“Hệ thống pháp luật Nhật Bản là sự lai tạp giữa hai dòng họ pháp luật Common law và Civil law”.

Nhật Bản là một quốc gia thuộc khu vực châu Á có nền văn hóa và giá trị truyền thống lâu đời. Ngày nay, Nhật Bản đã là một quốc gia văn minh, tiến bộ với sự phát triển về mọi mặt kinh tế, chính trị, xã hội và cả pháp luật. Trong lịch sử, Nhật Bản đã có những chính sách giao thương với các nước phương Tây nên đất nước này ít nhiều cũng có sự ảnh hưởng từ các quốc gia phương Tây này, sự ảnh hưởng này được thể hiện rõ nét nhất ở hệ thống pháp luật của Nhật Bản. Hệ thống pháp luật của Nhật Bản được biết đến là một hệ thống pháp luật tiến bộ, chứa đựng những ưu điểm của pháp luật phương Tây kết hợp với những giá trị truyền thống của quốc gia. Vì vậy, để tìm hiểu rõ hơn về hệ thống pháp luật của Nhật Bản và tìm hiểu tại sao lại có sự kết hợp này em xin chọn đề tài: “Bằng hiểu biết của mình về luật so sánh, Anhchị hãy bình luận về nhận định: “Hệ thống pháp luật Nhật Bản là sự lai tạp giữa hai dòng họ pháp luật Common law và Civil law”.

A MỞ ĐẦU

Nhật Bản là một quốc gia thuộc khu vực châu Á có nền văn hóa và giá trị truyền thống lâu đời Ngày nay, Nhật Bản đã là một quốc gia văn minh, tiến bộ với sự phát triển về mọi mặt kinh tế, chính trị, xã hội và cả pháp luật Trong lịch sử, Nhật Bản đã có những chính sách giao thương với các nước phương Tây nên đất nước này ít nhiều cũng có sự ảnh hưởng từ các quốc gia phương Tây này, sự ảnh hưởng này được thể hiện rõ nét nhất ở

hệ thống pháp luật của Nhật Bản Hệ thống pháp luật của Nhật Bản được biết đến là một hệ thống pháp luật tiến bộ, chứa đựng những ưu điểm của pháp luật phương Tây kết hợp với những giá trị truyền thống của quốc gia Vì vậy, để tìm hiểu rõ hơn về hệ thống pháp luật của Nhật Bản và tìm

hiểu tại sao lại có sự kết hợp này em xin chọn đề tài: “Bằng hiểu biết của

mình về luật so sánh, Anh/chị hãy bình luận về nhận định: “Hệ thống pháp luật Nhật Bản là sự lai tạp giữa hai dòng họ pháp luật Common law

và Civil law”.

B NỘI DUNG

I Khái quát về hệ thống pháp luật Nhật Bản

Pháp luật và các thiết chế chính quyền của Nhật Bản ở thời kì tiền cổ đại (khoảng từ năm 250 TCN đến năm 603) mang tính “thuần Nhật”, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của tư tưởng, triết lí tôn giáo và không bị ảnh hưởng của các yếu tố ngoại lai Pháp luật Nhật Bản ở thời kì tiền cổ đại hầu như không có sự phân biệt rạch ròi giữa quy phạm pháp luật với quy phạm xã hội và các quy phạm tôn giáo khác Ở thời kì cổ đại và trung đại pháp luật Nhật Bản đã chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi pháp luật phong kiến Trung Hoa1

Hệ thống pháp luật Nhật Bản bắt đầu chịu ảnh hưởng của pháp luật Trung Quốc từ thế kỉ thứ V Những đạo luật đầu tiên của Nhật Bản thời kỳ này được xây dựng trên cơ sở học hỏi kinh nghiệm của Trung Quốc và có những điểm tương đồng với các đạo luật của nhà Đường ở Trung Quốc (từ năm 618 – 907) Thậm chí Nhật Bản còn tổ chức lại Nhà nước theo mô hình nhà nước phong kiến Trung Quốc

Ở thời kỳ cận đại và hiện đại, nhận rõ được sự bất cập của triết lí Trung Quốc

và với nhu cầu tìm hiểu, học hỏi văn minh phương Tây đã làm cho người Nhật nới lỏng chính sách cấm du nhập văn hóa phương Tây vào trong nước Nhật Bản cho rằng việc tiếp nhận Common law sẽ khó khăn hơn là việc pháp điển hóa và ban hành các bộ luật nên vào thế kỷ thứ XIX, các bộ luật của Pháp và Đức và một số cường quốc ở châu Âu đã được biên dịch ở Nhật Bản Bộ luật hình sự Nhật Bản được xây dựng trên cơ sở học hỏi khuôn mẫu pháp luật của Pháp còn

Bộ luật dân sự, tố tụng dân sự hay cách thức tổ chức hệ thống tòa án Nhật Bản được học hỏi và chịu ảnh hưởng rất lớn từ pháp luật Đức2

Sau chiến tranh thế giới thứ II, ở Nhật Bản diễn ra công cuộc đại cải tổ pháp luật và hệ thống pháp luật Nhật Bản lúc này chịu ảnh hưởng từ hệ thống pháp luật của Mỹ nên Nhật Bản đã cho ra đời Hiến pháp năm 1946 thay thế cho Hiến pháp năm 1889 Với sự ra đời của bản Hiến pháp mới này, Nhật Bản đã có

1 Nguyễn Văn Quang, Văn hóa pháp luật Nhật Bản- Sự kết hợp truyền thống và hiện đại Tạp chí Luật học 8/2014.

2 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình luật so sánh NXB Công an nhân dân.

những thay đổi lớn về tổ chức hành chính nhà nước, thẩm quyền quản lý nhà nước và cả thủ tục tố tụng, hệ thống tòa án của mình

Như vậy, có thể thấy ở giai đoạn sau này của pháp luật Nhật Bản, việc xác định chính xác nguồn của pháp luật Nhật Bản rất khó khăn vì pháp luật Nhật Bản chịu ảnh hưởng từ cả hệ thống pháp luật Pháp và Đức và sự ảnh hưởng của

hệ thống pháp luật Mỹ nên rất khó xác định nguồn gốc của hệ thống pháp luật Nhật Bản là Civil law hay Common law nên có thể nói rằng hệ thống pháp luật Nhật Bản là sự lai tạp giữa hai dòng họ pháp luật Common law và Civil law

II Khái quát chung về dòng họ pháp luật Common law và Civil law

1 Dòng họ pháp luật Civil law

Đây là hệ thống pháp luật lớn nhất thế giới, được xây dựng trên nền tảng di sản của Luật La Mã, phát triển ở các nước Pháp, Đức và một số nước lục địa Châu Âu Trong đó pháp luật của Pháp, Đức là quan trọng nhất và có ảnh hưởng lớn tới pháp luật của các nước khác trong hệ thống pháp luật này Hệ thống pháp luật của các nước này nhìn chung đều chịu ảnh hưởng của Luật La Mã, luật vật chất được coi trọng hơn luật thủ tục, luật tư là lĩnh vực pháp luật được chú trọng hơn cả Họ pháp luật này coi trọng văn bản qui phạm pháp luật và đã thoát ly khỏi tôn giáo, luân lý, đề cao tự do cá nhân Ngày nay, phạm vi ảnh hưởng của

hệ thống Civil Law tương đối rộng bao gồm các nước Châu Âu lục địa (Pháp, Đức, Italia…), Quebec (Canada), Louisiana (Mỹ), Nhật Bản và một số nước Châu Mỹ Latinh (Brazin, Vênêduêla…)

Các hệ thống pháp luật của dòng họ pháp luật này được chia thành Jus publicum (công pháp) và Jus privatum (tư pháp) Công pháp bao gồm các ngành luật, các chế định pháp luật điều chỉnh các quan hệ về tổ chức và hoạt động của

cơ quan nhà nước, những quan hệ mà một bên tham gia là các cơ quan nhà nước Còn tư pháp bao gồm các ngành luật, các chế định pháp luật điều chỉnh các quan hệ liên quan đến các cá nhân, tổ chức khác Cốt lõi của luật tư là nguyên tắc tự do ý chí Tự do ý chí mang bản chất giới hạn quyền lực nhà nước

và thừa nhận công dân được làm tất cả những gì pháp luật không cấm Trong lĩnh vực luật tư nhà nước đóng vai trò như người trọng tài Cốt lõi của luật công

là công quyền chỉ được làm những gì mà luật cho phép Nhà nước buộc phải tuân thủ pháp luật Hệ thống Civil law quan niệm luật pháp là phải đi từ các chế định cụ thể và tính pháp điển hóa của dòng họ pháp luật Civil law có ưu điểm rõ nét là tính khái quát hóa, tính ổn định cao

2 Dòng họ pháp luật Common law

Pháp luật Anh – Mỹ là hệ thống pháp luật lớn thứ hai thế giới, là hệ thống pháp luật ra đời ở Anh, sau này phát triển ở Mĩ và những nước là thuộc địa của Anh, Mĩ trước đây Dòng họ pháp luật này là một hệ thống pháp luật lớn trên thế giới dựa trên truyền thống hệ thống pháp luật của Anh Án lệ của Common Law được tạo ra bởi tòa án, phân biệt với đạo luật của Nghị viện Pháp luật Anh –

Mỹ không ảnh hưởng sâu sắc và gắn bó mật thiết với những nguyên tắc của luật dân sự La Mã như pháp luật lục địa Lý do là họ quan niệm Tòa án chỉ có thẩm quyền với từng vụ việc cụ thể Luật gia phải được đào tạo và trưởng thành trong thực tiễn Hệ thống Common law quan niệm luật pháp được hình thành từ tập quán Pháp luật Common law dựa chủ yếu trên nguồn luật là tiền lệ pháp Thẩm phán vừa là người xét xử vừa là người sáng tạo ra pháp luật một cách gián tiếp

Ưu điểm rõ nét nhất của các tập quán là tính cụ thể, linh hoạt và phù hợp với sự phát triển của các quan hệ xã hội Dòng họ pháp luật Common law không phân chia thành luật công và luật tư như dòng họ pháp luật Civil law

III Hệ thống pháp luật Nhật Bản là sự lai tạp giữa hai dòng họ pháp luật Common law và Civil law

1 Đặc điểm của dòng họ pháp luật Civil law trong pháp luật Nhật Bản

Từ khi Nhật Bản xóa bỏ chính sách tự cô lập và tiếp nhận nhận văn hóa và pháp luật phương Tây thì pháp luật Nhật Bản chịu ảnh hưởng đầu tiên từ dòng

họ pháp luật Civil law mà đại diện là hệ thống pháp luật của Pháp và Đức

1.1 Hệ thống tòa án

Hệ thống tòa án của Nhật Bản được xây dựng trên cơ sở mô hình hệ thống tòa án của các nước thuộc hệ thống pháp luật Civil law mà hình mẫu điển hình

là hệ thống pháp luật của Pháp và hệ thống pháp luật của Đức và chịu sự giám sát của cơ quan hành pháp Sau chiến tranh thế giới thứ II, hệ thống tòa án của

Nhật Bản không còn chịu sự can thiệp của Chính phủ như trước mà đã có vị trí độc lập hiến định trong bộ máy nhà nước Hiện nay, tương tự như các nước thuộc dòng họ Civil law, hệ thống tòa án Nhật Bản cũng đã phân chia ra thành các cấp tòa án

1.2 Nguồn luật

Cũng như pháp luật Pháp, Đức - các hệ thống pháp luật Civil Law, hình thành trên cơ sở luật La Mã và Nhật Bản cũng không ngoại lệ khi chịu ảnh hưởng của dòng họ pháp luật này Nhật Bản có hệ thống pháp luật thành văn Hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội đều được điều chỉnh bởi pháp luật thông qua các văn bản thành văn, như: Hiến pháp, Bộ luật, văn bản quy phạm của Nghị viện và Chính phủ trung ương hay các văn bản quy phạm pháp luật khác nhau được ban hành bởi chính quyền địa phương Trong hệ thống pháp luật, nguồn luật quan trọng của pháp luật Nhật Bản là Hiến pháp, đạo luật của Nghị viện, văn bản pháp luật do Nội các hay các cơ quan hành chính ban hành, văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương Nhật Bản Ngoài ra, còn có các điều ước quốc tế, tập quán pháp, các quan điểm học thuật, các bản án mẫu hay hình thức giải thích pháp luật bởi tòa án Có thể thấy hệ thống pháp luật của Pháp và Đức đã trở thành hình mẫu cho hệ thống pháp luật Nhật Bản trong giai đoạn này Năm 1898, Nhật hoàng đã ban hành Bộ luật dân sự mới với nội dung chịu ảnh hưởng sâu sắc của Bộ luật dân sự Đức Nguồn luật quan trọng

và được ưu tiên áp dụng thứ hai sau luật thành văn của Nhật Bản là tập quán pháp Phán quyết của Tòa án không được coi là nguồn luật mặc dù trên thực tế phán quyết của tòa án đóng vai trò quan trọng với tư cách là nguồn luật bổ trợ giống như ở các nước châu Âu lục địa Trên thực tế, không phải mọi trưởng hợp luật thành văn đều có vị trí quan trọng hơn tập quán pháp Trong một số trường hợp khác thì thẩm phán còn có thể dựa vào những tập quán không phù hợp với luật thực định nhằm đưa ra giải pháp thỏa đáng3

1.3 Đào tạo luật ở Nhật Bản

3 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình luật so sánh NXB Công an nhân dân.

Nhìn chung đào tạo luật ở Nhật Bản cũng tương tự như đào tạo luật ở các nước thuộc dòng họ Civil law mà điển hình là hình thức đào tạo của hệ thống pháp luật Pháp và hệ thống pháp luật Đức Phương pháp đào tạo luật ở Nhật Bản vẫn chủ yếu là phương pháp thuyết trình ở các lớp học có quy mô 500 sinh viên với nội dung chính của bài giảng là tập trung vào lý thuyết Sau khi tốt nghiệp khoa luật, các cử nhân luật có thể lựa chọn học tiếp để trở thành thạc sĩ hoặc tiến sĩ luật, hay lựa chọn học tại các tổ chức đào tạo luật chuyên biệt để trở thành luật sư

2 Đặc điểm của dòng họ pháp luật Common law trong hệ thống pháp luật Nhật Bản

Bên cạnh việc chịu ảnh hưởng từ dòng họ pháp luật Civil law, hệ thống pháp luật của Nhật Bản cũng chịu ảnh hưởng từ dòng họ pháp luật Common law và điển hình là hệ thống pháp luật Mỹ Những quan điểm, tư tưởng mới đã được

Mỹ mang đến cho Nhật Bản, đặc biệt là tư tưởng dân chủ, bình đẳng và bảo vệ hòa bình Hiến pháp năm 1946 của Nhật được xây dựng với mục đích vô cùng tiến bộ Trong đó, buộc nhà nước phải hoạch định nền chính trị theo những quy định tối cao của Hiến pháp Hiến pháp đã xác định ba nguyên tắc: Chủ quyền cho nhân dân, bảo đảm nhân quyền cơ bản và tinh thần hòa bình

2.1 Hệ thống tòa án

Những ảnh hưởng của dòng họ pháp luật Common law tới pháp luật Nhật Bản được thể hiện rõ nét trong các chế định pháp luật về tổ chức hệ thống tòa

án Quyền kiểm tra tính hợp hiến của các văn bản pháp luật được giao cho tòa án tối cao, hệ thống tòa án được tổ chức theo một ngạch duy nhất Nhật Bản không chia hệ thống tòa án thành các cấp hành chính mà chia thành các cấp xét xử (sơ thẩm, phúc thẩm và thượng thẩm) và ở Nhật Bản một bản án có thể được kháng

án hai lần

2.2 Thủ tục tố tụng

Bộ luật tố tụng hình sự năm 1948 của Nhật Bản trong quá trình soạn thảo có

sự giúp đỡ tích cực từ phía Mỹ và phản ảnh rõ nét quan điểm pháp luật tố tụng của người Mỹ Cụ thể, sự ảnh hưởng đó thể hiện trong các quy định về nguyên

tắc tranh tụng, điều tra thu thập tài liệu,chứng cứ, hạn chế trong việc chấp nhận chứng cứ gián tiếp Bộ luật tố tụng hình sự của Nhật Bản được soạn thảo theo khuôn mẫu của Bộ luật tố tụng hình sự Mỹ ngoại trừ chế định xét xử có Bồi thẩm đoàn Trong quá trình tố tụng, nguyên tắc tranh tụng được đề cao, thẩm phán chỉ đóng vai trò là người trọng tài, vai trò chính trong quá trình tố tụng là của bên buộc tội và bên bị buộc tội Nhật Bản còn ban hành đạo luật về Viện công tố, đạo luật về luật sư và các đạo luật này đều chịu ảnh hưởng của dòng họ pháp luật Common law và những đạo luật này vẫn còn hiệu lực đến ngày nay mặc dù đã có sửa đổi

3 Giá trị truyền thống của pháp luật Nhật Bản vẫn được kế thừa

Mặc dù chịu sự ảnh hưởng của cả hai dòng họ pháp luật là Civil law và Common law nhưng hệ thống pháp luật của Nhật Bản vẫn giữ được những nét văn hóa, giá trị truyền thống của riêng mình

Yếu tố truyền thống của Nhật Bản được thể hiện trong nguồn luật của Nhật Bản, mặc dù chịu ảnh hưởng của dòng họ pháp luật châu Âu lục địa và giống với các quốc gia thuộc dòng họ pháp luật châu Âu lục địa thì Nhật Bản cũng sử dụng nguồn luật chủ yếu là luật thành văn Nhưng trên thực tiễn thì có những trường hợp ngoại lệ, thẩm phán có thể dựa vào những tập quán để đưa ra phán quyết nhằm giải quyết một cách thỏa đáng Bên cạnh đó, giá trị truyền thống cũng được thể hiện qua cách người Nhật giải quyết tranh chấp Bất kể những chuyển biến của hệ thống pháp luật, xã hội Nhật Bản vẫn khác xa xã hội của các nước phương Tây Người Nhật vẫn tồn tại tư duy và thói quen cũ trong cuộc sống của mình, ngay cả giai cấp công nhân, tiểu thương và tầng lớp dân thành thị vẫn còn tồn tại những tư duy và nề nếp thói quen truyền thống của người Nhật Đại đa số người Nhật Bản không thích tham gia vào các lĩnh vực hoạt động công quyền và có xu hướng thích giao phó những công việc đó cho số ít những người có quyền lực trong xã hội Hơn nữa, người Nhật Bản còn có thói quen, thậm chí có thể nói là văn hóa né tránh kiện tụng vì họ cho rằng sự xuất hiện của họ tại phiên tòa, ngay cả những vụ việc dân sự cũng làm ảnh hưởng xấu tới danh dự của họ Vì vậy những công dân tốt thường có xu hướng tránh xa

pháp luật, coi pháp luật là sự gắn liền với hình phạt, với nhà tù và sự ô danh Trên thực tế, người Nhật thường lựa chọn giải quyết những tranh chấp bằng hòa giải hơn là lựa chọn tranh tụng tại tòa án

IV Bình luận về nhận định “Hệ thống pháp luật Nhật Bản là sự lai tạp giữa hai dòng họ pháp luật Common law và Civil law”

Qua phân tích trên có thể thấy, mặc dù có sự ảnh hưởng, lai tạp giữa hai dòng

họ pháp luật Common law và dòng họ pháp luật Civil law nhưng hệ thống pháp luật Nhật Bản vẫn giữ lại, vẫn kế thừa những giá trị văn hòa và truyền thống của mình để tạo nên một hệ thống pháp luật phát triển, tiến bộ và tồn tại đến mãi sau này Sự lai tạp của hệ thống pháp luật Nhật Bản đã được Nhật Bản áp dụng một cách thành công những đặc điểm nổi bật của hai dòng họ pháp luật Civil law và Common law Nhật Bản đã “Nhật hóa” những đặc điểm của hai dòng họ pháp luật này thành những nét riêng của hệ thống pháp luật của mình và kết hợp với yếu tố truyền thống của pháp luật Nhật Bản để có được sự thành công của hệ thống pháp luật như bây giờ

Thành quả của quá trình học hỏi từ hai dòng họ pháp luật Civil law và Common law đã thể hiện Nhật Bản đã biết chọn lọc những điểm tiến bộ từ hai dòng họ pháp luật này và áp dụng thành công vào việc xây dựng hệ thống pháp luật nước mình để có được hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, tiền bộ như bây giờ

Hệ thống pháp luật của Nhật Bản là hệ thống pháp luật mà các quốc gia khác trên thế giới trong đó có Việt Nam cũng cần phải học hỏi để đúc rút ra những kinh nghiệm lập pháp cho hệ thống pháp luật của nước mình

C KẾT LUẬN

Như vậy, hệ thống pháp luật Nhật Bản từ khi mới hình thành đến nay không chỉ chịu sự ảnh hưởng của pháp luật phong kiến Trung Quốc mà sau đó còn chịu ảnh hưởng bởi hai hệ thống pháp luật lớn nhất thế giới: Hệ thống pháp luật Civil Law và hệ thống pháp luật Common Law Sự ảnh hưởng đó vừa có yếu tố khách quan, nhưng phần lớn là sự tiếp nhận một các chủ động do nhu cầu tự thân và sự hấp dẫn bởi những giá trị tiến bộ Nhật Bản đã cẩn trọng, khôn khéo và nỗ lực trong việc tiếp nhận và “Nhật hóa” những giá trị tiên tiến nhất về pháp luật ở khắp nơi trên thế giới để chuyển hóa thành những thành những chuẩn mực của mình Thành quả là Nhật Bản đã xây dựng được hệ thống pháp luật toàn diện, tiến bộ, phù hợp, có vị trí trên bản đồ pháp luật thế giới, thực sự là hình mẫu để nhiều quốc gia học hỏi, tham khảo, trong đó có Việt Nam

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Văn Quang, Văn hóa pháp luật Nhật Bản- Sự kết hợp truyền

thống và hiện đại Tạp chí Luật học 8/2014.

2 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình luật so sánh NXB Công an nhân

dân

3 TS Phạm Hồng Quang, Nguồn luật và một số kinh nghiệm giải thích

pháp luật ở Nhật Bản Tạp chí Luật học 8/2011.