên, đây là toà án quan trọng nhất ở Anh và xứ Wales bao gồm: toà phúc thẩm (bao gồm toà dân sự chuyên trách và toà hình sự chuyên trách), toà cấp cao (bao gồm: toà Nữ Hoàng chuyên trách, toà đại pháp chuyên trách và toà gia đình chuyên trách) và toà hình sự trung ương

Toà án tối cao của Vương quốc Anh, vào năm 2005, Nghị viện Anh đã thông qua Luật sửa đổi Hiến pháp, theo đó Toà án tối cao Vương quốc Anh được