THỰC HÀNH DƯỢC LIỆU BÀI ĐỊNH LƯỢNG ALCALOID BẰNG PHƯƠNG PHÁP ACIDBASE

MỤC TIÊU Sau khi thực hành, sinh viên phải: - Định lượng được alcaloid toàn phần trong Canh ki na bằng phương pháp acid base.. - Định lượng được strychnin trong Mã tiền bằng phương pháp

BÀI 3 ĐỊNH LƯỢNG ALCALOID BẰNG PHƯƠNG PHÁP ACID-BASE

ĐẠI HỌC DUY TÂN

KHOA DƯỢC

Bộ Môn Thực Vật Dược – Dược Liệu – Dược Cổ Truyền

Môn: Dược liệu 2 (MCC 401) Giảng viên: Nguyễn Thị Thúy An Mail: nguyentthuyan16@dtu.edu.vn

MỤC TIÊU

Sau khi thực hành, sinh viên phải:

- Định lượng được alcaloid toàn phần trong

Canh ki na bằng phương pháp acid base.

- Định lượng được strychnin trong Mã tiền

bằng phương pháp acid base.

- Định lượng được alcaloid từ các dược liệu

cụ thể bằng phương pháp acid base theo

quy trình đã cho.

NỘI DUNG

1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Dựa vào tính kiềm của alcaloid, có thể xác định hàm lượng alcaloid trong một dung dịch bằng phương pháp chuẩn độ acid-base

Tùy theo bản chất của alcaloid và điều kiện tiến hành, có thể

1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Khi định lượng trong môi trường nước, thường chuẩn độ bằng các dung dịch HCl, H2SO4 và NaOH (nồng độ từ 0,01 - 0,1N) Chỉ thị màu thường dùng là methyl đỏ

Chỉ thị màu methyl đỏ

2 DƯỢC LIỆU

3 CÁCH TIẾN HÀNH

 Cân chính xác khoảng 5g bột hạt Mã tiền vào erlen 250ml

Kiềm hóa bằng NH4OH đậm đặc, đậy kín, để yên 15 phút rồi thêm 50ml hỗn hợp ether-cloroform (3:1), lắc đều 15 phút và để yên 1 giờ (thỉnh thoảng lắc đều)

Erlen 250 ml

Định lượng strychnin trong hạt Mã tiền

3 CÁCH TIẾN HÀNH

 Gạn/lọc dịch chiết vào 1 bình lắng gạn có chứa sẵn 25ml

H2SO4 2% Bã dược liệu được lắc tiếp với ether-cloroform (3:1) (3 lần x 20ml) cho đến khi dịch chiết không còn phản ứng alcaloid nữa

Bình gạn

Định lượng strychnin trong hạt Mã tiền

3 CÁCH TIẾN HÀNH

 Gộp chung dịch chiết ether - cloroform vào bình lắng gạn, lắc đều và tách lấy lớp acid Chiết tiếp phần alcaloid base trong hỗn hợp ether – cloroform bằng H2SO4 5% (10, 10, 10ml…) cho đến khi dịch chiết không còn phản ứng của alcaloid nữa

Định lượng strychnin trong hạt Mã tiền

3 CÁCH TIẾN HÀNH

 Gộp các dịch chiết acid vào bình lắng gạn, kiềm hóa bằng

NH4OH đậm đặc đến pH 10 Chiết alcaloid base bằng

CHCl3 (20, 10, 10ml) cho đến hết alcaloid Gộp các dịch chiết CHCl3 vào becher và bay hơi dung môi trên bếp cách

thủy (trong tủ hốt!) cho đến cắn.

Becher

Định lượng strychnin trong hạt Mã tiền

3 CÁCH TIẾN HÀNH

 Hòa tan cắn bằng hỗn hợp 10ml H2SO4 5% và 2ml HNO350% Thêm vào dung dịch này vài tinh thể NaNO2, để yên khoảng 20 phút trong tủ hốt rồi chuyển vào bình lắng gạn

có chứa sẵn 20ml NaOH 10% Tráng becher bằng 5ml

nước cất rồi cho chung vào bình lắng gạn

Tinh thểNaNO2

Định lượng strychnin trong hạt Mã tiền

3 CÁCH TIẾN HÀNH

 Lắc đều bình lắng gạn rồi chiết strychnin bằng CHCl3 (10,

10, 5ml…) cho đến khi dịch CHCl3 không còn phản ứng

alcaloid

 Gộp các dịch CHCl3 vào 1 bình lắng gạn Rửa lớp CHCl3

bằng 5ml NaOH 10%, rồi rửa lớp clorofom bằng nước cất (5ml x n lần) cho đến khi trung tính Cho dịch CHCl3 đã rửa vào một becher 100ml làm khan bằng khoảng 1g bột

Na2SO4 khan và lọc vào erlen 100ml Rửa lớp Na2SO4 bằng

Định lượng strychnin trong hạt Mã tiền

3 CÁCH TIẾN HÀNH

Na2SO4 khan

Định lượng strychnin trong hạt Mã tiền

 Hệ số hiệu chỉnh lượng strychnin hao hụt trong phép định

Định lượng strychnin trong hạt Mã tiền

3 CÁCH TIẾN HÀNH

Định lượng alcaloid trong vỏ Canh ki na

 Cân chính xác khoảng 2g bột vỏ Canh ki na cho vàoerlen 250ml, làm ẩm với một lượng vừa đủ NaOH10% trong 15 phút Thêm vào erlen 40ml hỗn hợpether-cloroform (2:1) và lắc đều trong 30 phút, lọc quabông Chiết tiếp như trên với mỗi lần 20ml dung môicho tới khi dịch chiết không còn phản ứng của alcaloidnữa

3 CÁCH TIẾN HÀNH

Định lượng alcaloid trong vỏ Canh ki na

 Gộp dịch chiết vào một bình lắng gạn 250 ml, lắc với acid sulfuric 5% (20, 10, 10ml…) cho đến khi dịch acid

âm tính với thuốc thử Valse-Mayer

 Gộp chung các dịch chiết vào 1 bình lắng gạn 250ml, kiềm hóa bằng NaOH 10% đến pH 10 Chiết alcaloid base bằng cloroform (20, 10, 10ml…) cho đến hết

alcaloid

 Gộp các dịch cloroform vào 1 bình lắng gạn, rửa với nước cất (3 lần x 5ml); lấy lớp cloroform cho vào erlen 250ml miệng rộng và bốc hơi trên cách thủy (trong tủ

3 CÁCH TIẾN HÀNH

Định lượng alcaloid trong vỏ Canh ki na

 Hòa tan cắn trong erlen với 15ml cồn 96% trung tính bằng cách đun nhẹ trên bếp cách thủy Pha loãng với 15ml nước cất, thêm 7 giọt methyl đỏ (CT) và 1 giọt dung dịch methylen xanh 0,15% Định lượng alcaloid toàn phần trong dung dịch bằng dung dịch HCl o,1N cho tới khi có màu tím tro

 1ml dung dịch HCl 0,1N tương ứng 0,03094g alcaloid toàn phần tính theo hỗn hợp đồng phân tử quinin (C20H24N2O2 = 324,4) và cinchonin (C19H22N2O2 = 294,4)

3 CÁCH TIẾN HÀNH

Định lượng alcaloid trong vỏ Canh ki na

 Hàm lượng % alcaloid toàn phần trong dược liệu (A) biểu thịbằng hỗn hợp đồng phân tử quinin và cinchonin được tínhtheo công thức:

n: số ml dung dịch HCl 0,1N dùng cho mẫu thử a: khối lượng dược liệu đem định lượng (g)

CÂU HỎI THẢO LUẬN

Trong quy trình định lượng strychnin trong hạt Mã tiền, vì sao phải sử dụng ether – cloroform để chiết? Nếu chỉ sử dụng cloroform thì có được không? Vì sao?

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Phạm Thanh Kỳ (2011) Dược liệu học tập II Thành

phố Hà Nội, Việt Nam: Nhà xuất bản Y học

2 Khoa Dược Duy Tân (2018) Bài giảng thực hành

Dược liệu 2 Đà Nẵng, Việt Nam: Trường Đại học Duy

Tân