THỰC HÀNH DƯỢC LIỆU BÀI KIỂM NGHIỆM DƯỢC LIỆU CÓ ALKALOID

Sau khi thực hành, sinh viên phải:- Trình bày được các nội dung cần thực hiện để kiểm nghiệm một dược liệu chứa alcaloid.. Bột dược liệu 5g- Kiềm hóa bằng NH 4 OH đậm đặc vừa đủ ẩm - Chi

BỘ MÔN: THỰC VẬT DƯỢC - DƯỢC LIỆU - DƯỢC CỔ TRUYỀN

ĐẠI HỌC DUY TÂN – KHOA DƯỢC

1

Môn: Dược liệu 2 (MCC 401) Giảng viên: Nguyễn Thị Thúy An Mail: nguyentthuyan16@dtu.edu.vn

Sau khi thực hành, sinh viên phải:

- Trình bày được các nội dung cần thực hiện

để kiểm nghiệm một dược liệu chứa alcaloid.

- Kiểm nghiệm được các dược liệu : Mã tiền,

Cà độc dược, Trà.

MỤC TIÊU

2

I CƠ SỞ LÝ THUYẾT

1 Kiểm nghiệm hạt Mã tiền

2 Kiểm nghiệm Cà độc dược

3 Kiểm nghiệm lá Trà

NỘI DUNG

3

Bột dược liệu (5g)

- Kiềm hóa bằng NH 4 OH đậm đặc (vừa đủ ẩm)

- Chiết nóng bằng 20-30ml CHCl 3 (Đun nóng nhẹ/Bếp cách thủy 10 phút, lọc hoặc chiết bằng Sohxlet)

Dịch chiết CHCl3

H 2 SO 4 2% (5ml x 2 lần)

Dịch chiết nước acid Định tính bằng thuốc thử chung Định tính bằng thuốc thử đặc hiệu

Dịch chiết CHCl3

NH 4 OH đậm đặc → pH 10

Chiết bằng CHCl 3 (10ml x 2-3 lần)

Định tính bằng thuốc thử đặc hiệu

Định tính bằng phương pháp sắc ký

Bốc hơi tới cắn khô

Cắn alcaloid base

 PP1: Chiết bằng dung môi hữu cơ trong môi trường kiềm

I CƠ SỞ LÝ THUYẾT

4

Bột dược liệu (5g)

Làm ẩm bột dược liệu 10 phút.

20ml dung dịch H 2 SO 4 2%

Đun BM 15 phút, lọc (2 lần x 20ml)

Dịch chiết nước acid

NH 4 OH đậm đặc → pH 10

CHCl 3 10ml x 2 lần

Dịch chiết CHCl3 Định tính bằng phương pháp sắc ký

Định tính bằng thuốc thử đặc hiệu

Dịch chiết nước acid

H 2 SO 4 2% (5ml x 2 lần)

Định tính bằng thuốc thử chung Định tính bằng thuốc thử đặc hiệu

I CƠ SỞ LÝ THUYẾT

 Ph ương pháp 2: Chiết bằng nước acid

5

Bột dược liệu (5g)

Làm ẩm bột dược liệu 10 phút.

20-30ml cồn có 5% acid (sulfuric, hydrochlorid, acetic)

Đun hồi lưu/BM 10 phút, lọc.

Dịch chiết cồn acid

- Trung hòa đến pH 5-6 (nếu cần)

- Bay hơi cồn trên bếp cách thủy đến cắn

- Hòa tan cắn trong nước nóng

(10ml x 2 lần), lọc.

Dịch chiết nước acid Định tính bằng thuốc thử chung Định tính bằng thuốc thử đặc hiệu

Dịch chiết CHCl3

NH 4 OH đậm đặc → pH 10

Chiết bằng CHCl 3 (10ml x 2-3 lần)

Định tính bằng thuốc thử chung Định tính bằng thuốc thử đặc hiệu

Định tính bằng phương pháp sắc ký Định tính bằng thuốc thử đặc hiệu

Chiết với H 2 SO 4 2% (5ml x 2 lần)

Dịch chiết nước acid

I CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Ph ương pháp 3: Chiết bằng cồn acid

6

• Trong kiểm định dược liệu chứa alcaloid về mặt hóa

học, ngoài việc sử dụng các thuốc thử chung của

alcaloid để định tính, người ta còn sử dụng phản ứng

với các thuốc thử đặc hiệu (phản ứng màu) để phát

hiện sự có mặt của một alcaloid hoặc một nhóm

alcaloid đặc trưng của một dược liệu

• Thực hiện trên cắn alcaloid (môi trường khan), trong

dung môi hữu cơ hay trong dung dịch nước

• Màu kém bền và chuyển nhanh từ màu này sang

màu khác → quan sát màu ngay khi cho thuốc thử

I CƠ SỞ LÝ THUYẾT

7

1 Kiểm nghiệm hạt Mã tiền

Bộ phận dùng là hạt của cây Mã tiền

(Strychnos nux-vomica L., Loganiaceae)

II THỰC HÀNH

8

Lông che chở dày, mượt

1.1 Bột dược liệu

Bột màu vàng xám nhạt, không mùi, vị rất đắng

II THỰC HÀNH

Quan sát dưới kính hiển vi thấy:

9

Chiết xuất: chiết 3g bột dược liệu theo phương pháp 2

đến giai đoạn alcaloid base trong cloroform Cho dịch

cloroform vào 2 chén sứ, cô cách thủy tới cắn khô

II THỰC HÀNH

1.2 Định tính bằng các phản ứng đặc hiệu

Cắn alcaloid base khan

HNO3 đđặc

Màu đỏ máu

(phản ứng cacothelin) tím  hồng vàng  nâu đen

Cắn alcaloid base khan

1 giọt

H2SO4 đậm đặc

Cắn alcaloid sulfat

K2Cr2O7 tinh thể Kéo lê

(phản ứng sulfocromic)

10

2 Kiểm nghiệm Cà độc dược

II THỰC HÀNH

Bộ phận dùng là lá hay hạt của cây Cà độc dược

(Datura metel L., Solanaceae)

11

II THỰC HÀNH

2.1 Bột dược liệu (lá Cà độc dược)

Bột màu xanh lục hay lục nâu

Quan sát dưới kính hiển vi thấy:

12

Phản ứng Vitali-Morin (Khung tropan)

Alcaloid base khan

+ Vài giọt HNO3 đậm đặc, cô khô

Alcaloid muối

a Rửa bỏ HNO3 dư bằng 0,5 ml aceton

b Thêm 1-2 giọt KOH 5% /MeOH)

Màu tím không bền

2.2 Định tính bằng thuốc thử đặc hiệu

Lấy 5g bột dược liệu, chiết theo phương pháp 1, thu được

dịch alcaloid base trong cloroform (đã qua giai đoạn nước

acid) Làm khan dịch CHCl3 bằng Na2SO4 khan Bốc hơi

dung dịch cloroform trong một chén sứ cho tới cắn khô

II THỰC HÀNH

13

3 Kiểm nghiệm lá Trà

Dược liệu là lá của cây Trà

(Camellia sinensis (L.) O Kuntze = Thea chinensis L., Theaceae)

II THỰC HÀNH

14

3.1 Bột dược liệu

Bột màu xanh lục hay lục nâu, mùi trà

Quan sát dưới kính hiển vi thấy:

1 Lông che chở đơn bào; 2 Cương thể

3 Mô mềm nhiều tinh thể Ca oxalat hỉnh cầu gai

II THỰC HÀNH

15

Phản ứng Murexid

Cắn alcaloid base khan

Cắn alcaloid muối khan

Màu tím sim

3 giọt HClđđ + 2 giọt H2O2 Cô khô

Vài giọt NH4OHđđ

(cafein)

Chiết dược liệu bằng phương pháp 2 (chiết nước acid) đến giai đoạn dịch alcaloid base trong cloroform Dịch CHCl3 này được làm khan với một tí Na2SO4 khan và cho vào một chén

sứ nhỏ Bốc hơi dịch CHCl3 trên bếp cách thủy đến cắn khô

3.2 Định tính bằng phản ứng đặc hiệu

II THỰC HÀNH

16

CÂU HỎI THẢO LUẬN

Trong quy trình chiết alcaloid của hạt Mã tiền không

có bước làm khan với Na2SO4 nhưng tại sao quy trình chiết alcaloid của lá Cà độc dược phải làm khan với Na2SO4 trước khi đem đi cô cắn?

Một vài thử nghiệm hóa học với alcaloid (alkaloid):

https://www.youtube.com/watch?v=k_uSKIJ09UY&list

=PLfoWhdLj0xtiHsMwOG760fw7dR_WpACCo&index=1

XEM VIDEO

18

1 Phạm Thanh Kỳ (2011) Dược liệu học tập II Thành

phố Hà Nội, Việt Nam: Nhà xuất bản Y học

2 Bộ môn Dược liệu - Đại học Y Dược thành phố Hồ

Chí Minh (2016) Giáo trình thực tập Dược liệu.

Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam: Đại học Y

Dược thành phố Hồ Chí Minh

3 Bộ Y tế (2018) Dược điển Việt Nam V Thành phố

Hà Nội, Việt Nam: Nhà xuất bản Y học

4 Khoa Dược - Đại học Duy Tân (2019) Bài giảng

thực hành Dược liệu 2 Thành phố Đà Nẵng, Việt

Nam: Đại học Duy Tân, lưu hành nội bộ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

19