Tìm hiểu nghệ thuật xưng hô trong quân trung từ mệnh tập của nguyễn trãi

TIM HIEU NGHE THUAT X U N G HO TRONG QUAN TRUNG Tif MENH TAP CUA NGUYEN TRAI PHAM VAN DUNG • Nguyin Trai 1380-1442 kh6ng chi n6i len trong lich su dan tpc vdi tu each mpt nha chinh tri

TIM HIEU NGHE THUAT X U N G HO TRONG

QUAN TRUNG Tif MENH TAP CUA NGUYEN TRAI

PHAM VAN DUNG (•)

Nguyin Trai (1380-1442) kh6ng chi

n6i len trong lich su dan tpc vdi tu

each mpt nha chinh tri, nha quan sy, nha

ngoai giao kiet xuat, dugc UNESCO xep

vao hang danh nhan van hoa the gidi

Nhac den 6ng la con phai nhac den ve

dep lap lanh eua anh "khue tao", cua tai

nang van chuong toa sang tren nhieu the

loai: tha (ca phan chft Nom va phan chft

Han), van hanh chinh (cac ban eao, chieu,

bieu ), dia ly (Du dia ehi), va d ca mpt

the loai kha ty do la thu tu (Qudn trung

tic menh tap)

De minh chung phan nao ve tai nang

do, chung t6i tap hgp nhung thu tu,

menh dy trao d6i gifta nha Le va nha

Minh trong thdi gian khdi nghTa qua van

ban Qudn trung tic menh tap

Mgt an tugng rat manh doi vdi ehiing

ta khi dgc Qudn trung tic menh tap chinh

la site thuyet phyc cua moi buc thu Do la

nhung don can nao ben bi va manh me

gop phan danh thang giac tren mat tran

ngoai giao Vay lam nen sue thuyit phyc

iy la gi? Nhu chiing ta da biit, dii tugng

ma cac buc thu hudng tdi d day chu yiu la

cac tudng ta nha Minh, d6i tugng kha uyen tham ve Han hpc, th6ng kinh bac

su Chinh vi vay, de thuyet phye d6i phucmg, ngoai y chi, tu tudng, sy mim tri phi thudng, tac gia rat can den mpt v6n Han hpc phong phii Dieu do trudc het the hien d kha nang hanh van uyen chuyen, sac sao thong qua v6n tu vung phong phli, sy van dyn^ cac cau tnic ngft phap nhuan nhuyen, thuan thyc

Qudn trung tic menh tap ehu yeu la

tap hgp nhung buc thu dugc Nguyen Trai viet nham thuong thuyet gifta quan

ta va quan dich nen hien nhien ham chua trong do rat nhieu nhiing each xung ho gifta ta vdi d6i phuang^'\

1 He thong dai tiir nhan ximg

trong Qudn trung tie minh tap:

Theo Lim Canh N6ng trong Hdn

ngit vdn ngdn ngit phdp: Dai tu la tu

dimg de thay the danh tu, dpng tu, hinh dung tu hay s i tu ( ) Thay thi danh xung cho ngudi hoac vat la "dai tu danh

xung", thay the ty xung nhu -i- ngd, ^

(*) ThS Tmong DH KHXH va Nhan van, HN

17

TAP CHI HAN NOM SO 1 (104) - 2011 PHAIVI VAN DUNG

ngd, -^ du, ^ du; thay d6i xung nhu >Jc

nhit, M nhi, ^ nhugc, lb ndi; thay the

tha xung nhu - i ehi, A ky, '4 hi, A

phu [1: tr.55] Qua thong ke, chiing t6i

thiy cac loai dai tu nhan xung trong

Qudn trung tit menh tap cung phong phii

kh6ng kem (Dai tu thay the ty xung gom

co: % ngd, ^ ngd., '^ du, ^ ^ ngd

ddng, ^ md', thay the doi xung gom co:

^ nhi, 1 ^ ^ nhT ddng, ^ J ^ nhT ehung,

ji" nhit, }ji:^ nhit ddng, 75 ndi; thay the

tha xung g6m c6: 2L chi, ^ ky, ^ bi),

vdi t6ng s6 lan xuat hien la 297 lan tren

t6ng s6 19419 chft cua cac van kien,

chiem 1,52% Trong do, ^ ngd la dai tu

nhan xung chiem s6 lugng nhieu nhat

(118/297 lin, chiim 39,73%), thu din la

% ky (52 lin/297 lin, chiim 17,5%), rii

den ^ nhT (39 lan/297 lan, chiem

13,13%); %• ngd (28 lin/297 lin, chiim

9,42%,); 1^ Jif (16 lin/297 lin, chiim

5,38%); n^ nhT ddng (11 lin/297 lin,

chiim 3,7%), ^k nhit (7 lin/297 lin,

chiim 2,35%); ^ bi (6 lin/297, chiim

2,02%); :z, chi va ^ J? nhT ehiing (diu

xuat hien 5 lan/297 lin, chiim 1,68%));

^ ^ ngd ddng va 75 ndi (deu xuit hien

4 lin/297 lin, chiim 1,34%); ^ md xa

}k^ nhic ddng chiem s6 lugng ft nhit (1

lin/297 lin, chiim 0,33%)

Ve chuc nang ngft phap cua dai tu

nhan xung, theo Hdn ngic sic, dai tu nhan

xung giai doan thugng c6 co sy phan

c6ng ve chuc nang ro rang: -^ du ,^ du

(chi khac nhau vi hinh thuc viit) chu

yiu dung lam chu ngft va tan ngft, rit it

diing lam dinh ngft -# ngo chu yiu lam

chu ngu va dinh ngft, rit it dung lam tan

ngft ^ ngd vua dung lam chu ngft va

tan ngft, vua co thi dung lam dinh ngft

Neu -i- ngd va ^ ngd ding thdi xuat hien trong mpt cau, khi ^ ngd dung lam tan ngft, -i- ngd se lam chu ngft, khi ^

ngd lam dinh ngft, ^ ngd se lam chii

ngft, hai cai d6 co sy phan cong lan nhau

Tuy nhien trong cau phu dinh, -i- ngd co the dung lam tan ngft ik nhit thudng

dung lam chu ngft va tan ngft, ciing co

the lam dinh ngft M nhT ciing vay 75

ndi chi dimg lam dinh ngft vao thdi Chu

Tan, den ddi Han co the lam chu ngu, nhung tuyet doi kh6ng lam tan ngft .SL

ehi ehi lam tan ngu, i ky noi chung

dung lam dinh ngft [2: tr.207 - tr.209] Khao ve chuc nang ngft phap cua dai

tu nhan xung, ehiing ta thay trong Qudn

trung tic menh tap, "^ du chi dam nhiem

chuc nang chu ngft trong cau Vi dy:

1^ M A ^ i^ J t , i t ^ ^ lib [7:

tr.214] Die vdn nhdn hOu nam bdc, dgo

vd bi thic: Ta nghe noi: Ngudi con co ke

nam ngudi bac, nhung dao thi chang the nay the khac

i l ehi lu6n lam tan ngft:

Vi dy: ik % His, X J^ ^ ^ ^

^ [7: tr.l91] Phue vgng liet vi dgi nhdn

sdt nhi huu chi: Ciii mong cac ngai xet

r5 ma lugng thu cho

75 ndi chi dam nhiem vai tro dinh ngft:

Vi dy: 75 ?IL 75 5C i& M M *i "M [7: tr.246] Ndi td niii phu ndng thdu

thdnh hieu thudn: Ong cha cac nguai da

het long gang sue

•i- ngd, ^ ngd, Wi nhT, }k nhit, ^

ky dam nhiem ca 3 chuc nang chu ngft,

tan ngft, dinh ngft, trong do ^ ky lam dinh ngft nhiiu nhit, -i- ngd, ^ ngd, ^

nhT, jic nhit lam chu ngft va dinh ngft

nhieu ban

TIM HI£U NGHE THUAT XU^NG HO TRONG QUAN TRUNG Tif MENH TAP

Vi du: - -i- ngd lam chii ngft: J - ^h

M ^-i: ^ a ^t .S Jf - i ^-^ [7: tr.239]

Ngd khung nhT chi sT tdt nhdt dg tu qui

ehi thiet: Ta e sT t i t cua cac 6ng ngay

dem thiit tha mong vi

- # ngd lam dinh ngu: ^ #^ ^ ^

R , ?^ J-X # ^ [7: tr.228] Cdnh khi

cudng ngo ddn, du dTphi nghTa: The ma

lai con mu6n lua d6i dan nudc toi, dy d6

nhftng dieu phi nghTa

- ^ ngd lam chii ngft: -^ # ^X {—

k^'A,i-<^%t^ m^ [7: tr.l90]

Ngd dice dT nhdn nghTa ehi dgo, tan tdm

kinh su trieu dinh: T6i cung lay dao

nhan nghTa, het long kfnh thd trieu dinh

- ^ ngd lam dinh ngu: ^ % ^ W[ ,

fel ^,P >L e ifc ^ ^f H ^ Fi i [7:

tr.l87] De ngu Ddng Quan, vdn tri

huynh dT xudt thdnh bdi kien ngd Trdn

ehii: De d D6ng Quan, nghe tin huynh

da ra cua thanh bai kien Tran chiia

chiing t6i

^'St

- M nhT lam chit ngft:

H'J E $!; ^ # A y-A ik # # , # ^4 ^

i^ ? ^ -tiL [7: tr.l81] NhT kim due chiin,

tde nghi lgc binh tuang cdng dT quyet

thu hung, vd do khd luang qudn vi dd:

Nay bgn nguai muon danh thi hay tien

quan giao chien, de quyet song mai, chd

lam kh6 cho quan sT hai nudc nfta

- W nhT lam dinh ngft: iL ^ fe W

i l K 4 ^ l ^ > X t i # ^ - ; f t [7: tr.216]

Thd ngd quan nhT qude ehi kim npi dT

tieu tudng ehi thdm j/w : Va lai ta xem

d nudc cac nguai, hien nay ben trong lo

m i i hga cung dinh

- ik nhit lam chu ngu: iic ^ i f A^

i% viL •;? , « ^ 5C ^ [7: tr216] Nhic

nhugc vi thdnh eao tri thdm, luang thue

huu dd : Niu cac nguai cho la thanh

cao hao sau, luong thyc lai nhieu

- ik nhit lam dinh ngft: fit ^ ^ Be

tb ^ # ^ ^^2 8E, I'J ^ifLik^myi

^ "f f^ [7: tr.216] NhT ddng nhugc ndng xudt thdnh die ngd hda thdn, tde ngd thi nhit nghTa do huynh de cdt nhue : Neu cac nguai biet keo quan ra

thanh, cung ta hoa hao than tinh, thi ta coi cac nguai nghTa nhu anh em rupt thit

- % ky lam dinh ngft: "^ ^ K ^A

':L •% Z.-^^ i^ Mi % ^ m [7: tr.202] Kim dgi nhdn dT phu mdu ehi tdm nhi khi ky tic da?: Nay ngai vdi tam long

cua cha me ma lai nd lua d6i con cai minh u?

Cach bieu thi s6 nhieu c6 khi kh6ng phan biet gifta s6 don va s6 phuc, cung

CO khi the hien bang cac tiep t6 bieu thi

s6 nhieu thudng la ^ ddng (Vi du: ^

ft ^ 75 «t S] =^ J : fH >x ^x ^ ^ , 1

T- if ^ [7: tr.216] Nhi nhT ddng ndi due ed thu hu nghi dT thii thue hga, khdi bdt mau tai? The ma cac nguai lai con

muon CO gift ldi ban su6ng, de chu6c lay tai va thyc, ha chang lam lam sao?),

ngoai ra con xuat hien ^ ehung (Vi dy:

^^^ n ^ t ^ mi i [7: tr.267]

Ngd tri nhT ehung giai vi qude ehi sT: Ta

biet cac nguai deu la ke sT trong nudc)

Nhu vay, he th6ng dai tu nhan ximg d day ca ban deu tuan theo qui luat ngft phap cua dai tu nhan xung tieng Han giai doan thugng c6 Va phai chang dieu d6 the hien Nguyen Trai da chu

truang su dyng van phong eua Tic thu,

NgU kinh trong khi doi thoai vdi tudng

ta nha Minh?

I f

TAP CHI HAN NOM SO 1 (104) - 2011

2 Lot noi khiem xirng va ton xxmg

Theo Vuong Luc trong Cd dgi Hdn

ngit, ngudi xua thudng dimg khiem

xung va t6n xung Khiem xung thay the

nhan xung ng6i thu nhat, ton xung thay

thi nhan xung ng6i thu hai Day deu la

danh tu (hay hinh dung tu dimg nhu

danh tu) kh6ng phai dai tu nen chiing

khong chiu sy che ude ciia qui luat dai

tu (trong cau phu dinh kh6ng dat trudc

dpng tu) nhung ve nghTa cua tu, chiing

lai bieu thi ^ ngd hoac ^ nhT Vi dy

nhu: S /^ qud nhdn, ^ H bdt ede; S

thdn; ^h / ^ tieu nhdn; ^ if ldo phu; -f^

bpc; ,% ngu; ^ qudn; : ^ i dgi vuang;

i vuang; i^T be hg; ^ tic; ^ ik tien

sinh; ^T tuc hg [3: tr.358-359] Ci day,

chiing ta thay trong Qudn trung tir menh

tap, sy xuat hien ciia 16i noi khiem xung

va t6n xung kha phong phii (co tdi 18

loai) Khiem xung g6m: \$ bpc, JM ^

bpc chiing, -f^^ bdc ddng, ^ ^ te dp

Ton ximg gom: ^ de, ^T ede hg, ^

T tlie hg, ^^ khanh, ^^^ khanh ddng,

•'u cdng, -i^ ^ cdng ddng, ^^^ ehu

cdng, : ^ A dgi nhdn, ;^ A ^ dgi nhdn

ddng, ^X qudn phu, yt huynh, ^^L

ldo huynh, ^^L hiin huynh Trong do,

vdi 16i noi khiem xung, \% bpc chiim s i

lupng nhiiu nhit (133 lin/ ting s i 399

lan ciia 16i noi khiem xung va ton xung,

chiem 33,33%) Vi lii noi t6n kung, ^

A dgi nhdn chiem s6 lugng cao ban ca

(143 lin/ tren ting s i 399 lin, chiim

35,84%) It nhit la # : g, te dp, ^ T titc

hg, XJ huynh, ^K, hiin huynh diu chi

xuit hien 1 lin/399 lin, chiim 0,25%

Ngoai ra, cung theo Vuang Lyc, ty

xung ten cua minh cung la mpt loai

khiem xung, gpi ten cua ngudi khac

PHAI\n VAN DUNG

cung la mpt loai t6n xung [3: 359] 6

day, chiing toi thiy xuit hien 55 lin each gpi ten true tiip vdi ca ng6i thii hai (VI

dy: $ i ^ ^ t [7: tr.I79] Dit Phuang

Chinh thu: Thu eho Phucmg Chinh) va

ngoi thu b a i ^ ^ t ^ i n ^ ^<^^ [7: tr.l78] Kim Dd Phu dit bpc cuu vi

ciru thii: Nay Do Phii v i n co mii thu cu

vdi t6i) nen ciing c6 thi xip day la mpt loai t6n xung

3 Nhirng each xirng ho khac Ngoai each xung h6 theo he thong dai tu nhan xung ph6 bien va nhftng loi noi khiem xung va ton xung nhu trinh bay d tren, Nguyen Trai con sir dyng rat nhieu each xung ho khac nfta:

3.1 Xung h6 bang each gpi chuc

quan: Wi du: M ^ ^ t ^ il ^H t ,

"X £ 1% l i -f ^ ^ ^ [7: tr.212] Tiin

gid phung thu dT tu minh ngdn, vi dgi nhdn dit Tdng binh quan ehi y ed due hda gidi dT mien ludng qudc can qua chi khd: Trudc day dang thu (toi) da ty noi

ro, rang y cua ngai va quan T6ng binh von mu6n hoa giai de hai nude thoat khoi n6i kh6 binh dao

3.2 Xung ho bang each gpi kem ten ciing chuc quan:

Vi du: ^ i @ ^?|5 A ^ ,#, ;tt s #

if, ^ f^ [7:tr.l75] Vdng nhdn huang nhdn Tri huyen Dd Phii dit bpc hitu khieh:

Trudc day vi ngudi d6ng huong la Tri huyen D6 Phii eo hiem khfch vdi toi

3.3 Xung h6 bing each gpi chuc quan kem theo hp va t6n xung:

Vi dy: 'ft €- A t i ^ A , iv l i

Oi ^ A # iL i f ?i [7: tr.I86] Duy

20

TiM HIEU NGHE THUAT XU^NG HO TRONG QUAN TRUNG Tif MENH TAP

Tdng binh quan Vuang dgi nhdn, Thdi

gidm San dgi nhdn tgm thd dinh tru :

Duy eo quan Ting binh Vuong dai nhan

va Thai giam San dai nhan con tam

dong lai

3.4 Xung ho bing each gpi chuc quan

kem theo dai tu nhan xung tuong ung:

Vi dy: t ^ ^ •€- ^ t ^^'A [7:

tr.243] Thu thi nhT Tdng binh quan tri

dgo: Thu bao nguoi, quan Tong binh biet

3.5 Xung ho bang each gpi hp kem

theo 16i noi t6n xung:

Vi dy: t ix, * ^P :^ A , ^T, 1^ il"

^ / : ^ [7: tr.l88] Thu thuyit dit Hinh

dgi nhdn, Dd, Luang ehu cdng ddng:

Thu gui bay to cimg Hinh dai nhan va

cac vi Da cong, Luang cong

3.6 Xung h6 bang each gpi kem ten,

dai tu nhan xung va mpt ket cau dinh

ngft bieu thi sac thai:

Vi dn: ^^ ^ ig A-^ ^ [7: tr.l82]

Thi nhT ngugc tgc Phuang Chinh: Bao

may, giac ngugc Phuang Chinh

Trong cac each ggi tren, each ggi ten

kem chirc quan chiem so lugng nhieu nhat

(39 lin/ ting s i 105 lin, chiim 37,14%);

tiep den la each ggi chuc quan kem theo

hp va t6n xung (28 lin/ 105 lan, chiem

26,66%); each gpi theo chuc quan (20

lin/105 lin, chiim 19,04%); each gpi hp

kem theo loi noi ton xung (11 lan/ 105 lan,

chiem 10,47%)); each gpi kem ten, dai tu

nhan xung va mpt ket cau dinh ngft bieu

thi sic thai (5 lin/105 lin, chiim 4,76%);

each gpi chiie quan kem theo dai tu nhan

xung chiem so lugng it nhat (02 lin/105

lin, chiim 1,90%)

Tu sy khao sat ve ba van de tren,

chiing toi di den ket luan: sy phong phii

da dang trong lii each xung h6 cua

Qudn trung tir menh tap chinh la mpt

biiu hien ro net cho v6n Han ngu phong phli cua Nguyin Trai Han het, dieu do eon thi hien d sy van dyng uyen chuyen, linh boat, biin hoa khon ludng va day sac sao da nang len thanh nghe thuat trong lii xung h6 cua Nguyen Trai Cach xung ho d m6i buc thu bien d6i theo sat dien bien cua tran chien Khi thi nhiin nhudng xung "bpc", xung "de", xung "te ip", t6n xung doi phuang la

"dai nhan", "hiin huynh", "lao huynh",

"quan phy" moi khi ta can tranh thu ben dich Nhung thoat da day hien ngang, ty chu khi xung "ngo", xung

"nga", xung "du", gpi d6i phuang la

"nhr', "nhu" (each gpi tuy tien, khong cau ne le tiet, nhin chung chi dung cho

be tren d6i vdi dudi, trudng b6i vdi van b6i, hay ban be than mat, neu khong la

sy bieu hien kh6ng t6n trpng doi phuang [4: tr.82]), co khi gpi trye tiep ten doi phuang, tham chi con ket hgp vdi nhftng hinh dung tu day sac thai bieu earn (-TT

^ yt 1^ : ^ ifi [7: tr.l82] Thi nhT ngugc

tgc Phuong Chinh: Bao may, giae ngugc

Phuang Chinh; ;'^ A A ^ ^,u , ffj 75

i t M ?t !f >X ^ j^lfP ? [7: tr.200] Dgi

nhdn khdi bdt tri nhi ndi thinh gian thu

Md Ky, tdn tdt Phuang Chinh ehi ke nhi tri nghi do du dT bdt quyet da? Dai nhan

ha khong biet ma lai nghe ke cua ten Ma

Ky gian hen, ten tan t6t Phuang Chinh

ma h6 nghi, do dy khong dam quyet

sao?; i^ ^ m-i^, Hi^l 1^ i i t i€ ^

^k "^ -ft H? m ? t [7: tr.246] Duy Ddng Quan nhdt thdnh, tde cic Vuong Thdng

I I

TAP CHI HAN NOM SO 1 (104) - 2011 PHAIVI VAN DUNG

du hdn tdn suyen, dd nhT si truong: Duy

con mpt thanh Dong Quan, bpn giac

Vuong Th6ng, h6n lia khoi xac, con

chiit hoi tan ma van con dien cuong giay

dya ) khi ta dang gianh the thang tran,

truy kich ke thu Va nhu vay, co the thay,

nghe thuat xung h6 trong Qudn trung tic

menh tap la mpt trong nhiing diem het

siic dac sac lam nen "sue manh nhu

mudi van quan", "manh nhu vu bao, sac

nhu guam dao" [5: 143]

P.V.D

Chu thich:

(1) Phan van ban chir Han dupc chiing

toi sir dung khao sat trong bai viet nay dya

tren ban nen (chu yeu la ban Phiic Khe, hoac

mpt ban khac trong trudng hop van kien

nam ngoai ban in nay) dupc Nguyen Van

Nguyen thyc hien khao hieu trong Nhung

vdn de vdn bdn hgc Qudn trung tir menh tap

ciia Nguyin Trai, Nxb Van hpc, H 1998

(tr 175-285)

Tai lieu tham khao chinh

1 #J * f.: >1IS- X T if -;i, t ^ • ^,

ib t^ 1998

2 i # # - , ,^^^l^:;1|ff^

3 i ;^ i ,^: ^ i\ m tf, ^ - # , t ^

t ^, it % 1999

4 i ^Ir 'jf ra i^ # , t # #i # ^ ^ &

^'^:-^ i\i9^i^,iL'^K^i^m ?i,

J i i^.1976

5 Nguyen Hiru Son tuyen chpn va gidi thieu:

Nguyen Trai ve tdc gia vd tdc phdm, Nxb

Giao due, Tp H6 Chi Minh 2003

6 Nguyen Trdi todn tap tdn bien Tap 1,

Trung tam Nghien ciiu Quoc hpc & Nxb

Van hpc, H 2001

7 Nguyen Van Nguyen: Nhirng vdn de

vdn bdn hgc Qudn trung tie menh tap ciia Nguyin Trdi, Nxb Van hpc, H 1998./

22