Tư liệu hoá các loài lâm sản ngoài gỗ có giá trị dược liệu được cộng đồng dân tộc kinh và chăm sử dụng ở khu bảo tồn thiên nhiên tàkóu – tỉnh bình thuận

Lê Hoàng Quyên... Nhóm đ t Feralít và Feralít mùn phát tri n trên đá Macma chua Fa, FHa... Nhóm đ t phù sa bi n: Trong nhóm này chia thành 2 nhóm nh... + Trên nhóm Feralit phát tri n tên

Tháng 06 n m 2009

T LI U HOÁ CÁC LOÀI LÂM S N NGOÀI G CÓ GIÁ TR

Giáo viên h ng d n:

Th.s Nguy n Qu c Bình

Tháng 6 n m 2009

L I C M T

Lâm nói chung, đ c bi t là khoa Lâm nghi p đã t o đi u ki n và truy n đ t nh ng ki n

th c khoa h c cho tôi trong su t 4 n m h c t i tr ng

Tôi xin chân thành c m n th y Nguy n Qu c Bình đã t n tình giúp đ và h ng

d n tôi hoàn thành đ tài này

c bi t tri ân đ n Chú Liêm và các anh ch đang công tác t i khu b o t n TàKóu, c.D ng, c ào đã nhi t tình giúp đ cho tôi trong quá trình th c t p t i Hàm Thu n Nam

Con ghi n sâu s c đ n ba m , nh ng ng i thân đã giúp đ tôi v m i m t đ tôi hoàn thành đ c lu n v n này

C m n t t c các b n trong l p đã giúp đ tôi trong nh ng n m tháng cùng ng i

d i gi ng đ ng đ i h c

C m n c ng đ ng ng i dân trong khu b o t n TaKóu đã giúp tôi trong quá trình

đi u tra cây thu c

Lê Hoàng Quyên

TÓM T T

N i dung c a tóm t t bao g m Tên đ tài, th i gian, đ a đi m, tóm l c m c tiêu,

n i dung và ph ng pháp nghiên c u K t qu đ c nêu th t ng n g n nh ng k t qu

chính Không trình bày các k t lu n, ki n ngh , không ch a các b ng, bi u đ , trích

d n

tài nghiên c u “T li u hoá các loài lâm s n ngoài g có giá tr d c li u đ c

K t qu thu đ c là t li u hoá đ c 20 loài Lâm s n ngoài g th ng đ c

Danh sách các hình

Hình 4.1: C t toái b KBT TàKóu 22

Hình 4.2: Huy t giác KBT TàKóu 23

Hình 4.3a: Lá tr ng KBT TàKóu 23

Hình 4.3b: Ch t nh a tr ng KBT TàKóu 23

Hình 4.4a: R Th n X KBT TaKóu 24

Hình 4.4b: Lá Th n X KBT TaKóu 24

Hình 4.5: Vàng c ng KBT TaKóu 25

Hình 4.6: C bình vôi KBT TaKóu 25

Hình 4.7: Thiên niên ki n KBT TàKóu 26

Hình 4.8: Sa nhân KBT TàKóu 26

Hình 4.9: Bá b nh KBT TàKóu 26

Hình 4.10: Th ch h c KBT TàKóu 27

Hình 4.11 Ng gia bì KBT TaKóu 28

Danh sách các b ng

B ng 4.1 Các loài cây thu c th ng đ c khai thác và mua bán núi Tà Kóu 20

B ng 4.2: S l n tên cây thu c đ c nh c đ n và danh m c các tên cây thu c đã đ c ghi chép theo theo th t gi m d n 21

B ng 4.3: Tr l ng thu hái d c li u m i n m 30

B ng 4.4: Tr l ng thu mua d c li u m i n m 31

B ng 4.5: Giá c a m t s cây thu c 36

B ng 4.6: Phân h ng cây thu c theo m c đ b đe do c a loài 37

ta m t h th c v t r ng phong phú và đa d ng, có nhi u lo i g và lâm s n ngoài g có giá

tr cao, trong đó có các loài cây đ c dùng làm d c li u Tuy nhiên, ng i dân mi n núi

v n có thói quen khai thác ngu n cây thu c nam s n có t r ng t nhiên mang v dùng,

đi u này d n đ n nguy c c n ki t ngu n tài nguyên này m t cách nhanh chóng, th m chí

m t s loài có giá tr cao, quý hi m có th b tuy t ch ng Chính vì v y, c n thi t ph i có các ho t đ ng b o t n và phát tri n ngu n tài nguyên cây d c li u do chính ng i dân

s ng g n r ng th c hi n nh m s d ng b n v ng ngu n tài nguyên này trong t ng lai

Tr c đây vi c khai thác LSNG ch a chú tr ng đ n vi c b o v và phát tri n b n

v ng ngu n tài nguyên này H u qu là LSNG c n ki t nhanh chóng, kéo theo hàng lo t khó kh n cho ng i dân s ng g n r ng B i vì đ i v i h , LSNG là ngu n cung c p th c

n, đ dùng trong gia đình và là ngu n d c li u

n n kinh t phát tri n, s c kho ng i dân đ c nâng cao, LSNG làm d c li u có ngu n

g c t thiên nhiên đ c quan tâm nhi u h n Do v y, nhu c u v i các lo i d c li u này nâng cao đã t o nên m t th tr ng hoàn thi n T đó ng i dân có th s ng d a vào vi c thu hái các lo i LSNG làm d c li u này đ t ng thu nh p

r ng không k p tái t o, đáp ng cho nhu c u s d ng T đó t o ra tính hai m t là ng i dân s ng g n r ng có thêm thu nh p, ng i s d ng đ c đáp ng nhu c u nh ng tài nguyên r ng b c n ki t H u qu là s làm m t d n tính đa d ng sinh h c c a r ng

Núi TaKóu – t nh Bình Thu n t lâu đã n i ti ng mi n Nam v ngu n d c li u

t cây c có ch t l ng cao H n m t ph n t trong s kho ng 1000 loài th c v t c a núi TaKóu có th s d ng làm thu c Nhi u loài cây thu c núi Tà Kóu không ch đ c

ng i dân trong vùng đ m khu b o t n s d ng mà còn đ c tiêu th ra th tr ng bên ngoài Bên c nh đó, m i n m có trên 200.000 khách hành h ng đ n vi ng các ngôi chùa trên núi c ng đã góp ph n tiêu th m t s l ng l n cây thu c đ c bày bán t i khu v c này

Và c ng đ ng ng i Ch m và ng i Kinh khu b o t n Takóu thì có kho tàng ki n

th c b n đ a v cách s d ng các s n ph m t r ng Tuy nhiên nh ng ki n th c đó s b mai m t ho c bi n đ i d n đ thích ng trong đi u ki n s ng hi n nay Vi c s d ng các ngu n LSNG t i đ a ph ng có ý ngh a vô cùng quan tr ng, đ c bi t là LSNG mà ng i dân th ng s d ng làm d c li u

V i nh ng câu h i đ c đ t ra: Có còn nhi u hay ít vi c s d ng nh ng cây thu c trong c ng đ ng ng i Ch m và ng i Kinh khu b o t ng TaKóu? Ta nên làm gì đ có trong th i gian ng n giúp cho nhân dân, th y thu c ông y d dàng nh n bi t và ph bi n, làm quen v i cách dùng ch a m t s b nh nh m ch m sóc s c kh e ban đ u và th c hiên

m c tiêu s c kh e cho m i ng i v i đi u ki n đ n gi n, r ti n d ki m mà v n đ m b o

c s khoa h c c n thi t Vì v y nghiên c u đ c ch n là “T li u hoá các loài lâm s n ngoài g có giá tr d c li u đ c c ng đ ng ng i Ch m và kinh s d ng khu b o t n thiên nhiên Takóu - t nh Bình Thu n th ng dùng”

- T li u hoá ki n th c c a c ng đ ng trong phân lo i, thu hái, s d ng, ch bi n,

t n tr và thu n hoá các lo i s n ph m đó

- Xác đ nh t m quan tr ng c a các LSNG dùng làm d c ph m này đ i v i đ i s ng

c a ng i dân nông thôn

- ánh giá ti m n ng th ng m i và giá tr b o t n cho các loài u tiên

1.3 i t ng đi u tra

Ng i dân s ng vùng ven và trong vùng lõi Khu b o t n

a Nh ng ng i dân s ng ph thu c vào ngu n LSNG dùng làm d c li u

b Nhóm nh ng ng i tr c l i t r ng t m g i là kinh doanh r ng trái phép

1.4 Ph m vi nghiên c u

Các ho t đ ng khai thác LSNG dùng làm d c li u trong khu b o t n thiên nhiên Takóu: trong đó tr ng tâm là hai thôn xen ghép Hi p ngh a và Hi p nh n thu c xã Tân Thu n là m t xã n m v a trong vùng đ m v a trong vùng lõi khu b o t n, xã này ch y u

là dân t c Ch m

Ch ng 2

T NG QUAN VÀ A I M NGHIÊN C U

2.1 T ng quan

2.1.1 Khái ni m lâm s n ngoài g dùng làm d c li u

Lâm s n ngoài g dùng làm d c li u là cây thu c b , ch a b nh, thu c b o v th c

v t, thu c đ c có đ c t h sinh thái r ng và đ t r ng ph c v cho m c đích s d ng c a con ng i M c đích s d ng c a con ng i tùy thu c vào đ c tính riêng c a t ng c ng

đ ng, t ng qu c gia hay t ng khu v c

Ý ngh a và l nh v c s d ng c a LSNG dùng làm d c ph m:

- Ý ngh a:

+ Nâng cao thu nh p

+ T o tính an toàn l ng th c, s c kh e

+ T ng đa d ng sinh h c trong h sinh thái r ng

- Các giá tr mà LSNG dùng làm d c ph m mang l i cho con ng i:

+ Gía tr v m t kinh t : các ngu n thu nh p c a m t h gia đình

+ Giá tr v m t xã h i cho các vùng c dân vùng g n r ng:

n đ nh và an ninh cho đ i s ng ng i dân ph thu c vào r ng,

T o ra thu nh p cho ng i dân s ng ph thu c vào r ng,

T o ra m t s l ng vi c làm cho dân đ a ph ng

B o t n và làm s ng nh ng ki n th c b n đ a v gây tr ng, ch bi n, ch a b nh

b ng cây thu c t nhiên

B o t n nh ng giá tr v n hóa c a các c ng đ ng, các dân t c

+ Giá tr v m t xã h i cho nh ng khu v c đô th :

Gi m chi phí nh p nguyên d c li u t n c ngoài

T ng tính th ng m i trong và ngoài n c

Trung Qu c, Malaysia, Inđônêsia,…Trong khi n c ta có nh ng ngu n d c ph m đó

Ng i x a có câu: " n c a r ng r ng r ng n c m t" Ch c ch n, nh ng ch nhân

th c s c a r ng, nh ng ng i đang s ng bên r ng không đ c h ng nhi u t nh ng

n i thu c siêu l i nhu n Th nh ng, ch c ch n h s chính là ng i r i vào c nh "r ng

r ng n c m t" khi trong t ng lai, r ng không còn d c li u

2.1.3 Tình hình qu n lý LSNG dùng làm d c li u Vi t Nam

Nh ng h n ch ch y u trong qu n lý nhà n c v ngu n d c li u hi n nay là:

- Trên th c t các lo i d c li u ch a đ c đi u tra, xác đ nh, phân đ nh rõ ràng ngoài th c đ a, ch a ti n hành l p h s ph c v cho công tác qu n lý

- Các lo i d c li u ch a th c s đ c quan tâm b o t n, phát tri n và khai thác

- Vi c khai thác các ngu n d c li u còn mang tính t phát, phân tán, ch a có quy

ho ch, còn lãng phí, hi u qu kinh t r t th p Ph n l n các c s ch bi n đ u có quy mô

nh , không g n v i vùng nguyên li u n đ nh, công ngh và thi t b l c h u, ch t l ng

s n ph m th p, m u mã bao bì còn h n ch nên tính c nh tranh trên th tr ng trong n c

và qu c t ch a cao

2.2 Gi i thi u v khu v c nghiên c u

Khu b o t n thiên nhiên (BTTN) Takóu thu c huy n Hàm Thu n Nam, T nh Bình Thu n, đ c chính th c thành l p vào ngày 26 tháng 10 n m 1996 theo quy t đ nh s 791/TTg Q c a Th t ng chính ph v vi c xác l p Khu B o t n Thiên nhiên vùng núi Takóu, và tr thành khu r ng đ c d ng th hai c a t nh Bình Thu n đ b o t n v i nhi u loài đ c h u c a vùng đ t duyên h i mi n trung Tr c khi chính th c thành l p, nó là

m t khu r ng đ c d ng thu c quy n qu n lý c a Chi c c ki m lâm nh m b o t n loài s n,

m t loài cây g đ c s c c a vùng núi Takóu, thu c huy n Hàm Thu n Nam t nh Bình Thu n T ng di n tích đ c quy ho ch là 17.823 ha trong đó di n tích khu b o t n là 11.866 ha và di n tích vùng đ m là 5.957 ha

2.2.1 i u ki n t nhiên khu v c nghiên c u

- V trí:

Khu b o t n thiên nhiên vùng núi Takóu n m phía nam huy n Hàm Thu n Nam, trên đ a bàn c a 6 xã và th tr n, đó là: Hàm C ng, Hàm Minh, Thu n Quý, Tân Thành, Tân Thu n và Th tr n Thu n Nam

Phía Nam gi i h n b i đ ng m i m t Thu n Quý đi Kê Gà – Tân thành

Phía Tây giáp m t ph n đ ng 712 và vùng dân c xã Tân Thu n

Các đ c đi m v trí này cho th y đây là m t khu v c ti p giáp v i nhi u khu dân c

và n m g n các tr c giao thông quan tr ng, nên khó b o v , m c dù m ng l i đ ng giao thông có th phát tri n m t s ho t đ ng nh du l ch sinh thái

- a hình:

Khu v c có các d ng đ a hình nh sau:

+ D ng núi th p: Núi Takóu n m phía B c c a khu r ng, đ cao tuy t đ i 694 m,

đ d c trên 150, đây thu c d ng núi sót c a Nam d i Tr ng s n

+ D ng đ i cao: Núi Tà ng n m phía ông -Nam khu r ng đ cao tuy t đ i

296 m, đ d c 10 – 15 0

ch y u c a khu r ng v i đ cao so v i m t n c bi n t 50 – 100 m, đ a hình nghiêng

d n t đông sang Tây và giáp bi n phía Nam

+ t ng p n c: Ngoài các d ng đ a hình trên trong khu r ng còn có m t s b ng, bàu, đ m l y ng p n c th ng xuyên quanh n m

S đa d ng v đ a hình có th h tr cho s đa d ng v các h sinh thái và đa d ng loài

- a ch t và th nh ng:

Khu BTTN Takóu n m trong đ i ki n t o đ a ch t à L t, thu c đai núi l a Pluton Mezozoi – Kainozoi Tây Thái Bình D ng Vùng ki n t o kh i s t ven bi n Phan Rí – Phan Thi t đ c l p đ y b i các thành t o tr m tích b r i h t ng Phan Thi t, các tr m tích gió, tr m tích sông và tr m tích h n đ i

N n v t ch t t o đ t trong khu BTTN Takóu bao g m các thành t o sau:

mà thành, thành ph n c h c ch y u là đá: Granit, Biotit, Hocblen

Thành t o tr m tích bao g m nhi u ta ng h khác nhau t c đ n tr thu c h Neogen đ n h đ t (Kainozoi) v i các đ c đi m tr m tích nh sau: Cát th ch anh màu

đ , Cát xám ho c cát đen, xám đen ch a di tích th c v t ho c khoáng v t n ng Inmenit

Do nh ng đ c đi m c a ki n t o đ a ch t nh trên, trong vùng đã hình thành nên các nhóm đ t nh sau:

Nhóm đ t Feralít và Feralít mùn phát tri n trên đá Macma chua (Fa, FHa) ây là nhóm đ t hình thành t i ch , t ng đ t mõng (d i 50 cm), đá n i 30 -50 %, nhi u n i có

k t von, đ t c thành ph n c gi i nh , h i chua Phân b tri n núi Takóu, Ta ng Nhóm Feralít phát tri n trên n n phù sa c (Fo), nhóm đ t này có t ng đ t dày, tính ch t c lý kém, thành ph n c gi i nh (Cát pha, th t nh ) đ m và lân t ng s nghèo,

lân d tiêu r t nghèo ( P2O5 : 1 – 1,5 mg/100g), quá trình r a trôi di n ra m nh m , nhìn chung, nhóm đ t này thu c l ai x u

Nhóm đ t phù sa bi n: Trong nhóm này chia thành 2 nhóm nh

Nhóm đ t cát g m các l ai: đ t cát đ (Rhodec AR), đ t cát tr ng (Luvic AR) và

đ t cát bi n (Haplec AR) c đi m c a nhóm đ t này là t ng đ t dày, đ t nghèo dinh

d ng, hàm l ng SiO2 cao, đ t r i r c, kh n ng liên k t kém, thóat n c nhanh, gi

n c kém, t l mùn trong đ t ít

đ nhi m m n không cao và t ng sâu

+ Nhóm đ t m n (M): Nhóm này ch u nh h ng tr c ti p c a th y tri u bi n, đ t tích t m t l ng l n mu i hòa tan

Nhóm phù sa ven sông su i: đ c đi m t ng đ t dày,không đ c b i đáp phù sa, thành ph n c gi i nh , đ t có đ màu m trung bình, hàm l ng mùn h i ít, quá trìng r a trôi m c trung bình

Ngoài các nhóm đ t trên, trong khu b o t n còn có m t s di n tích nh đ t l y

Mùa m a t tháng 5 đ n tháng m i, bình quân 100 ngày m a/n m Tuy nhiên

l ng m a phân b không đ u gi a các tháng trong n m, ch y u t p trung vào các tháng

7, 8, 9 Mùa khô t tháng 11 đ n tháng 4 n m sau

Hai h ng gió chính th nh hành trong n m t ng ng v i hai mùa khí h u:

- Gió mùa Tây –Tây Nam th i vào mùa m a(t tháng 5 đ n tháng 10),T c đ gió bình quân 3,9 – 4,1 m/s Khí h u trong mùa gió này có nh ng đ c tr ng nh sau nhi u giông, nóng m, m đ không khí bình quân 81,5 – 83,4 %

- Gió mùa ông B c xu t hi n vào mùa khô (tháng 11 đ n tháng 4 n m sau), t c

đ gió bình quân 4 – 4,5 m/s Khí h u có đ c đi m khô hanh, gió th i n đ nh su t mùa,

m đ không khí bình quân 75 – 78 % Th i ti t khô hanh, n ng g t gây tình tr ng khô

h n nghiêm tr ng cho m t s cây tr6òng

+ D ng khí h u:

nói riêng và huy n Hàm thu n Nam nói chung có nh ng đ c đi m nh sau:

L ng m a t ng đ i khá (so v i trong t nh), nh ng bi n đ ng nhi u (h s m

t = 1 – 1,2)

Nhi t đ t ng đ i cao

Mùa m a kéo dài 6 tháng, gi a mùa m a có th xu t hi n th i k m a ít

Thiên tai vùng này ch y u là do m a không n đ nh: Nhi u khi m a d n d p, sông su i ng n gây nh ng tr n l quét Ng c l i có khi m a ít kéo dài d n đ n tình tr ng

Tre, Su i á, Su i Vàng (su i v n), và sông Phan khu v c phía Tây

c đi m c a các su i tuy nhi u nh ng ng n, l u v c nh , x y ra l trong mùa m a nh ng khô ki t trong mùa khô, ngo i tr m t s con su i có ngu n n c t các

225.476 225.476 225.476 49.194 4.255 41.523 3.416 26.723 26.723 146.439 110.684 8.194 27.560 3.120

2 Di n tích vùng đ m 5.957

- a d ng th c v t r ng:

Thành ph n th c v t c a Khu B o t n Thiên nhiên TaKóu h i t u c a ba lu ng th c v t

di c : lu ng Malaixia – Indonexia, lu ng n đ - Mi n đi n và lu ng Hymalaya – Vân nam, Quý châu – Trung Qu c và h th c v t b n đ a Vi t Nam Theo k t qu đi u tra th c

v t r ng t lu n ch ng kinh t k thu t, Khu B o t n Thiên nhiên Takóu có 751 loài th c

v t, thu c 465 chi c a 129 h , 4 ngành trong đó:

* Ti u m c : 212 loài 129 chi 54 h

* Th m t i : 152 loài 99 chi 32 h

* Dây leo + Ph sinh : 110 loài 86 chi 39 h

* Phong lan : 22 loài 15 chi 1 h

* Quy t th c v t : 14 loài 12chi 8 h

+ Trên nhóm Feralit phát tri n tên đá macma chua ( Fa, Fha) có các ki u r ng sau:

Ki u r ng kín th ng xanh m a m nhi t đ i: N m trên núi Takóu t đ cao

300m tr lên, s n tây núi Tà ng có đ cao t 100 –260 m C u trúc r ng c a r ng

g m các t ng: Th m t i, cây b i, Cây nh , t ng l p qu n, nh ng không có t ng nhô

Ki u r ng r ng lá h i m nhi t đ i: Phân b đ cao t 100 – 300 m chân núi

Takóu và s n ông núi Tà đ ng và rãi rác t i m t s đ i th p tr s i đá trong khu r ng,

t ng đ t r t mõng, đá n i thành t ng m ng l n

+ Trên vùng đ t cát (cát đ , cát tr ng) và cát xám hình thành trên n n phù sa c (Fo) có m t ki u r ng:

Ki u r ng th a cây h D u: ây là ki u r ng có di n tích l n nh t trong khu b o

t n, phân b trên đ a hình bán bình nguyên g n sóng Th c v t thân g đây ch y u là cây h D u nh S n m , D u gi y, D u đ ng cùng v i các loài khác nh Trám D i s c tác đ ng con ng i v vi c khai thác lâm s n nên ki u r ng này có nguy c b thu h p

ph m vi phân b v t, phân b , nh ng

+ Trên vùng đ t cát tr ng ven bi n: có m t ki u th m th c v t:

Th c v t trên c n cát ven bi n: D c theo b bi n t Su i Nhum đ n Kê gà có c n cát tr ng hi n nay có ch ch a đ nh, cát bay m c đ nh Th c v t đây ch a n đ nh, hình thành nên sinh c nh th c v t trên c n cát ven bi n v i các loài cây g nh S n m

(Shorea roxburghii), D u gi y (Dipterocarpus chartaceus), Th đ u heo (Diospyros

embryoteris), Trâm (Syzygium) v.v phân b r i rác, có chi u cao t 1,5 – 3 m do gió bi n,

cát vùi l p nên thân cong queo, cành nhánh nhi u Nhóm cây b i g m có Mai t quý (đ

ng n), S m b i, Th u t u, Cò ke nam, G ng, X ng r ng Th m t i có C lông chông,

C mao th , Thu th o, Xuân th o cát

+ t ng p phèn: có m t ki u th m th c v t:

Th c v t trên đ t ng p phèn: Trong ph m vi khu r ng có m t s b ng, bàu ng p

n c trong n m, hình thành nên th m th c v t r ng mang tính ch t c a h sinh thái r ng

ng p phèn Th c v t đây có Tràm (Melaleuca leucadendron) N i đ t th p có c n ng

(Eleocharis dulcis), C m m (Ischaemum indicum), d i b ng có bông súng (Nymphea

stellata), s y (Pharagmites karta), nh ng n i cao g p (Saccharum spontaneum), Bình bát (Annona glabra), Mua (Melastoma affine), Dây cho i (Stenochlaena palustris) Nhìn

chung thành ph n th c v t đây nghèo h n so v i h sinh thái r ng tràm c a đ ng b ng sông C u Long

+ Trên đ t thoái hóa sau n ng r y:

Sinh c nh cây b i, tr ng c sau n ng r y: Do tác đ ng c a con ng i nh ch t

g , c i làm n ng r y, cháy r ng v.v.hình thành nên các ki u sinh c nh cây b i, tr ng c sau n ng r y th c v t có Nh n dê (Erioglosum), Th (Diospyros), Cò ke (Grewia),

ng n (Cratoxylon), Bình linh (Vitex), S n m (Shorea), S m (Memecylon),Th u t u (Aporosa), C đuôi ch n (Penisetum), C voi (Panicum), Trinh n gai (Mimosa) v.v

Qu n h p r ng tr ng: Ngoài vi c tr ng các cây l ng th c, cây hoa màu trong

nh ng n m g n đây còn tr ng các lo i cây Công nghi p nh i u, cây lâm nghi p nh

B ch đàn, keo lai, xoan ch u h n

i b ph n là dân t c kinh sinh s ng đ u kh p các xã trong vùng đ m khu b o

t n Riêng xã Tân thu n có 2 thôn xen ghép ng i dân t c Ch m s ng d c theo b sông Phan V i kho ng trên 200 h đây là nhóm đ ng bào dân t c đang r t đ c nhà n c quan tâm v m i m t

- Phân b dân c :

Nhìn chung phân b dân c c a khu r ng nh sau:

+ Phía B c là xã Hàm Minh và m t ph n th tr n Thu n Nam Dân c phân b theo

qu c l IA và trong ven chân núi Takóu thu c vùng đ m khu BTTN Takóu

+ Phía Tây và Nam phân b dân c d c theo đ ng t nh l 712 và ven bi n

Các đi m dân c ch n m ven khu r ng và bìa r ng Trong khu r ng ch có r i rác

m t s h d c theo su i n c m n B ng th Các h dân này ph n l n s ng trong r ng theo th i v Mùa n ng th ng quay v xóm trong làng, mùa m a c t chòi t i r ng

- Các sinh k chính:

S n xu t nông nghi p bao g m lúa n c, đ t n ng r y, v n Thanh Long và ch n nuôi gia súc Ngoài ra 3 xã ven bi n, vi c nuôi tôm phát tri n

+ Lúa n c:

i v i đ t ru ng có 20% đ t ch đ ng v ngu n n c t i t các công trình thu

l i, ngu n “n c nh ” ven các b ng, bàu, su i thì gieo tr ng 2 – 3 v /n m Ph n l n di n tích đ t s n xu t nông nghi p (80%) ph thu c vào n c tr i s n xu t lúa 1 v

+ t n ng r y:

Tr ng cây hoa màu, d a l y h t và các lo i đ u Trong nh ng n m g n đây cây Thanh long đang có xu h ng phát tri n m nh v quy mô di n tích vì cho hi u q a kinh t cao, đáp ng nhu c u t c th i c a ng i dân nên đ c nhà n c khuy n khích phát tri n

đã làm thy đ i d n kinh t c a huy n Hàm Thu n Nam

+ Ch n nuôi gia súc:

Ch n nuôi c ng đang trên đà phát tri n nh ng trong 2 n m tr l i đây giá Bò, Dê b

t t tr m tr ng tình hình phát tri n gia súc b ch ng l i và có nguy c l v n đ i v i các

h đ u t ch n nuôi

+ Ngành thu s n:

T p trung ch y u 3 xã ven bi n: Tân thành, Tân Thu n và Thu n quý Các h nuôi tôm 3 xã này đã có b c chuy n bi n rõ r t trong kinh t nh ng n u không đ nh

h ng đ c lâu dài thì v n đ v môi tr ng s tác đ ng không nh đ n n ng su t c ng

nh ch t l ng s n ph m Các tàu đánh b t có công su t nh , ch y u là đánh b t ven b

+ Ngành công nghi p và ti u th công nghi p:

S n xu t g ch ngói, đá ch ph c v cho xây d ng b t đ u phát tri n

quam hàng n m Các thành ph n khác không đ c h ng l i t ngu n du l ch này k c khu BTTN Takóu

D c b bi n t Thu n quý đ n Tân thành hi n t i đã hình thành các c m resort ven

bi n xây d ng các lo i hình du l ch v a và l n, thu hút khá đông khách du l ch t các t nh thành lân c n nh ng v n đ này không m y tác đ ng hay nh h ng tích c c đ n đ i s ng dân c vùng ven

Ti m n ng du l ch trong khu v c còn khá l n dù đ c các c p ngành đ a ph ng

v c d y và phát tri n r m r trong th i gian 3 – 4 n m g n đây Nhi u con đ ng đ c nâng c p, nh ng ch y u là t o b m t cho ngành du l ch phát tri n m nh nh ng ng i dân đây không đ c h ng l i gì k c nh ng ki n th c b n đ a c a h H v n là m t

b ph n nh làm thuê cho các doanh nghi p n nên làm ra t i đ a ph ng, còn h u h t các

c dân vùng ven v n không đ c h ng l i t s đ u t này

- i s ng v n hoá:

Hình th c ch y u là thông tin đ i chúng, H th ng phát thanh và truy n hình c a trung ng và đ a ph ng đã đ n t n nh ng h s ng ven r ng

Các l h i v n hóa truy n th ng hàng n m: gi t chùa Núi, Các ho t đ ng vi ng

th m chùa vào các ngày m ng m t r m hàng tháng và trong các ngày t t nguyên đán

ho ch c a đ ng bào dân t c ch m và l h i kate…

Ngoài ra còn m t b ph n dân Công giáo thì các ho t đ ng tôn giáo nh l Giáng sinh, Ph c sinh

- Tình hình kinh t :

+ S n xu t nông nghi p: ây là ngành s n xu t chính c a khu v c

- C s h t ng:

+ V giao thông, ngoài qu c l IA n m c nh khu r ng còn có các đ ng:

Nhìn chung h th ng giao thông r ng kh p và tr i đ u trong khu v c t ng đ i thu n ti n cho ng i dân các xã đi l i v i nhau nh ng đây c ng là y u t b t l i cho tình hình ki m soát vi c ra vào r ng c a ng i dân c ng nh vi c v n chuy n lâm s n đang là

áp l c đè n ng lên công tác qu n lý b o v r ng

- ánh giá chung v đi u ki n dân sinh kinh t

+ Tính ch t s n xu t thu n nông c a ng i dân s ng ven và xung quanh khu r ng

v n còn chi m u th Trong đó s n xu t nông nghi p v n còn b p bênh, phu thu c vào thiên nhiên V c b n đ i đa s các h nông dân v n còn s n xu t nh , t c p, t túc, Tính ch t hàng hoá trong nông nghi p hình thành ch a rõ nét (tr m t s h đ u t quy

mô vào tr ng, ch bi n, và xu t kh u Thanh long)

+ Ti m n ng đ t đai ch a đ c s d ng có hi u qu , chuy n d ch c c u cây tr ng

và áp d ng các bi n pháp k thu t m i trong nông nghi p còn ch m, b p bênh theo th i giá th tr ng, do ch a xác đ nh đ c yêu c u c a th tr ng tiêu th

+ Trình đ lao đ ng còn quá th p lao đ ng th công còn ph bi n, nên n ng su t lao đ ng không cao, phân công lao đ ng ch a h p lý, ch a có ngành ngh đ thu hút thêm lao đ ng nông nghi p, c i thi n đ i s ng c a ng i dân vùng ven khu b o t n

Ch ng 3

N I DUNG VÀ PH NG PHÁP NGHIÊN C U

3.1 N i dung nghiên c u

đáp ng đ c các m c tiêu nghiên c u này, các n i dung c n đ t đ c nh sau:

- Li t kê m t s loài LSNG dùng làm d c li u đang đ c khai thác và s d ng t i khu b o t n Takou, cách ch bi n và s d ng

- Hi n tr ng khai thác và s d ng c a m t s loài LSNG dùng làm d c li u

- Ghi chép nh ng ki n th c b n đ a v cách s d ng cây thu c đ ch a b nh

- Dòng th tr ng cho các s n ph m mang tính th ng m i

- Xác đ nh t m quan tr ng c a cây thu c đ i v i ng i dân

- Xác đ nh các loài cây thu c c n u tiên b o t n

3.2 Ph ng pháp nghiên c u

3.2.1 Ph ng pháp thu th p thông tin th c p

c cung c p t các cán b đang làm vi c t i khu b o t n thiên nhiên Takóu và qua các tài li u t ng h p t nhi u ngu n v vi c thu hái cây thu c trong các n m qua đ đ i chi u và phân tích nh

3.2.2 Ph ng pháp thu th p thông tin s c p

Thông tin s c p đ c thu th p ch y u b ng ph ng pháp ph ng v n có c u trúc

ng i dân s ng ven và trong vùng lõi khu b o t n Vi c ph ng v n nh ng ng i cung c p thông tin then ch t d a trên nh ng ng i có m t s ngành ngh liên quan đ n cây thu c: Trong 2 thôn xen ghép thu c xã Tân thu n hi n có 200 h đ ng bào dân t c Ch m sinh

s ng d c theo con sông Phan Trong vùng còn có 12 th y thu c chuyên ch a b nh b ng thu c nam M t già làng và 7 th y cúng c a đ ng bào dân t c Ch m

Thu th p tên m t s loài LSNG dùng làm d c li u đang đ c khai thác và s d ng

t i khu b o t n TaKóu:

- Ph ng v n có c u trúc 20 h dân s ng ven và trong vùng lõi khu b o t n Khi

ph ng v n ng i dân t i n i thu hái cây thu c - th ng là ng i am hi u v cây thu c trong khu v c và là th y thu c – đ ghi chép thông tin v các cây thu c trên th c đ a đi u này giúp ta tránh s nh m l n, có th khai thác thêm thông tin m i, hay quan sát cách phân lo i cây thu c c a ng i dân đ a ph ng ngay trên th c đ a nh d a vào lá, hoa, n i

m c, hình d ng tán lá, mùi, v và cách thu hái c a h

Ghi chép nh ng ki n th c b n đ a s d ng LSNG dùng làm cây thu c: Ph ng v n, ghi chép tri th c s d ng cây thu c t ng i cung c p tin

i u tra hi n tr ng khai thác và s d ng c a m t s loài LSNG dùng làm d c li u: Xác đ nh các loài cây thu c c n u tiên b o t n:

- Áp d ng ph ng pháp ph ng v n phân h ng s d ng thang đi m (theo Waldren đã xây d ng các tiêu chu n đ xác đ nh m c đ b đe do c a loài):

- c th c hi n d a trên danh m c các cây thu c c n đ c đánh giá c a c ng

đ ng

i u tra s b tr l ng khai thác d c li u đ bi t đ c hi n tr ng s d ng cây thu c c a ng i dân và m c đ tác đ ng c a c ng đ ng đ n các loài cây thu c

i u tra dòng th tr ng cho các s n ph m mang tính th ng m i:

- Các v n đ c n đi u tra: ng đi, nhu c u, giá c , thành ph n tham gia buôn bán

3.2.4 Ph ng pháp x lý và phân tích d li u

- Tên m t s loài LSNG dùng làm d c li u

+ Li t kê các tên cây thu c đ c ng i cung c p tin nh c đ n Trong quá trình

ph ng v n ta s có r t nhi u thông tin c n thi t nh ng trong tr ng h p này đ có các tên cây thu c mà ng i dân th ng s d ng thì ta nên chú ý và l c ra t t c tên cây thu c đã

đ c ghi chép khi ph ng v n ng i dân

+ m s l n tên cây thu c đ c nh c đ n

+ X p danh m c các tên cây thu c đã đ c ghi chép theo theo th t gi m d n

- Xác đ nh các loài cây thu c c n u tiên b o t n

Phân h ng cây thu c theo m c đ b đe do c a loài:

+ h u ích c a loài đ i v i ng i dân đ a ph ng: s d ng thang 3 đi m:

Loài không có ti m n ng đ c dùng đ a ph ng: 0 đi m

Loài s d ng ít đ i v i dân đ a ph ng: 1 đi m

Loài có t m quan tr ng đ i v i dân đ a ph ng: 2 đi m

+ M c đ d xâm nh p (v trí m c c a loài d b tìm th y đ khai thác): s d ng thang 2 đi m

+ Tính chuyên bi t v n i s ng (s xu t hi n c a loài th hi n kh n ng s ng thích nghi c a loài h n h p hay ph bi n) : s d ng thang 3 đi m

Loài xu t hi n nhi u n i s ng khác nhau: 0 đi m

Loài xu t hi n m t s ít n i s ng: 1 đi m

+ M c đ tác đ ng đ n s s ng c a loài (s tác đ ng c a ng i dân nh h ng đ n

s s ng c a loài): s d ng thang 3 đi m

Loài có n i s ng ph n nào không n đ nh hay b đe do : 1 đi m

- Tr l ng khai thác d c li u có th đ c xác đ nh s b thông qua tìm hi u

B ng 4.1 Các loài cây thu c th ng đ c khai thác và mua bán núi TàKóu

ph n

ph n

13 Phytolacca esculenta Van Hout Th ng l c R

Qua b ng 4.1 cho th y 20 loài d c li u th ng đ c ng i dân khai thác, s d ng,

và mua bán khu v c TaKóu M i loài cây khác nhau có b ph n s d ng khác nhau, do đúc k t kinh nghi m t nhi u đ i mà ng i dân bi t đ c tác d ng t t nh t c a t ng b

ph n cây thu c Nhìn chung các b ph n khác nhau, có th là thân, r , lá tùy t ng loài,

c ng có loài s d ng h t t t c các b ph n c a cây đ ch a b nh

B ng 4.2: S l n tên cây thu c đ c nh c đ n và danh m c các tên cây thu c đã

đ c ghi chép theo theo th t gi m d n:

C t toái b 29 Thiên niên ki n 28 (1) (2)

Bá b nh 27

N p m 26 Vàng c ng 25 Dây chi u 24

Hoàng đ ng 21

Th ch h c 20

Qua b ng 4.2 cho th y cây Th n x đ c nh c đ n nhi u nh t và s chênh l ch v

s l n đ c nh c đ n gi a cây Th n x và cây Xuyên tâm liên t ng đ i l n ch ng t Th n

x đ c s d ng, mua bán r t ph bi n S l n nh c đ n gi a cây Th ng l c và B ch hoa xà; B m b c và N p m; Th ch h c và Xuyên tâm liên có s l n nh c đ n ngang nhau Theo m c đ nh c đ n cây thu c gi m d n thì m c đ s d ng, mua bán cây thu c đó c ng

bông gân, sai kh p, tai ù, r ng đau, viêm h ng

th ng

- Cách thu hái, ch bi n và t n tr : Vi c

thu hái có th ti n hành quanh n m, vào nh ng lúc Hình 4.1: C t toái b KBT TàKóu

ít công vi c đ ng áng, th ng vào tháng 4 đ n tháng 9 Hái v , r a s ch đ t cát, b các lá

là dùng đ c N u dùng khô thì sau khi r a s ch đ t cát, ph i khô ngay Th ng ng i ta

đ t nh cho h t lông nh ph trên r

4.1.2.2 Huy t giác (còn g i là Ph t d miên)

Tên khoa h c: Pleomele cochinchinensis

Merr ( Dracaena loureiri Gagnep)

H Hành: Alliaceae

máu b m tím không l u thông

Hình 4.2: Huy t giác KBT TàKóu

- Cách thu hái và ch bi n: Khi phát hi n đ c m t c m h ph i ch t r i ph n góc

t i ch cho nh a cây rút b t sau đó m i kéo t ng đo n thân r i v đ nguyên c lá ch t

nh thành t ng lát, ph i khô.Vi c thu hái có th ti n hành quanh n m

4.1.2.3 tr ng (Còn g i là tr ng dây)

Tên khoa h c: Parameria laevigata (Juss.)

Moldenke

H Trúc đào: Apocynaceae

c t, an thai, ch a đau l ng, đi ti u nhi u Ngoài ra đ

tr ng còn đ c nhi u ng i nghiên c u đ s d ng

ch t nh a c a nó vì ch t nh a có tính ch t nh cao su Hình 4.3a: Lá tr ng KBT TàKóu

- Cách thu hái và ch bi n: Bóc v nh ng

cây có đ ng kính to, ép cho ph ng, x p thành đ ng,

ch 6-7 ngày đ n khi m t trong có màu đen nâu m i

đem ph i khô

Hình4.3b: Ch t nh a tr ng KBT TàKóu