Đặc điểm của 2 loài xylaria feejeensis (berk) fr và xylaria moelleroclavus rogers jn & hemmes mới ghi nhận ở việt nam

Trong đó, số lượng nấm túi chi Xylaria được phát hiện mới chỉ dừng lại là 34 loài trong tổng số khoảng 300 loài được ghi nhận trên thế giới.. Trong quá trình nghiên cứu các mẫu nấm túi t

82

Đặc điểm của 2 loài Xylaria feejeensis (Berk) Fr và Xylaria moelleroclavus Rogers jn & Hemmes mới ghi nhận ở Việt Nam

Trần Huyền Trang (a), Đỗ Đức Quế (b), Dương Minh Lam (b), Lê Thị Hồng Lam (a)

Tóm tắt ở Việt Nam những nghiên cứu đa dạng sinh học trong ngành nấm túi (Ascomycota) còn rất ít Trong đó, số lượng nấm túi chi Xylaria được phát hiện mới chỉ dừng lại là 34 loài trong tổng số khoảng 300 loài được ghi nhận trên thế giới Trong quá trình nghiên cứu các mẫu nấm túi thu được tại Vườn quốc gia Cúc Phương, chúng tôi

đã phát hiện 2 loài Xylaria feejeensis (Berk.) Fr và Xylaria moelleroclavus Rogers, Ju

& Hemmes chưa có trong danh lục các loài đã tìm thấy ở Việt Nam Trong bài báo này, chúng tôi công bố 2 loài Xylaria mới so với khu hệ nấm của Việt Nam với miêu tả chi tiết, đưa số loài thuộc chi này ở Việt Nam lên 36 loài

1 Mở đầu

Trên thế giới, các nấm túi thuộc chi Xylaria có khoảng 300 loài trong tổng số 3.050 loài của họ Xylariaceace được chấp nhận [9] Chúng không những đa dạng về thành phần loài mà còn là nguồn gen rất quí cho nghiên cứu cơ bản và ứng dụng bởi các đặc điểm sinh học quý như các hoạt chất chống ung thư, chống nấm, chống virut, chống oxi hoá, chống viêm…[6]

Tại Việt Nam, số loài Xylaria được ghi nhận mới chỉ dừng lại là 34 loài [1, 4, 5] Trong quá trình thu thập và nghiên cứu các mẫu nấm tại Vườn quốc gia Cúc Phương - Ninh Bình, chúng tôi đã phát hiện thêm 2 loài nấm túi Xylaria feejeensis (Berk.) Fr và Xylaria moelleroclavus Rogers, Ju & Hemmes Kết quả nghiên cứu này đã bổ sung 2 loài vào danh sách các loài nấm túi ở Việt Nam, đưa tổng số loài Xylaria hiện biết ở Việt Nam là 36 và xây dựng một khóa phân loại các loài thuộc nhóm polymorpha của chi Xylaria có mặt ở Việt Nam

2 Nguyên liệu và phương pháp

2.1 Nguyên liệu

Các mẫu nấm túi chi Xylaria được thu thập được tại Vườn quốc gia Cúc Phương - Ninh Bình năm 2010

Các hóa chất sử dụng trong nghiên cứu này đều đạt mức tiêu chuẩn phân tích (Merck, Sigma) Các thiết bị nghiên cứu đảm bảo độ chính xác cao (kính hiển vi soi nổi Zeiss; kính hiển vi quang học Olympus CX41 có gắn máy ảnh kỹ thuật số; panh siêu nhỏ Thụy sỹ, Melzer’s của Merck-Đức…)

2.2 Phương pháp

2.2.1 Phương pháp thu thập và bảo quản mẫu [3,5,7]

Mẫu nấm túi được thu thập một cách ngẫu nhiên trong Vườn Quốc Gia Cúc Phương, Ninh Bình và được để vào các túi giấy vô trùng, đảm bảo giữ ẩm cho mẫu trong thời gian vận chuyển về phòng thí nghiệm (2 ngày) Tại phòng thí nghiệm, đối với các mẫu chưa được phân tích ngay được để khô tự nhiên Thời gian phân tích Nhận bài ngày 20/2/2012 Sửa chữa xong ngày 21/8/2012.

83

mẫu tập trung trong khoảng 1 tuần, sau đó các mẫu được sấy khô và bảo quản lâu dài

2.2.2 Phương pháp phân tích mẫu [2, 7]

Chúng tôi áp dụng phương pháp nghiên cứu hình thái so sánh trong quá trình nghiên cứu và phân tích mẫu ảnh túi bào tử và bào tử được chụp với vật kính (x 40, x100), chất nền và thể quả được chụp với kính lúp soi nổi Đây cũng là phương pháp truyền thống được sử dụng trên thế giới và Việt Nam từ trước tới nay trong nghiên cứu phân loại nấm

3 Kết quả và biện luận

Kết quả nghiên cứu này bổ sung 2 loài Xylaria cho khu hệ nấm túi Việt Nam với miêu tả chi tiết và xây dựng khóa định loại 5 loài thuộc nhóm polyrmorpha của chi Xylaria đã biết ở Việt Nam

3.1 Xylaria feejeensis (Berk.) Fr (1851)

Mẫu nấm trong nghiên cứu thuộc loài này là mẫu nấm CP 2.78

Địa điểm thu mẫu: Tọa độ từ 20021’ vĩ độ Bắc đến 105035’ kinh độ Đông, ở độ cao 313 m so với mặt nước biển, trong Vườn Quốc gia Cúc Phương

Thời gian thu mẫu: tháng 06 năm 2010

Môi trường sống: trên thân gỗ đang trong giai đoạn đầu của quá trình phân hủy, trong điều kiện đủ ánh sáng, độ ẩm không quá cao

Hình 1 Đặc điểm hình thái loài Xylaria feejeensis (mẫu nấm CP 2.78)

a Chất nền; b, c Lát cắt chất nền; d Bề mặt chất nền; e Cấu trúc thể đỉnh (mũi tên);

f Túi bào tử; g Rãnh mầm (mũi tên); Tỷ lệ: a = 3 mm; b = 550àm;

c = 1 mm; e = 8 àm; f = 16 àm; g = 10 àm

84

Chất nền hình chùy, kích thước 3 - 4 mm chiều rộng x 15 - 22 mm chiều dài; cuống chất nền ngắn, to; đỉnh chất nền hữu tính; bản chất mềm Bề mặt chất nền màu

đen, nhăn nheo, có rãnh (nứt vỡ) theo chiều dọc của quả nang thể Mô bên trong chất nền màu trắng đến vàng Chất nền không có phản ứng màu với KOH 10 % Lát cắt dọc thể quả cho thấy thể quả màu đen, nhầy; hình trứng đến gần cầu; dạng chai,

đường kính 330 - 550 àm Thành thể quả rõ, màu đen, đường kính khoảng 22 - 66 àm Túi bào tử hình trụ với 8 bào tử, trong suốt, tổng chiều dài từ 140 - 145 àm, kích thước phần mang bào tử dài 74 -75 àm, phần không mang bào tử có chiều dài 66 - 70 àm

chiều dài Đỉnh túi bắt màu xanh đậm với thuốc nhuộm Melzer’s (J+), hình trụ hơi

phình ra ở đỉnh, kích thước 2 - 2,5 àm chiều dài x 1,5 - 2 àm chiều rộng (Hình 1.e) Bào

tử túi hình elip không đều, màu nâu nhạt đến màu nâu đậm, kích thước 8 - 10 àm chiều dài x 4 - 5 àm chiều rộng Bào tử có rãnh mầm ở giữa, thẳng, kéo dài hết chiều

dài bào tử (Hình 1.g); không có phản ứng tách vỏ trong dung dịch KOH 10 %

Loài này đã được tìm thấy ở Mỹ, Canada, Đài Loan [2, 8] và Việt Nam trong nghiên cứu này

3.2 Xylaria moelleroclavus J.D Rogers, Y.M Ju & Hemmes (1997)

Mẫu nấm trong nghiên cứu thuộc loài này là mẫu nấm CP 3.41

Địa điểm thu mẫu: Tọa độ từ 20021’ vĩ độ Bắc đến 105035’ kinh độ Đông, ở độ cao 380 m so với mặt nước biển (trong Vườn Quốc gia Cúc Phương)

Thời gian thu mẫu: tháng 09 năm 2010

Môi trường sống: trên thân gỗ đang trong giai đoạn đầu của quá trình phân hủy, trên bề mặt vỏ của cây, trong điều kiện đủ ánh sáng, độ ẩm khá cao

Chất nền màu đen, mọc đơn độc, không phân nhánh, toàn bộ chất nền có kích thước 48 - 75 mm chiều dài x 7 - 18 mm chiều rộng, không có phản ứng màu với KOH 10% Phần hữu tính dạng bẹt, hình trụ đến hình chùy, bề mặt xù xì, bản chất mềm Đỉnh chất nền hữu tính, thon tròn Cuống chất nền được xác định rõ với chiều dài từ 11 - 27 mm, bề mặt nhẵn Mô bên trong chất nền màu trắng, phần mô rỗng ở

giữa màu xám Lỗ miệng dễ thấy, dạng nhú nhỏ, đường kính 110 àm Thể quả xếp

tương đối thưa, sát dưới lớp vỏ của chất nền Thể quả có dạng hình cầu bị nén xuống,

kích thước 330 - 440 àm chiều dài x 330 - 660 àm chiều rộng Túi bào tử hình trụ, chứa 8 bào tử, vỏ đơn trong suốt với tổng chiều dài 175 - 180 àm x 8 - 8,5 àm, phần cấu trúc mang bào tử dài 100 - 110 àm, phần cuống không mang bào tử dài 65 - 80

àm Cấu trúc đỉnh túi bào tử bắt mầu với thuốc nhuộm Melzer’s (J+) hình trụ hơi

phình về phía đỉnh, kích thước 6,5 - 8 àm chiều dài x 3,5 - 6,5 àm chiều rộng (Hình

2.d)

Bào tử túi hình elip không đều với một cạnh gần thẳng, màu nâu nhạt đến

nâu đậm, có hay không có hạt dự trữ, kích thước 17 - 20 àm chiều dài x 6,5 - 7 àm

chiều rộng (Hình 2.e ) Bào tử có rãnh mầm dễ thấy, ở giữa, chéo, dài khoảng 2/5 chiều dài của bào tử (Hình 2.f); không có phản ứng tách vỏ với dung dịch KOH 10 %

Loài này đã được tìm thấy ở Ecuador, Pháp, Đài Loan, Hawaii [7, 8] Tại Việt Nam, Xylaria moelleroclavus được phát hiện trong nghiên cứu này

85

Hình 2 Đặc điểm hình thái loài Xylaria moelleroclavus (mẫu nấm CP 3.41)

a Chất nền; b, c Lát cắt dọc chất nền; d Túi bào tử, cấu trúc thể đỉnh (mũi tên);

e Chuỗi bào tử; f Rãnh mầm (mũi tên); Tỷ lệ: a = 15 mm; b = 15 mm;

c = 7 mm; d = 28 àm; e = 16 àm; f = 10 àm

Dựa trên các đặc điểm hình thái miêu tả, chúng tôi nhận thấy: 2 mẫu nghiên cứu đều là các loài thuộc nhóm polymorpha Trong số 34 loài được tìm thấy ở Việt Nam trong các nghiên cứu trước [1, 4, 5], 3 loài (Xylaria anisopleura, Xylaria corniformis và Xylaria polymorpha) cũng thuộc nhóm polymorpha Như vậy với 2 loài miêu tả trong nghiên cứu này, số loài thuộc nhóm polymorpha của chi Xylaria ở Việt Nam được nâng lên 5 loài Để tạo điều kiện thuận lợi cho các nghiên cứu tiếp theo, chúng tôi đã xây dựng khóa định loại cho 5 loài hiện biết thuộc nhóm này như sau: Khóa định loại 5 loài thuộc nhóm polymorpha của chi Xylaria đã biết ở Việt Nam

Tất cả các loài thuộc nhóm này đều mang một số đặc điểm chung như sau: chất nền có đỉnh tròn hoặc tạo thành góc tù, hữu tính hoặc vô tính Chất nền có bản chất mềm, hình trụ, hình chùy, hình cầu hoặc hình thoi Bề mặt chất nền có nhiều vết nhăn, vết nứt sâu hoặc sần với các mụn nhỏ, đôi khi có các lông măng Những đặc

điểm chung này luôn được sử dụng để xác định các mẫu Xylaria thuộc nhóm này hay không

1 Rãnh mầm chéo trên bào tử túi ……… … ……… X moelleroclavus

1 Rãnh mầm thẳng trên bào tử túi……… ……….2

2 Kích thước bào tử nhỏ hơn 20 àm……….…… ……3

2 Kích thước bào tử lớn hơn 20 àm ……….………… 4

3.1 Chất nền màu đen, có vẩy nâu; kích thước 20 - 35 mm x 5 - 25 mm

Chiều dài bào tử từ 9-10 àm chiều dài ……….…… ……X corniformis *

3.2 Chất nền màu đen, bề mặt dạng nứt vỡ hoặc có mấu nhưng không có vẩy;

Kích thước bào tử 8,5 - 9,5 x 4 - 4,5 àm ……… X feejeenis

4 Bào tử có kích thước 20 - 28 àm x 6 - 7,5 àm;

Rãnh mầm kéo dài từ ẵ - ⅔ chiều dài bào tử X polymorpha *

86

4 Bào tử có kích thước 22 - 30 àm x 7,5 - 9 àm, chất nền thể hiện rõ

các vòng của thể quả trên bề mặt X anisopleura *

Ghi chú: * Các loài được phát hiện trong các công bố trước đây [5] Trong đó, hai loài Xylaria anisopleura và Xylaria corniformis chủ yếu được ghi nhận ở châu

Âu Trong nghiên cứu này, chúng tôi không tìm thấy mẫu nấm nào thuộc hai loài trên Tuy nhiên, theo các công bố trước đây [5], chúng đã được phát hiện ở Việt Nam

và đã được công bố nhưng không có miêu tả chi tiết Chi tiết của 3 loài này được trích dẫn từ tài liệu mô tả loài trên thế giới

Tài liệu tham khảo

[1] Ngô Anh và Trần Thị Thúy, Đa dạng các taxon và yếu tố địa lý cấu thành khu hệ nấm lớn Thừa Thiên Huế, Hội bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam, 2010 [2] J D Callan and J D Rogers, Teleomorph-anamorph connections and correlations in some Xylaria species, Mycotaxon 36, 1990, 343-369

[3] J Fournier, M Stadler, K D Hyde, and D M Lam, The new genus Rostrohypoxylon and two new Annulohypoxylon species from Northern Thailand, Fungal Diversity 40, 2010, 23-36

[4] Dương Minh Lam, Đỗ Đức Quế và Trần Huyền Trang, Bổ sung 3 loài thuộc chi Xylaria cho khu hệ nấm túi Việt Nam, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, 2011

[5] Trịnh Tam Kiệt, Đặng Vũ Thị Thanh và Hà Minh Trung, Danh mục các loài thực vật Việt Nam, NXB Nông Nghiệp, 2010, tr 66-103

[6] L E Petrini and O Petrini, Xylariaceous fungi as endophytes, Sydowia 38, 1985, 216-234

[7] J D Rogers, Ju and Hemmes, Xylaria moelleroclavus sp nov and its moelleroclavus anamorphic state, Mycol Res., 101, 1997, 345-348

[8] http://www.indexfungorum.org

[9] http://www.catalogueoflife.org

Summary CHARACTERISTICS of New records of Xylaria feejeensis and Xylaria

moelleroclavus in Vietnam There have been few publications on ascomycetous diversity studies in Vietnam Among about 300 species of the genus Xylaria in the world there were only

34 found When studying Ascomycetes diversity in Cuc Phuong National Park, we found and described two species that were not in the fungal checklist of Vietnam They are Xylaria feejeensis (Berk.) Fr and Xylaria moelleroclavus Rogers, Ju & Hemmes, belonging to polymorpha group In this paper, two species are added to the list of fungal species in Vietnam with detailed descriptions A short key to the 5 species in polyrmorpha group found in Vietnam is provided