Nghiên cứu về phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong pháttriển bền vững Tây Nguyên chính là cung cấp cơ sở lý luận, thực tiễn, vànhững luận cứ khoa học, để thống nhất nhận thức,
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài luận án
Tây Nguyên là vùng chiến lược trọng yếu của quốc gia trongkháng chiến cũng như trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Là vùngcao nguyên đất đỏ, có nhiều dân tộc thiểu số sinh sống, với một kho tàngvăn hoá đầy bí ẩn và đa sắc màu, sinh động trong sự thống nhất với vănhóa các dân tộc khác của nước ta Kho tàng văn hoá đấy, đã tạo nên những giá
trị văn hoá dân tộc thiểu số Tây Nguyên độc đáo Đó là: Thứ nhất, khai thác
và ứng xử hài hoà với môi trường tự nhiên, có sự thích ứng cao với các điềukiện, hoàn cảnh sống, biểu hiện qua tâm thức rừng và phương thức canh tácvừa khai thác vừa giữ gìn được rừng của người dân tộc thiểu số Tây Nguyên;
Thứ hai, điều tiết các quan hệ xã hội trong sự ổn định hài hoà, biểu hiện qua
thiết chế buôn làng tự quản với hệ thống luật tục và toà án phong tục của tộc
người dân tộc thiểu số Tây Nguyên; Thứ ba, tính phong phú, đa dạng, độc
đáo, sáng tạo, biểu hiện qua các hoạt động nghệ thuật dân gian đa sắc màu và
tay nghề thủ công khéo léo của người dân tộc thiểu số Tây Nguyên; Thứ tư,
tính cố kết cộng đồng, đề cao buôn làng trong hoạt động tín ngưỡng, lễ hộiphong phú và trong hệ thống kiến trúc của người dân tộc thiểu số Tây
Nguyên Thứ năm, đề cao vai trò của người phụ nữ trong văn hoá mẫu hệ vẫn
còn ghi dấu ấn trong xã hội hiện đại
Trong bối cảnh mới, sự nghiệp đổi mới toàn diện ở nước tanói chung và Tây Nguyên nói riêng, đều hướng đến mục tiêu cơ bản làbảo đảm phát triển bền vững Trên thế giới, nhiều nước lựa chọn conđường, cách thức phát triển kinh tế theo lý thuyết phát triển gắn vớichấp nhận hy sinh môi trường, hy sinh sự ổn định xã hội và đã phải trả
giá đắt Quá trình tìm tòi, nghiên cứu, các nhà khoa học đã phát hiện ra
một thực tế, phát triển hiện nay phải mang đặc trưng của phát triển bềnvững và là một trong những cơ sở khoa học cho phát triển ấy phải làvăn hoá Trong xu hướng chung đó, Đảng ta đã kịp thời có các quanđiểm cụ thể về văn hóa và vai trò văn hóa đối với phát triển bền vững.Xét đến cùng, văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêuvừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội
Phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong phát triển bềnvững Tây Nguyên, là quá trình các chủ thể có nhận thức đầy đủ vềcác giá trị văn hoá, từ đó tiến hành bảo tồn, phát triển các giá trị vănhoá đó Sau đó, thông qua các hoạt động cụ thể, định hướng các giátrị đó vào trong thực tiễn phát triển bền vững Tây Nguyên Quátrình này trước mắt đã thu được những thành tựu nhất định Các chủ thể
Trang 2đã nhìn nhận, hiểu đúng được về vai trò của giá trị văn hoá dân tộc thiểu
số trong phát triển bền vững Tây Nguyên Thực hiện bảo tồn có hiệu quảcác giá trị văn hoá của vùng, qua đó phát triển có chọn lọc các giá trị đó
để phù hợp với xu hướng chung của thời đại Trên cơ sở đó, đã địnhhướng các giá trị văn hoá dân tộc thiểu số vào trong các trụ cột của pháttriển bền vững như kinh tế, xã hội và môi trường Tuy nhiên, do một sốnguyên nhân khách quan và chủ quan, mà quá trình nhận thức của cácchủ thể vẫn chưa được đồng đều, hoạt đồng bảo tồn đáp ứng được sốlượng, nhưng vẫn vấp phải một số hạn chế về chất lượng Quá trình địnhhướng các giá trị văn hoá dân tộc thiểu số vào trong phát triển bền vữngvẫn chưa khai thác được hết các thế mạnh của giá trị văn hoá, vào pháttriển kinh tế, ổn định xã hội và môi trường Tây Nguyên
Để quá trình phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số vàophát triển bền vững Tây Nguyên được hiểu quả Cần phải tập trungthực hiện đồng bộ, có hiệu quả các giải pháp thiết thực Như nângcao trách nhiệm và năng lực của các chủ thể đối với phát huy giá trịvăn hoá dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên;nâng cao chất lượng hoạt động bảo tồn và phát triển giá trị văn hoádân tộc thiểu số; nâng cao hiệu quả các hoạt động định hướng giá trịvăn hoá dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên Nghiên cứu về phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong pháttriển bền vững Tây Nguyên chính là cung cấp cơ sở lý luận, thực tiễn, vànhững luận cứ khoa học, để thống nhất nhận thức, nhằm định hướng giá trịvăn hoá dân tộc thiểu số vào thực tiễn phát triển bền vững Tây Nguyên.Đồng thời, xác lập được hệ thống các giải pháp đồng bộ, góp phần tạo rađộng lực vật chất và tinh thần to lớn, để phát huy giá trị văn hóa dân tộcthiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên, là vấn đề mang tính cấpthiết cả về lý luận và thực tiễn Mặc dù đã có một số công trình nghiên cứu
về giá trị văn hoá, hệ giá trị văn hoá, phát triển bền vững Tây Nguyên,nhưng nhìn tổng quan, chưa có công trình khoa học độc lập nào luận giải
một cách hệ thống, cơ bản về phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên
Do đó, việc lựa chọn đề tài: “Phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên hiện nay” làm
đề tài luận án tiến sĩ là vấn đề mang ý nghĩa cấp thiết cả về lýluận và thực tiễn
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu
Trang 3Luận giải những vấn đề lý luận, thực tiễn và đề xuất giải pháp
cơ bản phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong phát triển bềnvững Tây Nguyên hiện nay
Nhiệm vụ nghiên cứu
Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tàiluận án;
Làm rõ thực chất và những yếu tố quy định phát huy giá trị vănhoá dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên;
Đánh giá thực trạng, dự báo nhân tố tác động và những vấn đềđặt ra cho phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong phát triểnbền vững Tây Nguyên hiện nay;
Đề xuất những giải pháp cơ bản phát huy giá trị văn hóa dântộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên hiện nay
2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số trong pháttriển bền vững Tây Nguyên
Phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu những vấn đề liên quan và tập trung vào những nộidung thuộc bản chất của văn hoá dân tộc thiểu số Tây Nguyên trongmối quan hệ với phát triển bền vững Tây Nguyên Đề tài chỉ nghiêncứu giá trị văn hoá của các dân tộc thiểu số tại chỗ mà không nghiêncứu các giá trị văn hoá của các dân tộc thiểu số di dân đến Khảo sátthực tiễn một số địa bàn trên 5 tỉnh: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk,Đắk Nông và Lâm Đồng Cụ thể như: huyện Đắk Hà, huyện NgọcHồi, thành phố Kon Tum của tỉnh Kon Tum; Huyện Kbang, huyệnChư Prông, huyện Đắk Đoa, thành phố Pleiku của tỉnh Gia Lai; huyệnĐơn Dương, huyện Đức Trọng và huyện Lạc Dương, thành phố
Đà Lạt của tỉnh Lâm Đồng; huyện Buôn Đôn, thành phố Buôn MaThuột của tỉnh Đắk Lắk Khảo sát trong một khoảng thời gian dài kể
từ sau đổi mới 1986, nhưng tập trung hơn từ năm 2006 đến nay
4 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý luận của luận án
Dựa vào hệ thống các quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin,đặc biệt là mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, tư tưởng
Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách của Nhànước Việt Nam, về văn hoá, văn hoá dân tộc thiểu số, về phát triểnbền vững; về phát huy vai trò văn hoá dân tộc thiểu số ở Việt Nam
Trang 4nói chung và ở Tây Nguyên nói riêng trong phát triển bền vững đấtnước, phát triển bền vững Tây Nguyên hiện nay.
Cơ sở thực tiễn của luận án
Dựa vào lịch sử phát triển và thực trạng phát huy giá trị văn hoádân tộc thiểu số Tây Nguyên trong phát triển bền vững Kết quả nghiêncứu thực tiễn của tác giả về phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số TâyNguyên hiện nay
Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng các phương pháp lôgíc và lịch sử; phân tích vàtổng hợp; trừu tượng hoá và khái quát hóa; hệ thống và cấu trúc; phươngpháp khảo sát, điều tra xã hội học thông qua bảng hỏi và phỏng vấn sâu;phương pháp tiếp cận giá trị; phương pháp nghiên cứu tài liệu (các báocáo tổng kết) và phương pháp xin ý kiến chuyên gia Ngoài ra, luận áncòn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu liên ngành triết học - vănhoá học để nghiên cứu đề tài
5 Những đóng góp mới của luận án
Góp phần làm rõ quan niệm về giá trị văn hóa dân tộc thiểu sốTây Nguyên, phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triểnbền vững Tây Nguyên;
Góp phần làm rõ thực trạng, dự báo những nhân tố tác động tớiphát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong phát triển bền vữngTây Nguyên;
Góp phần làm rõ những yếu tố quy định phát huy giá trị vănhoá dân tộc thiểu số trong phát triền bền vững Tây Nguyên;
Các giải pháp cơ bản được đề xuất có tính đặc thù và khả thinhằm phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong phát triền bềnvững Tây Nguyên hiện nay
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
Ý nghĩa lý luận
Góp phần bổ sung và làm rõ quan niệm và thực chất phát huy giátrị văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên
Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần luận cứ khoa học
để lãnh đạo, quản lý các cấp, các ngành tham khảo chỉ đạo hoạt độngthực tiễn giữ gìn, phát triển, vận dụng giá trị văn hóa dân tộc thiểu số
và nâng cao hiệu quả phát huy giá trị đó trong nhiệm vụ chiến lượcphát triển bền vững Tây Nguyên
Trang 5Luận án có thể làm tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu, giảngdạy, học tập, giáo dục văn hóa, triết học ở các trường, hệ thống giáo dụcquốc dân và những người quan tâm đến vấn đề này hiện nay.
7 Kết cấu của luận án
Luận án gồm: Mở đầu, 4 chương (9 tiết); Kết luận, Danh mụctài liệu tham khảo và Phụ lục, Danh mục các công trình của tác giả đãđược công bố liên quan đến luận án
Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Các công trình nghiên cứu tiêu biểu liên quan đến đề tài luận án
1.1.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề văn hóa và giá trị văn hoá
* Về văn hóa: Tiêu biểu có các công trình: Văn hóa nguyên
thủy của E.B Taylo; Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới của Phan Ngọc; Văn hóa đạo đức và tiến bộ xã hội của Trường Lưu; Cơ sở văn hóa Việt Nam của Trần Ngọc Thêm; Cơ sở triết học của văn hóa nghệ thuật Việt Nam Nam của Đỗ Huy; Văn hóa thẩm mỹ và sự phát triển con người Việt Nam trong thế kỷ mới của Nguyễn Văn Huyên; Bản sắc văn hóa Việt Nam và Một nhận thức về văn hóa Việt Nam của
Phan Ngọc Những công trình nêu trên tập trung luận giải những vấn đề
cơ bản như: Quan niệm, cấu trúc, đặc trưng của văn hóa, văn hoá là sảnphẩm vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra, đánh dấu “bản chấtngười trong lịch sử xã hội”, phản ánh sự sáng tạo và nhân văn theo tiêuchí chân, thiện, mỹ của mỗi cộng đồng người
* Về giá trị văn hóa, tiêu biểu có các công trình như: Giá trị
cuộc sống giá trị văn hóa của Echacdon; Tu dưỡng đạo đức tư tưởng của La Quốc Kiệt; Việt Nam văn hóa sử cương của Đào Duy Anh; Sự biến đổi các giá trị văn hóa trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay của Nguyễn Duy Bắc; Thanh niên với việc chọn nghề để lập thân, lập nghiệp của Hoàng Chí Bảo; Vấn đề khai thác các giá trị truyền thống vì mục tiêu phát triển của Nguyễn Trọng Chuẩn; Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam của Trần Văn Giàu; Một số chuẩn mực giá trị ưu trội khi nước ta chuyển sang nền kinh tế thị trường của Nguyễn Văn Huyên; Hệ giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội trong lịch sử giữ nước của dân tộc của hai tác giả Nguyễn Văn Tài và Văn Đức Thanh; Hệ giá trị Việt Nam từ truyền
Trang 6thống đến hiện đại và con đường tới tương lai của Trần Ngọc Thêm, hội thảo khoa học Hệ giá trị văn hóa Việt Nam trong đổi mới hội nhập Các công trình trên đã tiếp cận bản chất của giá trị văn hóa là
sáng tạo, luôn tồn tại và phát triển, khẳng định sức sống, trường tồn củavăn hóa các dân tộc Để không chệch khỏi quỹ đạo văn hóa dân tộc, đềunhất thiết phải nắm bắt và khôi phục lại tinh thần gốc của truyền thốngtrên tinh thần khoan dung văn hóa
1.1.2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề văn hoá dân tộc thiểu số Tây Nguyên và giá trị văn hóa dân tộc thiểu số Tây Nguyên
* Các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề văn hóa dân tộc thiểu số tiêu biểu như: Đại từ điển tiếng Việt của Nguyễn Như Ý;
Tri thức bản địa về môi trường và những biến đổi Các quan điểm nhân học phê phán của nhóm tác giả Roy Ellen, Peter Parkes, Alan Bicker; Tri thức bản địa và văn hóa sinh thái của các dân tộc người thiểu số ở Việt Nam về môi trường và bảo vệ môi trường của nhiều tác giả; Các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Nam) của Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam; Một số vấn đề về dân tộc học Việt Nam của Phan Hữu Dật; Lễ hội truyền thống dân tộc Êđê của Trương Bi; Văn hóa mẫu hệ qua sử thi Ê đê của Buôn Krông Tuyết Nhung;
Các công trình này đã nghiên cứu công phu, có chiều sâu về các vấn đềxoay quanh nguồn gốc, đời sống, văn hóa, phong tục, tập quán, hướngphát triển và con người của đồng bào dân tộc thiểu số Việt Nam trên cảnước
* Các công trình nghiên cứu liên quan đến giá trị văn hóa dân tộc thiểu số Tây Nguyên, với các công trình tiêu biểu như: Tây
Nguyên những chặng đường lịch sử văn hóa của Nguyễn Tuấn Triết; Rừng người Thượng - vùng rừng núi cao nguyên miền Trung Việt Nam của Henri Maitre; Vùng văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên của tập thể tác giả; Luật tục Ê Đê (Tập quán pháp của Ngô Đức Thịnh, Chu Thái Sơn, Nguyễn Hữu Thấu; Lễ hội truyền thống dân tộc Ê Đê của Trương Bi; Văn hóa mẫu hệ qua sử thi Êđê của Buôn Krông Tuyết
Nhung; Những công trình này có nhiều cách tiếp cận về các biểu hiện giá
trị văn hóa dân tộc thiểu số Tây Nguyên, tựu chung lại, khẳng định tính
đa dạng, phong phú và độc đáo riêng có của văn hóa tộc người ở Tây
Nguyên, khẳng định sức sống lâu bền của các giá trị văn hóa dân tộc
thiểu số Tây Nguyên suốt chiều dài lịch sử, vấn đề bảo tồn, gìn giữ
và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc thiểu số Tây Nguyên được đặtlên hàng đầu trong các công trình nghiên cứu
Trang 71.1.3 Các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề phát triển bền vững và phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên
* Các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề phát triển bền vững và vai trò của văn hóa trong phát triển bền vững Tây Nguyên, gồm các công trình tiêu biểu như: Vai trò của văn hóa và lối sống trong phát triển bền vững Tây Nguyên của Lê Hồng Lý; Xây dựng luận cứ khoa học cho việc bổ sung và đổi mới hệ thống thể chế cho phát triển bền vững Tây Nguyên của Hà Huy Thành; Vấn đề quốc phòng và an ninh trong phát triển bền vững Tây Nguyên của Nguyễn Văn Tài; Tư tưởng của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác- Lênin về mối quan hệ giữa con người, xã hội và tự nhiên với phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay của Nguyễn Văn Thanh; Hướng tới phát triển bền vững Tây Nguyên của Lê Văn Khoa với Phạm Quang Tú; Một số vấn đề phát triển kinh tế Tây Nguyên theo hướng bền vững của Bạch Hồng Việt; Thực trạng thể chế phát triển bền vững vùng Tây Nguyên: những phát hiện bước đầu của Hà Huy Thành; Chính sách đất đai và văn hóa tộc người - nghiên cứu trường hợp tại Đắk Lắk của Mai Thanh Sơn; Kỷ yếu hội thảo Tây Nguyên: thực trạng và thách thức trong phát triển bền vững Các công trình này đã đúc kết những giá trị
văn hóa - lịch sử truyền thống và điều kiện tự nhiên xã hội của vùng TâyNguyên, đúc kết những nét bản sắc phong phú của từng tộc người cũngnhư phong tục, tập quán tốt đẹp của đồng bào các dân tộc - mộttrong những nhân tố cốt lõi mà phát triển bền vững phải tính đến
* Các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên, với các công trình như: Giá trị văn hóa truyền thống Tây
Nguyên với phát triển bền vững của Ban chỉ đạo Tây Nguyên; Văn hóa cổ truyền Tây Nguyên trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước của Đào Duy Quyền; Văn hóa cổ truyền ở Tây Nguyên trong phát triển bền vững của Đỗ Hồng Kỳ; Văn hoá các tộc người thiểu số tại chỗ Tây Nguyên: truyền thống, biến đổi và các vấn đề đặt
ra của Viện nghiên cứu văn hoá; Tất cả những công trình này, đều
tập trung nghiên cứu các vấn đề nổi cộm ở Tây Nguyên Như: vănhóa, văn hóa tộc người, các yếu tố cấu thành văn hóa Tây Nguyên,việc phát huy giá trị của những mặt đó vào phát triển bền vững TâyNguyên; kinh tế, chính trị, tôn giáo, tín ngưỡng với phát triển bềnvững Tây Nguyên Tựu chung lại, vấn đề phát huy những giá trị kinh
Trang 8tế, chính trị, văn hóa đối với công cuộc phát triển bền vững TâyNguyên, luôn được coi trọng và đặt làm nhiệm vụ cấp bách.
1.2 Khái quát kết quả chủ yếu của các công trình khoa học
đã công bố và những vấn đề đặt ra luận án tập trung giải quyết
1.2.1 Khái quát kết quả chủ yếu các công trình khoa học tiêu biểu đã công bố có liên quan đến đề tài luận án
Thứ nhất, các công trình khoa học đã luận giải một số vấn đề
về vai trò, quan niệm, nội dung, quá trình hình thành, phát triển, thựcchất phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bềnvững Tây Nguyên hiện nay
Thứ hai, các công trình khoa học đã đánh giá tương đối sâusắc, toàn diện một số vấn đề thực tiễn phát huy giá trị văn hóa dân tộcthiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên hiện nay
Thứ ba, các công trình khoa học đã đề cập đến một số giải phápbảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển toàndiện Tây Nguyên
1.2.2 Những vấn đề đặt ra luận án tập trung giải quyết
Một là, làm rõ một số vấn đề lý luận về phát huy giá trị vănhoá dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên
Hai là, khảo sát, đánh giá tình hình phát huy giá trị văn hóa dântộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên hiện nay bằngphương pháp mới, góc tiếp cận mới
Ba là, đề xuất một số giải pháp cơ bản có tính khả thi cao nhằmphát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền vữngTây Nguyên hiện nay
có đánh giá tổng thể về các kết quả nghiên cứu trước đây để thamkhảo, kế thừa, phát triển trong quá trình thực hiện đề tài luận án
Trang 9Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA DÂN TỘC THIỂU SỐ TRONG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TÂY
NGUYÊN 2.1 Quan niệm phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên
2.1.1 Quan niệm về giá trị văn hóa dân tộc thiểu số Tây Nguyên và phát triển bền vững ở Tây Nguyên
* Dân tộc thiểu số Tây Nguyên
Dân tộc thiểu số Tây Nguyên là cộng đồng tộc người thiểu số tại chỗ được hình thành trong lịch sử của Tây Nguyên, họ chính là chủ thể sáng tạo ra nền văn hoá phong phú đa dạng và mang sắc thái của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên
Cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên gồm 12tộc người chiếm 26,58% tổng dân số, bao gồm: Gia Rai, Ê Đê, Chu
Ru, Ra Glai, Ba Na, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Rơ Măm, Mạ, M’Nông,
Cơ Ho và Brâu Đây là cộng đồng dân cư lâu đời nhất ở Tây Nguyên,sinh sống dọc các sườn núi, rải rác khắp 5 tỉnh của vùng
* Văn hóa dân tộc thiểu số Tây Nguyên
Văn hóa dân tộc thiểu số Tây Nguyên là tổng thể các hoạt động sáng tạo của cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ trong suốt tiến trình lịch sử, hình thành nên một hệ giá trị vật chất và tinh thần mang bản sắc của cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ trên địa bàn Tây Nguyên
Văn hoá dân tộc thiếu số Tây Nguyên theo cách định nghĩa
này, là tập hợp các hoạt động sáng tạo của người dân tộc thiểu số Tây Nguyên Hoạt động sáng tạo đó là cơ sở của hệ thống giá trị
mang bản sắc của văn hoá dân tộc thiểu số Tây Nguyên Bao gồm
các hoạt động sáng tạo cơ bản sau đây:
Thứ nhất, hoạt động sáng tạo trong sản xuất và tổ chức đời sống vật
chất gắn liền với việc khai thác và giữ gìn rừng trên địa bàn Tây Nguyên
Thứ hai, hoạt động sáng tạo ra các thiết chế buôn làng tự quản,
tổ chức xã hội cộng đồng mang đặc trưng của các tộc người thiểu sốtại chỗ Tây Nguyên
Thứ ba, hoạt động sáng tạo trong nghệ thuật và tổ chức đời
sống tinh thần với những hình thức văn hoá nghệ thuật đặc sắc củadân tộc thiểu số Tây Nguyên
Thứ tư, hoạt động sáng tạo làm nên một đời sống tâm linh và
tín ngưỡng mang bản sắc độc đáo của các cộng đồng người dân tộcthiểu số Tây Nguyên
Trang 10* Giá trị văn hóa dân tộc thiểu số Tây Nguyên
Giá trị văn hoá dân tộc thiểu số Tây Nguyên là những cái đúng, cái tốt, cái đẹp mang sắc thái của cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ, phản ánh hoạt động sáng tạo của người dân tộc thiểu số, tạo nên nền tảng tinh thần cho sự tồn tại và phát triển của các cộng đồng dân tộc thiểu số tại chỗ trên địa bàn Tây Nguyên trong quá khứ, hiện tại và tương lai.
Giá trị đó mang những đặc trưng cơ bản sau đây:
Thứ nhất, khai thác và ứng xử hài hoà với môi trường tự nhiên, có sự thích ứng cao với các điều kiện, hoàn cảnh sống, biểu hiện qua tâm thức rừng và phương thức canh tác vừa khai thác vừa giữ gìn được rừng của người dân tộc thiểu số Tây Nguyên
Thứ hai, điều tiết các quan hệ xã hội trong sự ổn định hài hoà,
biểu hiện qua thiết chế buôn làng tự quản với hệ thống luật tục và toà án phong tục của tộc người dân tộc thiểu số Tây Nguyên.
Thứ ba, tính phong phú, đa dạng, độc đáo, sáng tạo, biểu hiện qua các hoạt động nghệ thuật dân gian đa sắc màu và tay nghề thủ công khéo léo của người dân tộc thiểu số Tây Nguyên
Thứ tư, tính cố kết cộng đồng, đề cao buôn làng trong hoạt động tín ngưỡng, lễ hội phong phú và trong hệ thống kiến trúc của người dân tộc thiểu số Tây Nguyên
Thứ năm, đề cao vai trò của người phụ nữ trong văn hoá mẫu
hệ vẫn còn ghi dấu ấn trong xã hội hiện đại.
* Phát triển bền vững và phát triển bền vững ở Tây Nguyên
Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về phát triển bền vững ởJohannesburg (Cộng hoà Nam Phi), vào năm 2002 đã đưa ra khái
niệm đầy đủ về phát triển bền vững như sau: “Phát triển bền vững
là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý, hài hoà giữa ba mặt, đó là: phát triển kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trường nhằm đáp ứng nhu cầu đời sống của con người trong hiện tại, nhưng không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai”.
Đảng Cộng sản Việt Nam quan niệm: Phát triển bền vững là
sự kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với đảm bảo tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường.
Trên cơ sở đó, có thể khái quát: Phát triển bền vững Tây Nguyên là
sự kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với đảm bảo tiến bộ, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường ở trên địa bàn Tây Nguyên.
Phát triển bền vững ở Tây Nguyên có những nội dung cơ bản như sau:
Trang 11Thứ nhất, phát triển bền vững về kinh tế Phát triển bền vững
về kinh tế tại Tây Nguyên là phải đảm bảo giải quyết hài hoà mụctiêu phát triển kinh tế với mục tiêu phát triển văn hoá - xã hội Hàihoà tốc độ tăng trưởng kinh tế với việc sử dụng hợp lý các nguồn lựcsẵn có, về con người, công nghệ và tài nguyên thiên nhiên
Thứ hai, phát triển bền vững về xã hội Hiểu rộng ra chính là phát
triển bền vững về xã hội, văn hoá và chính trị và tăng cường, đảm bảo an
ninh quốc phòng ở Tây Nguyên Phát triển bền vững về xã hội vùng Tây
Nguyên là hướng tới xây dựng một cộng đồng có nền kinh tế phát triển,tích cực xoá đói giảm nghèo trên diện rộng, cùng với đó là thực hiện dânchủ, tiến bộ và công bằng xã hội về giáo dục, y tế và phúc lợi xã hội
Thứ ba, phát triển bền vững về môi trường Phát triển bền
vững môi trường Tây Nguyên là việc đảm bảo các dạng tài nguyên
có thể phục hồi được sử dụng trong khả năng chống chịu của chúng,
và sử dụng hợp lý, tiết kiệm các loại tài nguyên không thể phục hồi.Nhằm giữ cho môi trường tự nhiên và môi trường xã hội không bịtàn phá gây tổn hại và suy thoái
2.1.2 Quan niệm về phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên
* Khái niệm phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên
Phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên là quá trình các chủ thể nhận thức toàn diện và sâu sắc, thực hiện bảo tồn và phát triển các giá trị văn hoá, định hướng các giá trị văn hoá dân tộc thiểu số vào thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội để tạo động lực phát triển bền vững Tây Nguyên.
* Nội dung phát huy giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên
Theo lôgic hoạt động chủ thể, thì nội dung phát huy bao gồm:
Các chủ thể nhận thức toàn diện và sâu sắc vấn đề phát huy giá trị văn hoá đó trong phát triển bền vững Tây Nguyên Trong
phạm vi nghiên cứu của đề tài này, tác giả nhấn mạnh vai trò của 3 chủ
thể: (1) các tổ chức Đảng, (2) hệ thống chính quyền, (3) cộng đồng người dân tộc thiểu số Tây Nguyên Các chủ thể phải có nhận thức đúng
đắn, đầy đủ về giá trị văn hóa dân tộc thiểu số Tây Nguyên, luôn tíchcực, tự giác, sáng tạo, thúc đẩy quá trình phát huy giá trị đó vào trongthực tiễn phát triển bền vững Phải có bản lĩnh vượt qua nghịch cảnh, trởngại trong quá trình phát huy Vì chủ thể phát huy là động lực tự thân
Trang 12quan trọng nhất thúc đẩy quá trình phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu
số được diễn ra thuận lợi và có kết quả tích cực
Các chủ thể thực hiện bảo tồn và phát triển các giá trị văn hoá dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên
Giá trị văn hoá dân tộc thiểu số Tây Nguyên được hình thànhtrong suốt chiều dài lịch sử của vùng đất này Đến nay, do sự bàomòn của thời gian, của biến đổi khí hậu, cả sự vô tình hoặc cố ý củacon người, nhiều di sản văn hoá Tây Nguyên đang xuống cấp, thấtthoát, đứng trước nguy cơ bị mai một, lãng quên Muốn giữ đượccác giá trị đó, cần tiến hành hoạt động bảo tồn, phục dựng, để lưugiữ được những giá trị văn hoá tốt đẹp mà thế hệ đi trước đã xâydựng Bởi nếu không thực hiện bảo tồn, thì những giá trị văn hoátruyền thống sẽ bị biến mất, không còn giá trị gì để phát huy vàotrong thực tiễn phát triển bền vững Tây Nguyên Bảo tồn không đơnthuần là giữ nguyên vẹn những giá trị đã được xây dựng, mà trongbảo tồn đã bao gồm kế thừa và lọc bỏ những giá trị đã cũ kỹ, lạchậu, lỗi thời
Các chủ thể định hướng giá trị văn hoá dân tộc thiểu số vào thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội Tây Nguyên
Định hướng, là làm cho toàn bộ các hoạt động thực tiễn chứađựng các giá trị văn hoá dân tộc thiểu số Tây Nguyên, được các giátrị văn hoá đó chỉ đạo, dẫn dắt trong quá trình phát triển
Bản thân các giá trị văn hoá dân tộc thiểu số Tây Nguyênkhông thể tự mình đi vào trong đời sống thực tiễn, nên cần có quátrình định hướng, dẫn dắt của các chủ thể, để các giá trị đó tham giavào phát triển bền vững Tây Nguyễn Đó là quá trình liên tục lan tỏagiá trị, làm phong phú hơn vai trò giá trị văn hóa dân tộc thiểu sốtrong xây dựng và phát triển bền vững Tây Nguyên Trong đó cần chỉrõ: lựa chọn định hướng nội dung gì của giá trị văn hóa dân tộc thiểu số vàotrụ cột nào của quá trình phát triển bền vững Tây Nguyên Hoạt động địnhhướng đó sẽ thúc đẩy kinh tế vùng phát triển lâu dài trên diện rộng Trên cơ sởmột nền chính trị ổn định, đảm bảo trật tự, an toàn trong xã hội
2.2 Một số nhân tố cơ bản quy định phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững Tây Nguyên