Đặc điểm lời chủi có dạng (đồ + x) qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn việt nam

Bài viết này đi sâu tìm hiểu đặc điểm lời chửi có dạng [Đồ + X] qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam, từ đó chỉ ra đặc điểm cấu trúc và khả năng biểu hiện nghĩa của loại hàn

đặc điểm lời chửi có dạng [đồ + X] qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn việt nam

Trần Thị Hoàng Yến(a)

Tóm tắt Bài viết này đi sâu tìm hiểu đặc điểm lời chửi có dạng [Đồ + X] qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam, từ đó chỉ ra đặc điểm cấu trúc và khả năng biểu hiện nghĩa của loại hành động ngôn ngữ này Lời chửi có dạng [Đồ + X] có cấu trúc ngắn nhưng hiệu lực phát ngôn cao, có sức miệt thị, nguyền rủa đối phương một cách tối đa

1 Đặt vấn đề

Chửi là một hiện tượng ngôn ngữ

quen thuộc với nhiều người Việt và mỗi

chúng ta, những lúc bực tức, hẳn có lúc,

cũng khó kìm được câu chửi Lời chửi có

những biểu hiện khá đa dạng về cung

bậc, tạo nên bảng màu cực kỳ sinh động

và phong phú như: chửi rủa, chửi mắng,

chửi bới, chửi đổng, chửi tục, chửi đểu

Tuy vậy, nét đặc trưng của các câu chửi

là ngắn gọn bởi người chửi, khi tức giận,

lập tức bật ra tiếng chửi Lời chửi có cấu

trúc [Đồ + X] như “Đồ khốn nạn! Mày

ăn nói với mẹ mày thế à? Con cái mất

dạy” được xem là dạng thức chửi khá

điển hình là vậy Lời chửi tổ chức theo

mô hình [Đồ + X] không chỉ phổ biến

trong lời ăn tiếng nói hàng ngày mà còn

là thủ pháp nghệ thuật trong sáng tạo

của các nhà văn, nhà biên kịch nhằm

khắc họa tính cách nhân vật bằng lời

thoại

Qua khảo sát cứ liệu về hành động

chửi của nhân vật trong truyện ngắn

Việt Nam trước và sau Cách mạng

tháng 8 đến nay, chúng tôi nhận thấy

hành động chửi có dạng [Đồ + X] chiếm

tỷ lệ khá cao, có cấu tạo và ý nghĩa tác

động đến người tiếp nhận - vai nghe

Mục đích của bài viết này là tìm hiểu

đặc điểm cấu tạo và ý nghĩa của lời chửi

có dạng [Đồ + X] qua lời thoại nhân vật

của truyện ngắn Việt Nam

2 Đặc điểm lời chửi có dạng [Đồ + X]

2.1 Vị trí của lời chửi có dạng [Đồ + X] qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam

Về vị trí, phát ngôn chửi có dạng [Đồ + X] xuất hiện khá linh hoạt qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam

[Đồ + X] được đặt ở đầu đoạn là cơ sở

để chúng ta dễ dàng nhận diện mục đích của phát ngôn Bởi chỉ khi vai nói thực hiện hành động chửi, dù trực tiếp hay gián tiếp, dù nựng yêu hay tức giận thì mô hình diễn ngôn này mới xuất hiện [Đồ + X] ở đầu đoạn chửi đã có vai trò hô gọi đối phương Có thể nói, cách hô gọi này không vòng vo, né tránh ở

đây, vai chửi không gọi tên đối phương theo phép tắc xưng hô cần thiết Với tâm trạng bức xúc, khó chịu nhân vật phá vỡ nguyên tắc lịch sự “xưng khiêm hô tôn” của hội thoại Vì thế, hành động chửi mở đầu phát ngôn kiểu như “Đồ mất dạy ”, “Đồ khốn nạn ” thường nhằm mục đích “phủ đầu”, “định tội”

đối phương ngay lập tức, khiến đối phương bị động

(1) Và như chỉ đợi có thế bà Mùi liền dựng đứng tấm thân phốp pháp của mình thẳng dậy, the thé và rổn rảng:

Nhận bài ngày 18/7/2011 Sửa chữa xong 15/8/2011

- Đồ đểu! Đồ mất dạy! Có chúng

mày thế thì có! Chứ tớ ấy à! Lúc nào

cũng được Mà cả năm không có cũng

chẳng sao hết Hiểu chưa?

[Ma Văn Kháng, Trốn nợ, 78]

Lời chửi có dạng [Đồ + X] có thể

được đặt ở giữa đoạn chửi Lời chửi xuất

hiện ở vị trí này cho thấy về căn bản

người nói nhận thức khá rõ ràng mục

đích phát ngôn của mình Chửi vừa

nhằm mục đích biểu cảm vừa định

hướng hành động cho chủ thể Như vậy,

[Đồ + X] đặt giữa đoạn thoại có tác

dụng trung chuyển những cảm xúc của

chủ thể với những dự báo về hành động

tiếp theo của chủ thể như phán xét, đe

dọa hay kết tội trong tình huống giữa

chủ thể và vai nghe có sự mẫu thuẫn,

bất đồng quan điểm

(2) - Thôi tôi xin quan ông quan bà

đừng nói khéo! Đồ đểu! Tôi thề từ nay

tao không họ hàng gì với vợ chồng mày

nữa!

Nói đoạn ông cụ hầm hầm, cắp ô đi

[Nguyễn Công Hoan, Mất cái ví, 106]

(3) Nước mắt chảy quanh, bà bước

chân ra gần đến cửa, quay lại rít lên:

- Thiếu gì cách lễ tết mà cậu phải

làm tôi nhục nhã như thế này!

Ngài trợn mắt:

- Câm ngay! Làm gì mà bô bô cái

mồm lên như thế Đồ ngu như lợn! Cái

gì mua được chứ cái này mua được à?

[Nguyễn Công Hoan, Xuất giá tòng phu,

176]

Khác với những vị trí xuất hiện

trên, [Đồ + X] đứng ở cuối đoạn thoại

nhằm đánh dấu sự kết thúc hành động

chửi Như vậy, trước khi kết thúc hành

động mắng chửi đối phương, chủ thể đã

có những lập luận làm cho kết luận của

mình có sức thuyết phục

(4) Chúng tôi trở thành kẻ được

chứng kiến Vợ tôi cám cảnh quá, chép

miệng:

- Sao mà tai quái thế! Người ta già cả Mà người ta, rõ là làm phúc cho mình Khỏi rên là quên thầy, đúng là

đồ vô ơn!

[Ma Văn Kháng, Người giúp việc, 220] (5) Xô Lương sang một bên, Vợ Lương sấn lên, rít chói tai:

- Làm sao mà mụ biết? Mụ lục tủ à?

Mụ định ăn cắp à? Đồ ăn cắp!

[Ma Văn Kháng, Bồ nông ở biển, 281] Vậy ở mỗi vị trí xuất hiện, lời chửi

có mô hình [Đồ + X] đã thể hiện khả năng sử dụng ngôn ngữ linh hoạt của nhà văn để việc biểu đạt trạng thái tâm

lý nhân vật Trong tình huống phải chửi, vai chửi nhận thức rằng lời chửi của mình phải tác động trực tiếp và mạnh mẽ đến tâm lý người tiếp nhận (người bị chửi), cho nên [Đồ + X] không

“hô danh” nhưng vẫn hàm nghĩa “đích danh” Vậy khi chửi, chủ ngôn chú ý việc “đích danh” đối tượng nghe chửi bằng cách đặt biểu thức [Đồ + X] trong những vị trí khác nhau trong phát ngôn của mình Vậy [Đồ + X] góp phần thể hiện đích tác động của lời nói: chửi để thỏa mãn sự giận dữ, chửi để vạch tội

đối phương, chửi để hạ thấp uy tín của người khác, chửi để giáo dục răn đe, chửi để đòi hỏi về vật chất hay thỏa mãn nhu cầu tinh thần cho bản thân người chửi

2.2 Đặc điểm cấu tạo lời chửi có dạng [Đồ + X] qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam

Qua tư liệu khảo sát, chúng tôi nhận thấy lời chửi: dạng [Đồ + X] thường có cấu trúc ngắn, bao gồm hai thành tố chính, đó là:

a) Danh từ “đồ” kết hợp với một từ

đứng sau làm định ngữ cho danh từ

“đồ”

b) Danh từ “đồ” kết hợp với ngữ

(tính từ, động từ, danh từ) đứng sau

làm định ngữ

c) Danh từ “đồ” kết hợp với kết cấu

C - V đứng sau làm định ngữ

Kết quả khảo sát của chúng tôi cho

thấy X trong dạng [Đồ + X] xuất hiện

phần lớn một từ hay một ngữ; còn X là

một kết cấu C - V chiếm tỷ lệ rất ít

2.3 Đặc điểm ngữ nghĩa xét theo

thành tố X

2.3.1 Biểu thức chửi [Đồ + X], khi X

là một từ

Các lời chửi (dù chửi trực tiếp hay

gián tiếp) có danh từ “đồ” đứng đầu

thường có cấu trúc khá ngắn gọn Người

chửi đã dồn nén sự bực tức bằng các

phát ngôn có tính khẩu ngữ hay thành

ngữ tự nhiên, phù hợp với tính cách,

trình độ nhận thức của nhân vật Tuy

tình huống chửi khác nhau nhưng

người đọc vẫn bắt gặp lối chửi, cách

dùng từ ngữ giống nhau hoặc tương

đồng nhau Đây cũng là nét đặc trưng

của ngôn ngữ chửi Chửi ngắn nhưng

hiệu lực phát ngôn cao

Để tăng cao hiệu quả gây xúc phạm

đến thể diện người nghe, người nói có

thể sử dụng kết hợp “đồ” với các từ chỉ

tính chất xấu xa, thấp hèn, rẻ rúng,

đáng chỉ trích, lên án đối phương Có

thể chỉ ra các nhóm từ loại đứng sau từ

“đồ”

(a) Danh từ “đồ” kết hợp với danh

từ chỉ động vật: đồ quỷ, đồ chó chết, đồ

mặt chó, đồ khỉ, đồ con lợn, đồ ma tịt,

đồ rắn rết, đồ dê cụ, đồ cóc gặm

(b) Danh từ “đồ” kết hợp với danh

từ chỉ bộ phận cơ thể người (thường

được xem là tục, kiêng húy hay xấu): đồ

cứt, đồ mặt l , đồ mặt dày, đồ mặt thớt,

đồ mặt mo, đồ mắt đui, đồ tai thối, đồ

chân què

(c) Danh từ “đồ” kết hợp với từ chỉ nghề nghiệp của hạng người bị xã hội coi khinh: đồ đĩ, đồ kẻ cướp, đồ lang băm, đồ buôn lậu, đồ trộm cắp, đồ kẻ trộm, đồ vô gia cư, đồ cướp biển, đồ đi ở,

đồ ăn xin

(d) Danh từ “đồ” kết hợp với động từ chỉ hành động thiên về nghĩa chê bai, xấu: đồ phản bội, đồ ăn cướp, đồ ăn cắp,

đồ ăn xin, đồ nói khoác, đồ làm biếng,

đồ lừa dối, đồ ba hoa

(đ) Danh từ “đồ” kết hợp với tính từ mang nghĩa xấu: đồ dày mặt, đồ vô phúc, đồ khốn nạn, đồ bất nhân, đồ xỏ lá, đồ đểu, đồ điêu toa, dở ma dở người

Chẳng hạn:

(6) Do không bằng lòng với món quà chạy chức là một gánh khoai lang của vợ chồng ông lý mà quan tri huyện

đã cất lời mắng mỏ nặng nề:

Rồi như tiếng sét, ông huyện gắt:

- Đồ xỏ lá! Đem về để vợ chồng con cái ăn với nhau! Nhà tao không có lợn!

- Lạy quan lớn! Quả thực chúng con túng đói, xin quan lớn thương cho

- Mày kêu mày túng? Mày túng thì

ông cách cổ mày đi cho thằng khác làm

Đồ ba que!

[Nguyễn Công Hoan, Gánh khoai lang,

318] (7) Hay, vì nghi ngờ vợ ngoại tình mới có tiền mua phở cho chồng ăn mà Sinh trong truyện ngắn “Đói” của Thạch Lam đã không kìm nén cảm giác khó chịu:

Sinh thấy cơn giận dữ nổi lên mãnh liệt trong lòng, đôi môi chàng tự nhiên nhách lên một cách khinh bỉ, chàng run người lên, khẽ dằn từng tiếng:

- Đồ khốn nạn!

[Thạch Lam, Đói, 111]

2.3.2 Biểu thức chửi [Đồ + X], khi X

là một ngữ

Cũng với mục đích thỏa mãn cơn

tức giận và nhằm coi thường, hạ nhục

đối phương mà vai chửi chủ động tạo ra

các phát ngôn chửi đạt mức độ thậm

xưng tối đa Cách dùng cấu trúc “đồ”

kết hợp với một từ để chửi dường như

còn nặng tính khái quát nên người chửi

chưa thỏa mãn cơn cáu giận Vì vậy,

một loạt tổ hợp định danh X có nghĩa cụ

thể được ví von, so sánh đối phương với

những gì xấu xa, tồi tệ nhất Bằng cách

chửi như vậy, sự đanh đá, đáo để và

“kém chuẩn” của vai nói mới được thỏa

mãn khi cơn cuồng nộ lên đến đỉnh

điểm: đồ ngu như lợn, đồ chó chết, đồ đĩ

dài đĩ rạc, đồ chết đâm chết chém, đồ

lộn giống, đồ chết băm chết vằm Các

danh ngữ, động ngữ và tính ngữ được

sử dụng kết hợp với “đồ” có hiệu lực tác

động trực tiếp và mạnh mẽ kích thích

thái độ phản ứng của người nghe chửi,

nhằm đẩy mâu thuẫn lên cao và khó

dàn hòa hơn

(8) Lời chửi của ông quan trong từ

đường khi phán xử tội dân:

- à, thằng gian phu già mồm, con

dâm phụ già mồm, chúng bay muốn già

mồm thì ông cho tối nay lên già mồm

với ông Cẩm

- ấy chết, moa bảo…

- Chúng bay là đồ vô liêm sỉ

Thằng này phản tao, con này mày phụ

tao à, ra đồ chó đểu

[Nguyễn Công Hoan, Những cảnh khốn

nạn, 201]

(9) Hay vì thói ích kỷ, bà Khoa chửi

rủa vô cớ một cô lao công cùng cơ quan:

Cực chẳng đã, bà Khoa vội quay lại

túm lấy hai cái tay cái Tý Ngọ, kéo giật

nó về phía mình quát lớn:

- Chó dại có mùa thôi nhé! Con

ranh! Đồ ăn cháo đá bát, qua ngõ bỏ

gậy Mày tráo trở, mày phụ người, mày không sợ trời, sợ Phật à!

[Ma Văn Kháng, Cái Tý Ngọ, 442] 2.3.3 Biểu thức chửi [Đồ + X], khi X

là kết cấu C - V Với những dụng ý nói trên, ở một góc độ khác, nhân vật dùng tiếng chửi

để chê bai, chỉ trích vai bị chửi còn mang sắc thái tính biểu trưng Đó là cấu trúc lời chửi có dạng [Đồ + X], khi X

là một kết cấu C - V Tuy nhiên, X là một kết cấu C - V làm định ngữ cho

“đồ” chiếm tỷ lệ rất ít Điểm tương

đồng, thống nhất như trên là X có cấu trúc nội tại cũng đơn giản, như: thân lừa chỉ ưa nặng, ngựa xé voi giày Nội dung ngữ nghĩa của X mang nặng tính

ám chỉ, nguyền rủa, khích bác mà người chửi dành cho người nghe - người bị chửi

(10) Với thói gia trưởng, muốn tạo

uy thế mà Phùng trong truyện “Đất màu” đã chửi rủa vợ như sau:

- Này nghe đây, từ nay trong nhà này tôi chỉ có quyền nói thôi nhé Còn cô

Dự, tôi có cho phép thì cô mới được nói Nhớ chưa, đồ đĩ thỏa, đồ ngựa xé voi giày!

[Ma Văn Kháng, Đất màu, 771] (11) - Phải đi ngay! Tao không hoãn một phút! Đồ thân lừa chỉ ưa nặng!

[Nguyễn Công Hoan, Xuất giá tòng phu,

172] Khi phát ra lời chửi có mô hình [Đồ + X] thì người nói đã bộc lộ rõ thái độ bực tức của mình về phía người nghe Qua ngữ liệu, chúng tôi nhận thấy người nói hướng hành động chửi rủa của mình vào hai đối tượng: a) người nghe chửi chính là đối tượng trực tiếp của hành động chửi; và b) người tiếp nhận hành động chửi là người thứ ba không có mặt lúc cuộc thoại diễn ra

Tuy nhiên, dù đối tượng tiếp nhận lời

trực tiếp hay gián tiếp thì cách chửi [Đồ

+ X] ngắn gọn, súc tích vẫn có sức miệt

thị, mạt sát danh dự và phẩm chất

người nghe ở mức tối đa Như vậy, với

những cách kết hợp trên, các vai chửi

đã nhằm tới cái “đích” đánh giá đối

phương thấp kém, xấu xa Chiến lược

giao tiếp này xuất phát từ cơ sở là con

người không ai muốn bản thân bị xúc

phạm Phía người chửi nếu tìm được

cách hạ nhục đối phương một cách tối

ưu thì mới thoả mãn sự bực tức, giận

dữ

3 Nội dung lời chửi có dạng [Đồ

+ X] qua lời thoại nhân vật trong

truyện ngắn Việt Nam

Cuộc sống con người vốn sinh động

nhưng cũng rất phức tạp Đan xen

trong đó là những mâu thuẫn, bất đồng

giữa các nhân vật về các mối quan hệ

Vì thế mỗi chủ thể nhận thấy cần thiết

có trách nhiệm tạo lập, giữ gìn và duy

trì các mối quan hệ xã hội Vì vậy, trong

nhiều hành động nói năng, nhân vật đã

lựa chọn như khuyên nhủ, nhắc nhở,

động viên, khích lệ thì hành động chửi

cũng là một trong những hành động gây

hiệu lực ở chính ngay trong lời, có tác

động mạnh đến người nghe, làm cho

người nghe thay đổi nhận thức, từ đó có

những chiến lược giao tiếp phù hợp

Có thể nói, cách tổ chức lời chửi có

dạng [Đồ + X] ngắn gọn, khái quát và

đích phát ngôn rõ ràng nên giúp người

đọc có thể nhận biết nghĩa hiển ngôn và

hàm ngôn trong từng câu chửi của nhân

vật Tuy vậy, có thể khái quát nội dung

lời chửi của nhân vật - vai trao - trong

truyện ngắn hướng lời của mình về phía

vai nghe thể hiện các vấn đề chính sau:

3.1 Thể hiện thái độ bất bình với lối sống giả dối, thiếu trung thực của người nghe

Để luận tội đối phương vì lối sống lừa lọc, dối trá, các vai chửi thường dùng các câu chửi dành cho vai nghe:

đồ đểu, đồ dối trá, đồ xỏ lá, đồ ba que,

đồ ăn cắp, đồ ăn cướp Như vậy đểu, xỏ lá, ăn cắp, ăn cướp, khốn nạn, mất dạy, vô giáo dục, ba que, qua ngõ bỏ gậy là nhóm từ cùng trường nghĩa biểu hiện tính cách thiếu trung thực, giả dối của người nghe Thái độ bất bình của vai nói qua việc dùng nhóm từ trên nói lên cách hành xử thuộc về phạm trù đạo

đức của cá nhân người nghe thiếu chuẩn mực, thiếu tôn trọng lãnh địa cá nhân của người nói luôn là lý do, là nguyên cớ đáng để vai nói thực hiện hành động chửi nhằm phê bình, nhắc nhở và thậm chí lên án người xấu (12) Cụ Sơ trong tác phẩm “Một kiếp người” của Nguyễn Công Hoan mỉa mai sự đời bằng hành động chửi có nhiều ẩn ý sâu xa:

Cụ hết lời mạt sát quân lừa đảo:

- Đấy, con xem, ở đời khó lắm Quanh ta, toàn là đồ rắn rết, chỉ rình hại ta Tao mà là nhà nước, thì tao đem chém hết chúng nó đi Có như thế dân mình mới thịnh vượng được Không trách cứ phải nô lệ mấy mươi đời

[Nguyễn Công Hoan, Một kiếp người, 55] (13) Hay lời chửi xúc phạm mẹ chồng của cô con dâu trong “Bồ nông ở biển” của Ma Văn Kháng Trong tình huống này, cách xưng hô và nội dung chửi của nhân vật đã khiến người đọc khó chịu Xét theo lý thuyết về quy tắc hội thoại thì quan hệ vai nói - vai nghe

đã bị đảo chiều

Xô Lương sang một bên, Vợ Lương

sấn lên, rít chói tai:

- Làm sao mà mụ biết? Mụ lục tủ à?

Mụ định ăn cắp à? Đồ ăn cắp!

[Ma Văn Kháng, Bồ nông ở biển, 281]

3.2 Thể hiện thái độ không đồng

tình về cách “đối nhân xử thế” của người

nghe

Việc “đối nhân xử thế” giữa con

người với con người trong xã hội luôn

được các cá nhân trong cộng đồng quan

tâm Người có hành vi ứng xử đẹp thì

được ca ngợi còn ứng xử mất lòng người

khác thì bị chê trách, bị xã hội phủ

nhận, lên án Điều này cũng được thể

hiện qua suy nghĩ và lời nói của nhân

vật trong truyện ngắn Việt Nam

Khi thực hiện hành động chửi, nhân

vật - vai nói - thường hướng đến cách

đối xử bất nhân, bất hiếu, bất nghĩa của

vai nghe Hiểu cách khác, mâu thuẫn

giữa các thành viên trong một gia đình

nhỏ bé hay bên ngoài xã hội rộng lớn

đều có căn nguyên do cách đối xử thiếu

công bằng, thiếu tình người, thiếu hiểu

biết Điểm nhìn trần thuật của tác giả

về hiện thực này qua lời thoại nhân vật

khá tinh tế Có thể nói, các lời chửi có

kết hợp [Đồ + X] được dùng khá sinh

động góp phần thể hiện thái độ phản

ứng nói trên, đó là: đồ khốn nạn, đồ độc

ác, đồ vô phúc, đồ phản bội, đồ bất hiếu,

đồ vô ơn, bạc tình, đồ ăn cháo đá, đồ

khốn nạn, đồ chó má, đồ mặt dày, đồ vũ

phu

Trong các kết hợp này, X gồm các

thành tố:

- Các tính từ hoặc cụm tính từ đứng

sau hạn định một biểu hiện nào đó cho

danh từ trung tâm, như: (đồ) khốn nạn,

phản bội, bất hiếu, vô ơn, bạc tình, đểu

cáng, ti tiện, đê tiện, bất nghĩa bất

- Các động từ hoặc cụm động từ (hoặc thành ngữ cấu tạo từ cụm động)

đứng sau hạn định một biểu hiện nào

đó cho danh từ trung tâm, như: (đồ) ăn cháo đái bát, ăn ở hai lòng, trở mặt như trở bàn tay

- Các danh từ, cụm danh từ (hoặc thành ngữ) đứng sau hạn định một biểu hiện nào đó cho danh từ trung tâm, như: (đồ) lá mặt lá trái, voi một ngà, người một mắt, mặt sứa gan lim Những kết hợp trên thường mang nghĩa chỉ sự tráo trở, vô ơn của vai nghe Với cách dùng từ như vậy, vai chửi đã tỏ thái độ chê trách, thậm chí là coi thường, miệt thị và nguyền rủa đối phương khá gay gắt vì sự suy đồi, băng hoại các giá trị đạo đức làm người cần thiết

(14) Vì vợ hỗn láo với mẹ chồng nên Lương trong truyện ngắn “Bồ nông ở biển” đã chửi trách vợ:

Lương buông tay bà cụ, hộc lên một tiếng, ngoắt lại phía vợ:

- Thoa! Tôi không ngờ cô có thể ăn nói nhẫn tâm như thế Đồ độc ác! Cô phải biết lúc này bà cụ là người dở tính

dở nết

[Ma Văn Kháng, Bồ nông ở biển, 282] (15) Bà Cả trong truyện ngắn “Lão Siển” của Ma Văn Kháng không kìm nổi cơn thịnh nộ khi hay tin chồng có hành vi vô luân với cô cháu gái:

- Cháu không biết thật Mọi khi cháu tắm, ông cứ vào tắm chung với cháu, kỳ cọ hộ cháu, cháu chả thấy bận gì Một hôm cháu kêu đau bụng Ông bảo cháu vào buồng ông chữa cho Cháu vào ông bảo cháu cởi hết quần áo ra, nằm lên giường, rồi ông nằm úp lên trên Cháu kêu tức bụng Ông để bảo yên rồi sẽ quen Cháu không chịu Ông

cứ lục sục, ngọ nguậy Cháu đẩy ra

Ông bảo: để yên sẽ khỏi đau bụng Rồi cháu ngủ lúc nào không biết

- Mày ngây ăn người! Con khốn

nạn! Đồ thối thây! Đồ lộn giống!

Bà Cả Thìn giật tóc cô cháu, xỉa

xói

[Ma Văn Kháng, Lão Siển, 242]

3.3 Thể hiện thái độ phản ứng của

vai nói với thói hư tật xấu

Trong cách nhìn nhận đánh giá con

người, sự hạn chế về nhận thức, năng

lực hay tinh thần làm việc cũng là lý do

nảy sinh hành động chửi Vì vai nghe

kém hiểu biết, ngu dốt, vụng về dẫn đến

hiệu quả công việc thấp, hay không

thành công dẫn đến thất thiệt cho

quyền lợi của vai nói, từ đó, vai nói bực

tức và sử dụng hành động chửi, quan hệ

giữa vai nói và vai nghe không thuận

chiều êm ấm Như vậy, hành động chửi

được sử dụng vừa để phê phán nhưng

đồng thời giáo dục, răn đe Nhóm từ:

ngu, dốt, vô tích sự, ăn hại, toi cơm, hậu

đậu, ma tịt, ăn cắp, cơm hàng cháo

chợ xuất hiện sau danh từ “đồ” đã

giúp vai chửi thực hiện đích ngôn trung

đó

(16) Ông quan khốn khổ trong

truyện ngắn “Xuất giá tòng phu” của

nhà văn Nguyễn Công Hoan đã mắng

nhiếc vợ, vì vợ phản đối cách “mua

chức” của mình:

Nước mắt chảy quanh, bà bước chân

ra gần đến cửa, quay lại rít lên:

- Thiếu gì cách lễ tết mà cậu phải

làm tôi nhục nhã như thế này!

Ngài trợn mắt:

- Câm ngay! Làm gì mà bô bô cái

mồm lên như thế Đồ ngu như lợn

Cái gì mua được chứ cái này mua được

à?

[Nguyễn Công Hoan, Xuất giá tòng phu,

176]

(17) Hay đơn giản chỉ là lý do:

Một bữa, Đăng đánh vỡ tan ông

Phúc trong bộ Tam Đa bằng sứ Bà

ngoại tiếc của mắng nó:

- Đồ hậu đậu Tất cả là từ mẹ con

cái Thu nhãi ranh của mày

Đăng trào nước mắt, nó uất ức, tủi nhục

[Nguyễn Huy Thiệp, Sang sông, 318] Như vậy, có nhiều lý do để vai chửi

“phát ra”, “tuôn ra” lời chửi Cũng có nhiều dạng thức chửi gắn với mục đích chửi được duy trì trong thói quen ngôn ngữ này Song cách chửi ngắn gọn có mô hình [Đồ + X] thật sự quen thuộc trong cảm quan ngôn ngữ của người Việt Đây là một mô hình ngôn ngữ có hiệu lực phát ngôn cao

Mặt khác, qua các nội dung được tri nhận trong hành động chửi có dạng [Đồ + X], ta thấy vai chửi hướng lời của mình đến vai nghe không đơn giản chỉ thỏa mãn cảm xúc cá nhân mà còn có tác dụng đi kèm là thay đổi nhận thức, thái độ sống của người nghe

4 Kết luận Trên đây, bài viết đi vào tìm hiểu

đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa lời chửi

có dạng [Đồ + X] qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam Với cấu trúc này, lời chửi có tác động trực tiếp, nhanh, tức thì đến người nghe nhằm thỏa mãn sự bực tức của vai nói Trong quan hệ với các dạng lời chửi khác, thì dạng [Đồ + X] có hình thái cấu trúc đặc trưng, không hòa lẫn Hình thái cấu trúc này ổn định, dễ nhận diện Tuy vậy, với cấu trúc đó, ngữ nghĩa trong lời nhân vật lại không ngắn gọn, giản đơn Các tầng bậc xúc cảm của căm ghét, giận hờn, trách cứ của vai nói đối với vai nghe đã thể hiện một cách sâu sắc Như vậy, chửi là cách để con người bộc

lộ thái độ phản ứng, bất bình trước hiện thực nào đó Tuy nhiên, chọn cách chửi nào và chửi như thế nào cho đúng ngữ cảnh, hợp vai giao tiếp thì phải cần đến vốn sống, sự cẩn trọng, suy ngẫm của nhà văn sáng tác Điều này đòi hỏi tài năng, sự tìm hiểu sâu sắc thực tế cuộc sống của các nhà văn Về nội dung này, chúng tôi sẽ đề cập đến trong bài viết tiếp theo

Tài liệu tham khảo

[1] Nguyễn Thiện Giáp, Dụng học Việt ngữ, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2004 [2] Nguyễn Công Hoan, Truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2004

[3] Phan Thị Hoài, Đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa lời chửi trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Luận văn Trường Đại học, Vinh, 2004

[4] Nguyễn Văn Khang, Ngôn ngữ học xã hội - Những vấn đề cơ bản, NXB Khoa học Xã hội, 1999

[5] Ma Văn Kháng, 50 truyện ngắn chọn lọc, NXB Văn hoá Sài Gòn, 2006

[6] Ma Văn Kháng, Trốn nợ (tập truyện ngắn), NXB Phụ nữ, 2009

[7] Ma Văn Kháng, Cỏ dại (tập truyện ngắn), NXB Phụ nữ, 2003

[8] Thạch Lam, Truyện ngắn, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 1996

[9] Đỗ Thị Kim Liên, Giáo trình ngữ dụng học, NXB ĐHQG Hà Nội, 2005

[10] Nguyễn Thị Tuyết Ngân, Đặc trưng ngôn ngữ -văn hoá trong lời chửi của người Việt, Ngôn ngữ , Số 1, 2003

[11] Viện Ngôn ngữ, Việt Nam - Những vấn đề ngôn ngữ và văn hoá, Hà Nội, 1993 [12] Nguyễn Huy Thiệp, Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2004

summary

Features of curses with pattern [Do + X]

through characters’ words in Vietnamese short stories

The paper investigates characteristic features of curses in the pattern [Do + X] through characters’ words in Vietnamese short stories From this investigation it points out the structural features and semantic denoting ability of this speech act Although curses with pattern [Do + X] have short stuctures, they convey strong illocutionary effect and with maximized insulting and cursing force

(a) Khoa Giáo dục, trường Đại học Vinh