ĐỀ TÀI GIỚI THIỆU BẢO TÀNG NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC CHĂM TẠI đà NẴNG

Đây là bảo tàng do người Pháp xây dựng, chuyên sưu tập, cất giữ và trưng bày các di vật về nghệ thuật điêu khắc của vương quốc Chăm Pa tìm thấy ở các tháp, thành lũy Chăm tại các tỉnh du

TRƯỜNG ĐẠI HỌC DUY TÂN KHOA QUẢN TRỊ KINH DOANH

MÔN: NGHIỆP VỤ HƯỚNG DẪN DU LỊCH

ĐỀ TÀI: GIỚI THIỆU BẢO TÀNG NGHỆ THUẬT ĐIÊU

KHẮC CHĂM TẠI ĐÀ NẴNG

SINH VIÊN: HỒ KINH DUY

MÃ SINH VIÊN: 6152

LỚP: TOU 364 E

Xin chào tất cả các bạn, tôi là Hồ Kinh Duy, hôm nay tôi sẽ hướng dẫn các bạn tham quan “Bảo tàng nghệ thuật điêu khắc Chăm tại thành phố Đà Nẵng”

Đầu tiên, tôi xin giới thiệu đôi nét về lịch sử của bảo tàng

Bảo tàng Nghệ thuật Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là bảo tàng trưng bày

hiện vật Chăm quy mô nhất ở Việt Nam, trực thuộc Bảo tàng Đà Nẵng Đây là bảo tàng do người Pháp xây dựng, chuyên sưu tập, cất giữ và trưng bày các di vật về nghệ thuật điêu khắc của vương quốc Chăm Pa tìm thấy ở các tháp, thành lũy Chăm tại các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ từ Hà Tĩnh tới Bình Thuận và các tỉnh Tây Nguyên

Toà nhà đầu tiên của Bảo tàng được xây dựng vào năm 1915 Thật ra, hơn 20 năm trước đó, nhiều hiện vật điêu khắc Chăm tìm thấy trong vùng Đà Nẵng, Quảng Nam và các tỉnh lân cận đã được tập trung về địa điểm này, với tên gọi là

“công viên Tourane” Việc thu thập những tác phẩm điêu khắc Chăm bắt đầu từ những năm cuối thế kỷ XIX là công lao của những người Pháp yêu ngành khảo

cổ học, đặc biệt là của những người làm việc cho Trường Viễn Đông Bác Cổ của Pháp (viết tắt là EFEO) Một số hiện vật điêu khắc Chăm đã được chuyển

về Pháp, một số khác được chuyển ra Bảo tàng tại Hà Nội và Bảo tàng tại Sài Gòn (nay là thành phố Hồ Chí Minh) nhưng phần nhiều những tác phẩm tiêu biểu vẫn còn để lại tại Đà Nẵng

Ý tưởng về xây dựng ở Đà Nẵng một nhà bảo tàng cho các tác phẩm điêu khắc Chăm đã nảy sinh vào từ năm 1902 với một đề án của của EFEO, trong đó

có sự đóng góp lớn của Henri Parmentier, chủ nhiệm Khoa Khảo cổ của EFEO Toà nhà đầu tiên được xây dựng theo thiết kế của hai kiến trúc sư người Pháp là Delaval và Auclair, trên cơ sở gợi ý của Parmentier về việc sử dụng một số đường nét của kiến trúc Chăm; và mặc dù đã trải qua nhiều lần mở rộng nhưng toàn bộ toà nhà và phong cách kiến trúc ban đầu của bảo tàng vẫn còn giữ lại cho đến ngày nay

Lần mở rộng thứ nhất được tiến hành vào những năm giữa thập kỷ 1930 nhằm đủ chỗ để trưng bày thêm những hiện vật mới được thu thập trong những năm 1920, 1930 Không gian của toà nhà bảo tàng gần 1000 m2 đã được bố trí thành những khu vực trưng bày, gồm các Phòng Trà Kiệu, Phòng Mỹ Sơn , Phòng Đồng Dương, Phòng Tháp Mẫm và các hành lang Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Kon Tum Năm 2002, một tòa nhà 2 tầng được xây nối thêm vào phía sau, tăng thêm hơn 1000 m2 để trưng bày các hiện vật sưu tầm sau năm 1975

Từ năm 2005, một kế hoạch nâng cấp bảo tàng đã được khởi động Với

sự trợ giúp của các chuyên gia Pháp thuộc dự án FSP, hai phòng Mỹ Sơn và Đồng Dương được cải tạo và khánh thành năm 2009 Đến năm 2016, một dự án tổng thể do thành phố Đà Nẵng đầu tư đã trùng tu toàn diện các tòa nhà và chỉnh lý, nâng cấp các phòng trưng bày với nỗ lực nhằm tạo sự liên kết các tòa nhà của bảo tàng trong một lộ trình tham quan tổng thể, gồm phần trưng bày chính là các bộ sưu tập điêu khắc Chăm và các phòng chuyên đề về văn khắc, gốm và âm nhạc, lễ hội, nghề truyền thống của đồng bào Chăm hiện nay Không gian dành cho biểu diễn và hoạt động giáo dục được đặt ở tầng 2 và khu dịch vụ được cải tạo bố trí ở sân vườn Năm 2011, Bảo tàng đã được xếp vào danh sách các bảo tàng hạng 1 tại Việt Nam, khẳng định vai trò và những đóng góp của Bảo tàng Điêu khắc Chăm trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa

Tiếp theo, địa điểm và bố trí

Tọa lạc giữa 2 ngã tư trung tâm thành phố Đà Nẵng ở số 2, đường 2 tháng 9, quận Hải Châu, Đà Nẵng, đối diện với Trung tâm truyền hình Việt Nam tại thành phố Đà Nẵng, Bảo tàng Nghệ thuật điêu khắc Chăm Đà Nẵng có tổng diện tích 6.673 m², trong đó phần diện tích trưng bày là 2.000 m²

Hình dáng mặt tiền nhà bảo tàng mô phỏng theo kiến trúc Gothique, hài hòa với không gian xung quanh, là một điểm tham quan cho du khách khi đến thăm Đà Nẵng Bảo tàng mở cửa đón khách tham quan bảy ngày trong tuần

Bảo tàng Điêu khắc Chăm được xếp vào danh sách các bảo tàng hạng 1 tại Việt Nam, đồng thời khẳng định vai trò và những đóng góp của đáng kể của Bảo tàng Điêu khắc này trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa Không chỉ hấp dẫn bởi nét độc đáo về mặt kiến trúc xây dựng tổng thề bên ngoài, mà còn nhờ vào sự đa dạng của các cổ vật được trưng bày nơi đây

Khi đặt chân đến nơi đây, du khách sẽ cảm nhận được bầu không khí cổ xưa với những bức tường vàng nhuốm màu rêu phong qua năm tháng kết hợp với màu xanh tự nhiên của cây cối xung quanh, điểm nhấn với sắc trắng tinh khôi của dàn hoa sứ lan tỏa hương thơm dịu nhẹ khắp các ngóc ngách tạo nên một không gian gần gũi mà thân quen

Cũng nhờ vào lối kiến trúc lắp nhiều cửa sổ nên hầu như các khu trưng bày của bảo tàng đều được chiếu sáng tự nhiên Rất nhiều đoàn tham quan thích đến đây để tản bộ ngắm nhìn cận cảnh các cổ vật trong bảo tàng, tìm hiểu về những hiện vật đầy bí ẩn hoặc chụp những bức hình đầy ấn tượng mang về làm

kỷ niệm Ngoài việc sở hữu không gian kiến trúc đẹp và độc đáo trên, bảo tàng còn có hệ thống cổ vật đa dạng và mang nhiều giá trị quý giá

Tiếp theo, Chúng ta hãy cùng đi tham quan sâu vào bên trong bảo tàng Bảo tàng sở hữu gần 2.000 hiện vật lớn nhỏ, trong đó có 288 hiện vật đang trưng bày bên trong nhà Bảo tàng, 187 hiện vật trưng bày ngoài sân vườn

và hơn 1.200 hiện vật lưu giữ trong kho Cách bố trí trong bảo tàng chủ yếu phân theo gian phòng, tương ứng với các khu vực địa lý của hiện vật, gồm: Trà Kiệu, Mỹ Sơn, Đồng Dương, Tháp Mẫm, Phòng trưng bày mở rộng và các hành lang Quảng Nam, Quảng Ngãi, Quảng Trị

Phòng Trà Kiệu: Theo sử liệu ghi lại, Trà Kiệu thuộc tỉnh Quảng Nam,

là kinh đô đầu tiên và cổ nhất của Chămpa, được xây dựng vào cuối thế kỉ IV dưới triều vua Bhadresvara với tên gọi Sinhapura, nghĩa là Thành phố Sư Tử Hiện có 43 tác phẩm, niên đại thế kỷ VII-VIII và XI-XII đang trưng bày tại phòng Trà Kiệu của Bảo tàng Nổi bật như: Đài thờ Linga-Yoni, Đài thờ Trà Kiệu, Phù điêu Vishnu, Đài thờ Vũ nữ Trà Kiệu, Thần hộ pháp (Siva)

Trà Kiệu, Simhapura (thành phố Sư tử), được ghi chép trong các tư liệu lịch sử là kinh đô trong giai đoạn sớm và là trung tâm chính trị quan trọng của vương quốc Champa trong nhiều thế kỷ, được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ

IV dưới triều vua Bhadravarman

Những năm cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, các nhà sưu tầm đã tìm thấy ở khu vực này một số hiện vật điêu khắc đá thuộc văn hóa Champa, bao gồm các mảnh vỡ của đài thờ, một chiếc linga và những phù điêu trang trí Trong hai năm 1927-1928, Trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp đã tiến hành khai quật tại Trà Kiệu, phát hiện nhiều hiện vật điêu khắc cùng với nền móng các đền tháp và dấu vết các tường thành Đối chiếu những phát hiện khảo cổ với ghi chép trong tài liệu địa chí xưa, một số nhà nghiên cứu xác định Trà Kiệu từng là kinh đô của vương quốc Champa, tương ứng với tên gọi Simhapura được nhắc đến trong một vài văn bia

Phần lớn hiện vật trong bộ sưu tập Trà Kiệu được xác định niên đại vào khoảng thế kỷ X – XI, nhưng cũng có hiện vật được số đông các nhà nghiên cứu xác định vào thế kỷ V – VI hoặc cũng có hiện vật đang còn những ý kiến xác định niên đại khác xa nhau đến 3 hoặc 4 thế kỷ Đặc điểm nghệ thuật của hiện vật Trà Kiệu có nét chung là tính mềm mại, sống động và cũng hết sức đa dạng

về trang phục, trang sức, động tác

Trong bộ sưu tập Trà Kiệu, các hiện vật tiêu biểu có thể kể đến gồm: Vũ nữ

Apsara, thần Vishnu và Đài thờ Trà Kiệu – hiện vật đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia từ năm 2012.

Phòng Mỹ Sơn: Thuộc tỉnh Quảng Nam, thung lũng Mỹ Sơn từng là một

trung tâm tín ngưỡng quan trọng của vương quốc Chămpa, tại đây có hơn 70 ngôi tháp, phần lớn được xây dựng để thờ thần Siva Trong phòng Mỹ Sơn của Bảo tàng hiện đang trưng bày 18 hiện vật, gồm 3 nhóm: nhóm hiện vật trong các tháp chính, nhóm hiện vật ở các tháp phụ và nhóm các hiện vật trang trí trên trán cửa hoặc trên tường tháp nói chung

Qua các đợt khai quật và nghiên cứu đầu tiên vào những năm 1903 –

1904, Henri Parmentier và Charles Capeaux đã sắp xếp các ngôi tháp ở Mỹ Sơn thành các nhóm, dùng chữ cái đặt tên cho các nhóm tháp và chữ số đặt tên cho từng ngôi tháp trong nhóm, ví dụ ngôi tháp trung tâm của nhóm tháp chính được gọi tên là tháp A1

Theo văn bia, tại Mỹ Sơn có thể đã có những ngôi tháp đầu tiên xây dựng

từ khoảng thế kỷ IV hoặc V, nhưng đến nay chỉ còn lại các công trình kiến trúc

có niên đại sớm nhất là khoảng thế kỷ VII (như nhóm tháp E) Đa số các công trình được bảo tồn tốt nhất có niên đại từ thế kỷ X đến XI (các nhóm A, B, C, D) Những ngôi tháp được xây dựng muộn nhất tại Mỹ Sơn là vào khoảng thế

kỷ XI đến thế kỷ XIII (nhóm tháp G và tháp trung tâm của nhóm B)

Đài thờ Mỹ Sơn E1, Đài thờ gồm 16 khối đá, tuy nhiên hiện nay chỉ còn

14 khối do 02 khối đã bị mất sau khi khai quật Bên trên đài thờ nhiều khả năng đặt một bộ ngẫu tượng thờ là Linga – Yoni bằng sa thạch (nay đã bị thất lạc) Đây là đài thờ duy nhất được tìm thấy cho đến nay mô tả những hoạt cảnh đời sống của các tu sĩ với nhiều hoạt động như tu tập, hành lễ, giảng đạo, thiền định, nghỉ ngơi trong rừng sâu, núi thiêng Một số chi tiết mô phỏng kiến trúc của một ngôi tháp như các bậc cấp, vòm cửa, trụ cửa, các họa tiết trang trí dải hoa

lá Phía trước bậc tam cấp còn thể hiện các vũ công đang trình diễn điệu múa khăn chiêm bái thần linh vô cùng mềm mại và sinh động ngay tại bậc cửa của đền tháp Đài thờ Mỹ Sơn E1 mang nhiều hình ảnh có tính biểu tượng cho một đền tháp thờ, thể hiện hình ảnh của ngọn núi Meru linh thiêng trong thần thoại

Ấn Độ Núi Meru với đỉnh núi Kailasa là nơi ở của các vị thần linh và thần Shiva ngự trị trên đỉnh núi, được thể hiện qua biểu tượng thờ Linga – Yoni

Phòng Đồng Dương: Cũng thuộc tỉnh Quảng Nam, Đồng Dương không

chỉ đánh dấu sự ra đời một triều đại mới cho vương quốc Chămpa mà còn đánh dấu sự thay đổi trong tín ngưỡng từ việc tôn thờ thần Siva sang thờ các vị Phật

và Bồ tát Tại phòng Đồng Dương của Bảo tàng nghệ thuật điêu khắc Chămpa hiện đang trưng bày pho tượng Bồ tát Tara, cao 114 cm, đường nét chạm khắc tinh tế, một trong số nhiều hiện thân của Bồ tát Quán Thế Âm

Theo văn bia, vào năm 875 vua Indravarman II đã cho xây dựng một công trình gồm tu viện và đền tháp để thờ bồ tát Lakshmindra Lokeshvara – một dạng của Bồ tát Quán Thế Âm

Các kiến trúc được bao bọc bởi vòng thành hình chữ nhật nối tiếp nhau theo trục Đông – Tây, mỗi vòng thành có một tháp cổng mở về hướng đông, hai bên cổng có các tượng thần Hộ pháp canh giữ Các tác phẩm điêu khắc Phật giáo tại Đồng Dương cho thấy sự phát triển của Phật giáo Đại thừa tại Champa

Mặc dù có một số nét ảnh hưởng từ Trung Hoa, Ấn Độ và các nước lân cận, kiến trúc và điêu khắc ở Đồng Dương vẫn mang đậm yếu tố bản địa đã tạo nên một phong cách độc đáo giàu ấn tượng trong nghệ thuật Champa Khu di tích này được Henri Parmentier và Charles Carpeaux nghiên cứu và khai quật vào mùa thu năm 1902

Đến nay di tích Đồng Dương hầu như đã bị hủy hoại hoàn toàn bởi thời gian và chiến tranh nhưng những hiện vật trưng bày ở đây cho ta hình dung được phần nào sự nguy nga, tráng lệ của khu đền tháp và Phật viện này

Phòng Tháp Mẫm: Bình Định ngày nay còn khá nhiều di tích Chăm,

tiêu biểu là hệ thống đền tháp đồ sộ được xây dựng liên tục trong thời gian từ thế kỉ XI đến XV khi trung tâm chính trị của Chămpa đặt tại đây Hiện phòng

Tháp Mẫm của Bảo tàng nghệ thuật điêu khắc Chăm Đà Nẵng trưng bày 67 hiện vật, niên đại từ thế kỉ XII-XV Nổi bật như: Thần Brahma, Voi-sư tử Gajasimha, Thần Siva, Thủy quái Makara, Rồng, Chim thần Garuda, Đài thờ

Khối lượng hiện vật thu thập được trong cuộc khai quật năm 1934 lên đến

58 tấn, bao gồm những tượng kích thước lớn và nhiều bộ phận trang trí kiến trúc bằng đá Một cuộc khai quật khác được tiến hành tại đây vào năm 2011 và

đã phát hiện thêm một số hiện vật tương tự

Phong cách nghệ thuật của các hiện vật thu thập từ di tích Tháp Mẫm có nét chung ở tính phức tạp, nhiều chi tiết, nhưng thường khuôn mẫu, ít mềm mại, linh hot nếu so sánh với các giai đoạn trước Danh xưng “Tháp Mẫm” sau đó đã được dùng để đặt tên cho một phong cách nghệ thuật điêu khắc Champa có cùng đặc trưng với nhóm hiện vật này

Sau giai đoạn Tháp Mẫm, nghệ thuật điêu khắc Champa từng bước suy thoái dần

Đài thờ được khai quật năm 1934 Hai sư tử và hai chim thần Garuda được thể hiện trong tư thế nâng tay chống đỡ bốn góc Bốn mặt đài thờ có cùng

đồ án trang trí gồm ba phần: phần trên và dưới thể hiện hoa văn xoắn ốc hình ngọn lửa, phần giữa gồm một hàng 10 bầu ngực phụ nữ đều đặn Kiểu thức trang trí vú phụ nữ thể hiện tính phồn thực đồng thời khẳng định vai trò của

người phụ nữ trong chế độ mẫu hệ Đây là mô típ trang trí phổ biến và khá đặc trưng cho phong cách nghệ thuật Tháp Mẫm

Phòng trưng bày mở rộng: Được chính thức khai trương từ ngày

28/4/2004, phòng trưng bày mở rộng của Bảo tàng có gần 150 tác phẩm thuộc nhiều phong cách nghệ thuật khác nhau, chủ yếu được sưu tầm sau 1975, nổi bật như: Nữ thần An Mỹ, Tượng khỉ Hanuman, Voi, Trang trí kiến trúc, Bò thần Nandin, Bia

Nữ thần An Mỹ được thể hiện với khuôn mặt hơi vuông, hai má bầu bĩnh Phía sau đầu thần là một vòng hào quang, đôi mắt mở rộng, có con ngươi, cánh mũi rộng, môi dày và trên miệng có thoáng một nụ cười nhẹ Tất cả những đặc điểm này tạo nên gương mặt thần một nét phúc hậu Sợi dây trên cổ được trang trí với những chuỗi hoa sinh động Bộ ngực to, tròn nhưng nhìn chung chưa hài hoà với bố cục của tác phẩm

Tượng khỉ Hanuman là một trong những nhân vật chính của trường ca Ramayana, là vị tướng trung thành giỏi giang của hoàng tử Rama mà người Ấn

Độ rất sùng kính Hanuman được tạc ở dạng tượng tròn, vẻ mặt hồn nhiên ngộ nghĩnh, ngồi theo kiểu Java Trang phục là 1 loại sampot ngắn đến đầu gối chân Tay phải của Hanuman đặt ngửa trên vế phải, lòng bàn tay cầm 1 vật hình bán cầu Tay trái cũng cầm vật tương tự áp vào ngực trái Theo trường ca Ramayana, hai nửa bán cầu này có thể là hai vật tượng trưng cho hai hòn đá mà Hanuman dùng để tạo ra ngọn lửa đốt cháy vương quốc Sri Lanka của quỷ vương Ravana sau khi khỉ cứu thoát công chúa Sita

Hành lang Quảng Nam: Đang trưng bày 32 hiện vật, niên đại thế kỷ

VII-VIII và IX-X, được khai quật từ nhiều địa phương ở tỉnh Quảng Nam Nổi bật như: Shiva múa, Thần hộ pháp, Phù điêu Krishna, Phù điêu Yaksa

Trong văn hóa Chămpa, hình tượng Shiva Nataraja thường được chế tác bằng đá cát, dưới hình thức phù điêu hoặc bán phù điêu, đặt trên trán cửa (tympan) các ngôi tháp Chăm, vừa mang ý nghĩa tôn giáo vừa nhằm mục đích trang trí kiến trúc Khác với vẻ mạnh bạo, dữ dội trong nghệ thuật Ấn Độ, hình tượng Shiva Nataraja đang thực hiện điệu múa Tandava trong điêu khắc đá Chămpa được thể hiện trong tư thế hình thể hình chữ S rất mềm mại, uyển chuyển Bước chuyển của chân cũng rất nhẹ nhàng, hai chân chùng xuống để hai đầu gối tạo với rốn thành hình tam giác đều hoặc gần đều, chân này nhún sang chân kia, một chân đứng trên đầu ngón, gót kênh lên phía sau cổ chân còn lại Tóc của Thần thường được tết ba tầng theo kiểu Jata - Mukuta hoặc búi gọn trong chiếc vương miện Kirita - Mukuta chứ không bay xõa sang hai bên như tượng Shiva Nataraja của Ấn Độ