Nắm bắt những vấn đề gặp phải khi dạy học môn Ngữ văn, đa số các trường phổ thông đều áp dụng phương pháp dạy mới, lấy học sinh làm trung tâm, tổ chức cho các em thảo luận nhóm để các em
Trang 1MỤC LỤC
1 Nội dung và những kết quả nghiên cứu của sáng kiến 5
1.2 Các giải pháp hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm 6 1.2.1 Chia nhóm, bố trí chỗ ngồi, giao nhiệm vụ, giới hạn và giám sát
hoạt động thảo luận nhóm
6
2.2 Khả năng áp dụng và mang lại lợi ích thiết thực của sáng kiến 16
I - MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn sáng kiến
Xã hội ngày nay, con người rất coi trọng vấn đề giáo dục, vì vậy làm thế nào để dạy học tích cực và thật sự có hiệu quả ở tất cả các môn học là một vấn
đề cần thiết và làm thế nào để có phương pháp dạy học môn Ngữ văn tốt càng khó khăn rất nhiều Văn học là một hình thái ý thức xã hội góp phần rèn luyện kiến thức, kỹ năng, thái độ văn hóa cho con người, đặc biệt là lứa tuổi học sinh
Trang 2Vì thế nếu giáo viên không có cách tổ chức dạy học gây hứng thú cho học sinh thì rất dễ gây ra sự buồn chán, không tư duy, mất khả năng diễn đạt cảm xúc… Tồn tại lớn nhất ở đây là do thói quen thụ động, quen nghe, chép ghi nhớ và tái hiện lại những gì giáo viên nói, các em chưa có thói quen chủ động tìm hiểu, khám phá bài học nếu không được giao nhiệm vụ Khi chuẩn bị bài học các em còn phụ thuộc vào sách Văn mẫu, các loại sách tham khảo, không dám thoát ly những gì viết trong tài liệu, dẫn đến khả năng sáng tạo của các em bị hạn chế, đồng thời khả năng bộc lộ suy nghĩ, tình cảm trước tập thể gặp lúng túng và dễ
bị lạc hướng Nắm bắt những vấn đề gặp phải khi dạy học môn Ngữ văn, đa số các trường phổ thông đều áp dụng phương pháp dạy mới, lấy học sinh làm trung tâm, tổ chức cho các em thảo luận nhóm để các em tự chủ trong việc tìm hiểu tri thức mới
2 Mục tiêu của sáng kiến: Nghiên cứu những vấn đề lý luận, thực tiễn về
việc hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm trong có hiệu quả nhắm nâng cao kết quả học tập môn Ngữ văn tại trường PTDTBT THCS Thiện Hòa
3 Phạm vi của sáng kiến
- Đối tượng: Học sinh lớp 9 trường PTDTBT THCS Thiện Hòa
- Thời gian: Từ tháng 9/2020 đến 3/2021
II – CƠ SỞ LÝ LUẬN, CƠ SỞ THỰC TIỄN
1 Cơ sở lý luận
- Trong những năm gân đây, cùng với đường lối đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo, đã làm cho diện mạo đât nước thay đôi trên tất cả các lĩnh vực của đời sông xã hội Để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho thế hệ
trẻ, đáp ứng nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, đáp ứng yêu câu hội nhập quôc tê và nhu câu phát triển của người học,
hệ thống giáo dục các cấp đã và đang được Đảng và Nhà nước ta hết sức quan tâm Mục tiêu và phương pháp giáo dục phổ thông đã và đang chuyển hướng từ chủ yếu là trang bị kiến thức sang trang bị những năng lực, kĩ năng cần thiết cho
học sinh, đó là: Học không chỉ để biết mà học để làm, học để tự khẳng định mình và học để cùng chung sống
Trang 3- Vận dụng định hướng trên, trong dạy học môn Ngữ văn ở THCS hiện nay, được định hướng vào việc phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập Những kiên thức đạo đức và pháp luật cân hình thành ở học sinh không phải là những khuôn mẫu cho sẵn, mà trong quá trình học tập, học sinh tự khai thác thông tin, tự kiên tạo trị thức và kĩ năng, qua đó phát triển nhận thức, tình cảm, niềm tin và các kĩ năng, hành vi ứng xử trong cuộc sống hàng ngày Vì vậy, trong dạy học môn Ngữ văn ở THCS, việc nghiên cứu, lựa chọn và vận dụng định hướng trên trong dạy học môn Ngữ văn ở THCS hiện nay, được định hướng vào việc phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập
- Với đặc trưng của môn học là một môn khoa học, vấn đề đặt ra là làm thế nào để nâng cao chất lượng hiệu quả dạy học của thầy và trò đó là vấn đề hết sức quan trọng Là một giáo viên trực tiếp đứng lớp giảng dạy bộ môn Ngữ văn, bản thân tôi luôn suy nghĩ, để tìm ra những phương pháp dạy học nhằm gây hứng thú cho học sinh khi học bộ môn của mình để đạt kết quả cao Đó cũng là vấn đề được giáo dục quan tâm đặc biệt hiện nay
2 Cơ sở thực tiễn
- Trường PTDTBT THCS Thiện Hòa là một trường nằm ở khu vực 3 miền núi Trong đó 100% học sinh là con em dân tộc thiểu số thuộc các vùng kinh tế
xã hội đặc biệt khó khăn của huyện Bình Gia Đa số các em học sinh còn nhút nhát, thụ động, chưa có ý thức tự học
- Văn học là một môn học giúp người học khám phá về đời sống của con người Chính vì thế nó là một môn học đóng vai trò rất quan trọng trong nhà trường Học Ngữ văn tốt sẽ tác động tích cực đến các môn học khác, sẽ trang bị cho người học công cụ hữu ích và là một phần quan trọng trong hành trang kiến thức của mỗi người Để người học học môn văn có hiệu quả đòi hỏi người dạy phải không ngừng tìm tòi đổi mới phương pháp dạy học, một trong những phương pháp có hiệu quả hiện nay đó là phương pháp thảo luận nhóm Phương pháp này đã được sử dụng thường xuyên liên tục và đã trở thành hoạt động không thể thiếu cho mỗi tiết dạy Hẳn sẽ chẳng có gì bàn thêm nếu trường hợp
Trang 4thảo luận nào cũng đạt kết quả khả quan, nhưng thực tế nhiều tiết dạy học sử dụng phương pháp thảo luận nhưng kết quả thảo luận nhóm vẫn không cao, giờ thảo luận nhóm chính lại là giờ chơi của những em học sinh lười học, học sinh
cá biệt
Vậy nguyên nhân nào dẫn đến sự kém hiệu quả như vậy ? Làm thế nào để phương pháp thảo luận nhóm có kết quả cao trong dạy và học…Đây chính là những nỗi băn khoăn của bản thân tôi cũng như của nhiều đồng nghiệp Từ
những trăn trở trên tôi mạnh dạn đưa ra một vài kinh nghiệm nhỏ về “Hướng
dẫn học sinh thảo luận nhóm có hiệu quả nhằm nâng cao kết quả học tập môn Ngữ Văn 9 tại trường PTDTBT THCS THCS Thiện Hòa”.
III – NỘI DUNG SÁNG KIẾN
1 Nội dung và những kết quả nghiên cứu của sáng kiến:
1.1 Chuẩn bị
Từ sự nhận thức, tìm tòi học hỏi của bản thân và đồng nghiệp qua dự giờ, thao giảng, chuyên đề Để thực hiện thành công đề tài trên vào tiết dạy đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị kĩ càng, dự định và phân bổ thời gian hợp lí Cụ thể như sau:
1.1.1 Giáo viên:
- Soạn bài, xác định mục tiêu bài học
- Chọn lọc phương pháp, hoạt động phù hợp với học sinh
- Dành nhiều thời gian cho học sinh luyện tập
- Bảng phụ, bài tập trắc nghiệm
- Hướng dẫn học sinh chuẩn bị ở nhà
- Phòng bộ môn, thiết bị dạy học, ứng dụng công nghệ thông tin
1.1.2 Học sinh:
- Chuẩn bị bài trước ở nhà: đọc trước văn bản, trả lời câu hỏi trong Sách giáo khoa và hoàn thành các bài tập trước đó
- Tích cực tham gia vào các hoạt động trên lớp
- Thực hiện theo hướng dẫn của giáo viên
- Đọc, diễn đạt đúng mục đích giao tiếp
Trang 5- Tự rèn luyện thêm ngoài giờ học.
- Chuẩn bị các dụng cụ học tập: sách giáo khoa, bảng phụ, bút, phấn
Trên cơ sở lí luận và thực tiễn trong quá trình giảng dạy bộ môn Ngữ văn nói chung và phân môn văn học nói riêng Tôi xin trình bày một số giải pháp sau
1.2 Các giải pháp hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm
1.2.1 Chia nhóm, bố trí chỗ ngồi, giao nhiệm vụ, giới hạn và giám sát hoạt động thảo luận nhóm
- Bước 1: Phân chia nhóm
- Bước 2: Dụng cụ để hoạt động nhóm
- Bước 3: Cách thức thảo luận nhóm
* Cách tiến hành các bước:
+ Bước 1: Phân chia nhóm
Lớp học được chia thành nhiều nhóm nhỏ: từ 5-7 học sinh Giáo viên có rất nhiều cách chia nhóm khác nhau như: Chia nhóm ngẫu nhiên, chia nhóm theo vị trí ngồi, chia theo tổ, chia theo danh sách, chia theo đặc điểm chung, chia theo năng lực, chia theo giới tính, chia theo cùng sở thích, chia qua tình huống, qua trò chơi…Khi chia nhóm cần chú ý tới số lượng và học lực, năng lực của các học sinh Không chia nhóm quá đông, nhóm quá ít hoặc nhóm tập trung nhiều học sinh giỏi, nhóm kia phần đông kém hơn, rụt rè, im lặng Trong mỗi nhóm bầu ra một nhóm trưởng, một thư kí Phân công mỗi người một phần việc, nhiệm vụ cụ thể Nhóm nhỏ được sử dụng khi khuyến thích sự tham gia suy nghĩ
và tích cực của mọi học sinh trong lớp Trong nhóm nhỏ mọi học sinh có cơ hội tham gia nhiều hơn, các học sinh cũng tự tin và tự nhiên hơn khi tham gia bàn luận trong nhóm nhỏ hơn là nhóm lớn, khắc phục được tâm lí e ngại Việc bố trí chỗ ngồi cũng ảnh hưởng tới chất lượng cuộc thảo luận nhóm Nếu bố trí các học sinh ngồi quay mặt vào nhau, vị trí ngồi đủ gần để có thể trao đổi, chia sẻ với nhau một cách thuận lợi Nên có khoảng cách giữa các nhóm để sự trao đổi của các nhóm không bị ảnh hưởng tới nhau Nhóm nhỏ được sử dụng khi vấn đề đưa ra cần được bàn luận sâu hoặc kĩ lưỡng
Trang 6+ Bước 2 Dụng cụ để hoạt động nhóm
Các nhóm phải có bút dạ, bảng phụ, bảng con hoặc giấy A3, A4 (Học sinh
tự chuẩn bị hoặc giáo viên chuẩn bị) Máy chiếu, câu hỏi thảo luận (Giáo viên chuẩn bị)
+ Bước 3 Cách thức thực hiện
* Tuỳ theo từng nội dung mà giáo viên đưa ra các cách hoạt động nhóm khác nhau Có thể theo các hình thức sau đây:
- Các nhóm cùng một dạng bài
- Hai nhóm làm một dạng bài
- Ba nhóm làm một dạng bài
Trong giải pháp này tôi tập trung vào các vấn đề trong tâm sau:
- Vấn đề đặt câu hỏi thảo luận cho các nhóm
- Vấn đề về thời gian thảo luận
- Vấn đề về thao tác thảo luận
Ba vấn đề trên là ba vấn đề mà bản thân tôi trong quá trình giảng dạy vẫn còn nhiều băn khoăn trăn trở Vậy tôi mạnh dạn đưa ra các ý kiến nhỏ tôi đã tích góp được trong quá trình giảng dạy Cụ thể như sau:
* Giao nhiệm vụ và giới hạn thời gian thảo luận:
Trước khi tiến hành thảo luận nhóm, giáo viên phải giao nhiệm vụ cụ thể,
rõ ràng cho từng nhóm, phải có hướng dẫn cụ thể và định hướng cách thức thảo luận và trình bày Thời gian thảo luận cần được giới hạn và phải tương ứng với nội dung, yêu cầu của vấn đề đặt ra Thời gian giới hạn phải đủ để học sinh suy nghĩ, trao đổi Nếu thời gian quá ít, thảo luận nhóm sẽ sơ sài, không đi vào cốt lõi vấn đề, có thể mang tính đối phó Nếu thời gian quá dài sẽ tạo sự lơ đãng, phân tán và làm loãng không khí thảo luận Trong thảo luận nhóm thì vai trò của nhóm trưởng là rất quan trọng vì vậy trong quá trình giảng dạy giáo viên cần phải quan sát thái độ và cách làm việc của từng học sinh để lựa chọn các nhóm trưởng cho thích hợp Tuy nhiên, người nhóm trưởng không phải là người quyết định hết tất cả cho buổi thảo luận
* Giám sát hoạt động thảo luận của từng nhóm:
Trang 7Thời gian các nhóm thảo luận không phải là thời gian nghỉ ngơi hoặc làm việc riêng của học sinh
Khi học sinh tiến hành thảo luận, giáo viên chuyển từ vị trí người hướng dẫn sang người giám sát Giám sát của giáo viên sẽ tránh được một số học sinh mất tập trung, đứng ngoài cuộc thảo luận Trong quá trình thảo luận, có nhóm lúng túng không hiểu rõ yêu cầu của vấn đề cần thảo luận, dẫn đến lạc đề, có nhóm trao đổi sôi nổi nhưng tranh cãi căng thẳng và không đưa ra được quyết định cuối cùng… vì vậy giáo viên cần quan tâm và kịp thời điều chỉnh
1.2 2 Câu hỏi thảo luận
- Đây là chất liệu quan trọng là phương tiện cơ bản để tiến hành thảo luận, song thực tế nó chưa thực sự được chú trọng, mặc dù tiết học nào cũng được sử dụng nhưng liệu như thế nó có máy móc và nguyên tắc quá hay không khi ta cứ chọn bất kì câu hỏi nào đó trong tiết dạy để thảo luận cho có phương pháp mới chứ không cần quan tâm tới câu hỏi đó có tác dụng như thế nào đối với sự chiếm lĩnh, mở rộng kiến thức của học sinh
- Lựa chọn vấn đề thảo luận đây là bước đầu cho việc tổ chức thảo luận nhóm, trong bộ môn Ngữ văn có nhiều nội dung, mỗi nội dung có nhiều vấn đề Giáo viên trước hết phải biết chia nhỏ các nội dung cơ bản thành nhiều vấn đề thảo luận và phân bổ một cách hợp lý qua mỗi buổi học, thậm chí từng tiết học Câu hỏi thảo luận giáo viên đưa ra phải phù hợp với năng lực học của học sinh, góp phần làm rõ nội dung của bài học Câu hỏi thảo luận phải có tác dụng khơi nguồn mọi tìm tòi của các em học sinh khi đi vào nghiên cứu nội dung bài học
Có chủ đề có thể thảo luận ngay trên lớp, có chủ đề giáo viên phải chuẩn bị trước ở nhà để vấn đề thảo luận sẽ được mở rộng và đi vào chiều sâu hơn Chủ
đề thảo luận nên tập trung vào vấn đề chính của bài học Việc lựa chọn và diễn đạt vấn đề cần phù hợp, không quá đơn giản nhưng cũng không nên quá khó đối với học sinh
- Ví dụ: Trong chương trình Ngữ văn lớp 9 học kì I chúng ta có thể cho học sinh thảo luận các chủ đề sau: chủ đề về hình ảnh người lính cụ Hồ, người nông dân trong kháng chiến thống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ, thân phận lênh
Trang 8đênh chìm nổi của người phụ nữ trong xã hội phong kiến, thông qua các tác phẩm thơ cụ thể như “Bài thơ tiểu đội xe không kính - Phạm Tiến Duật” “Đồng chí - Chính Hữu”, “Ánh trăng - Nguyễn Duy”, “ Truyện kiều - Nguyễn Du”, “ Truyện Lục Vân Tiên - Nguyễn Đình Chiểu” và qua các tác phẩm truyện như:
“Chuyện người con gái Nam Xương - Nguyễn Dữ”, “Làng - Kim Lân”, “Chiếc lược ngà - Nguyễn Quang Sáng”, “Lặng lẽ Sa Pa - Nguyễn Thành Long”
- Giáo viên nên lựa chọn những vấn đề thảo luận hấp dẫn, dễ chia sẻ, dễ huy động được nhiều ý kiến khác nhau, có tính chất kích thích tính tích cực chủ động làm việc của học sinh Khi đặt các câu hỏi thảo luận giáo viên cần phân nhóm học sinh sao cho phù hợp, trong các nhóm học sinh có những em học tốt
và có những học sinh yếu hơn để các em cùng thảo luận bổ sung cho nhau từ đó giáo viên phát huy khả năng tự học tự kèm cặp nhau trong nhóm phát huy được tính tích cực của học sinh, từ đó giúp đỡ những em còn yếu kém trong học tập
Vì thế trước khi soạn ra câu hỏi thảo luận giáo viên cần định hướng rõ: + Câu hỏi thảo luận phải có nội dung như thế nào?
+ Câu hỏi thảo luận hình ảnh liên quan tới các văn bản?
+ Nên đặt câu hỏi thảo luận vào thời điểm nào trong tiết dạy đối với từng bài?
Với khía cạnh thứ nhất: Như chúng ta đã biết câu hỏi thảo luận gồm có hai dạng:
+ Thứ nhất là dạng câu hỏi trắc nghiệm
+ Thứ hai là dạng câu hỏi tự luận
Dù câu hỏi ở dạng nào thì cũng cần phải đặt tính hiệu quả của nó lên hàng đầu Một câu hỏi thảo luận có thể được xem là “chuẩn” thì câu hỏi đó phải đạt các yêu cầu sau:
+ Phải ở phần trọng tâm của bài
+ Phải mang tính chất khái quát, tổng hợp
Phải là câu hỏi mới được tạo thêm ngoài SGK nhằm bổ sung, mở rộng theo mục tiêu bài học Chẳng hạn như khi dạy bài “Nói quá” sau khi đã hình thành được khái niệm nói quá, có thể đặt câu hỏi thảo luận:
Trang 9Hãy sưu tầm một số câu thành ngữ hoặc câu văn xuôi có sử dụng biện pháp nói quá mà em biết.
Học sinh sẽ thảo luận và ghi những câu đã tìm được vào kết quả thảo luận của nhóm (ở bảng phụ học sinh) và các nhóm treo kết quả lên bảng Giáo viên yêu cầu học sinh chỉ ra từ ngữ nói quá và tác dụng của nói quá
Cũng là câu hỏi tự thảo luận khác khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn
bản: Tức nước vỡ bờ (Ngô Tất Tố) Giáo viên có thể cho học sinh thảo luận câu
hỏi mang tính chất mở rộng:
Câu hỏi: Qua văn bản đã được học xong em có thể nhận ra thái độ của nhà văn Ngô Tất Tố với thực trạng xã hội và đối với phẩm chất của người nông dân trong xã hội cũ?
* Gv đưa ra gợi ý:
+ Lên án xã hội thống trị áp bức vô nhân đạo
+ Cảm thông cuộc sống thống khổ của người nông dân nghèo
+ Cổ vũ tinh thần phản kháng của họ
+ Lòng tin vào phẩm chất tốt đẹp của người nông dân
Câu hỏi này sẽ giúp học sinh tổng hợp, mở rộng kiến thức (Tuy nhiên tuỳ vào năng lực của từng nhóm- từng học sinh mà các em có thể trình bày trọn vẹn hay không trọn vẹn của câu hỏi mở rộng này) Mặc dù thế nào thì giáo viên cần rút lại:
Đoạn trích đã cho chúng ta thấy sự tàn ác, bất nhân của bọn tay sai chế
độ thực dân phong kiến, nỗi khổ cực của người nông dân đặc biệt là sức mạnh quật khởi tiềm tàng và cả phẩm chất tốt đẹp của họ…
Phân tích thời sự, tính cấp thiết của vấn đề được đặt ra trong văn bản
“Thông tin về Ngày Trái Đất năm 2000” Học sinh cần chỉ ra được các nội dung
sau:
Giải thích được thế nào là tính thời sự, tính cần thiết của vấn đề trong đời sống xã hội
Tính thời sự nóng hổi của Ngày Trái Đất – lần đầu tiên Việt Nam tham gia cùng thế giới
Trang 10Thực trạng ô nhiễm môi trường và việc sử dụng bao bì ni lông bừa bãi của người dân Việt Nam đang ở mức báo động
Vấn đề đặt ra là phải làm cho người dân tác hại của việc sử dụng bao bì ni lông và giải pháp phòng ngừa Khẳng định được giá trị thực tiễn, thời sự của văn bản
1.2.3 Thời gian thảo luận:
- Thời gian thảo luận phải phù hợp với dung lượng kiến thức của các câu hỏi đưa ra Thời gian không được quá ít nhưng cũng không được quá nhiều Tùy theo độ phức tạp của câu hỏi mà giáo viên đưa ra thời gian thảo luận thích hợp Nếu thời gian quá ít học sinh sẽ không có cơ hội đưa ra ý kiến bàn bạc để đi đến thống nhất làm cho học sinh cảm thấy như vậy là chưa thoả đáng làm mất hứng thú và phản tác dụng vì thế làm cho các em không muốn thảo luận trong các lần sau Song thời gian thảo luận quá nhiều cũng khiến cho học sinh không rèn luyện được sự năng nổ, hoạt bát, tích cực trong học tập và đôi khi tạo điều kiện cho các em nói chuyện, mất trật tự…Nhưng thời gian cho mỗi vấn đề thảo luận như thế nào cho vừa là phù hợp thì quả là không đơn giản, thiết nghĩ nó chỉ mang tính ước chừng mà thôi Sau đây là một số ví dụ về dạng câu hỏi sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong giảng dạy môn Ngữ văn THCS Giáo viên cần phân bổ thời gian hợp lý cho từng dạng câu hỏi thảo luận nhóm
+ Sau khi học song văn bản “Kiều ở lầu Ngưng Bích”, em có cảm nhận gì
về giá trị nội dung và nghệ thuật trong 8 câu thơ cuối của đoạn trích?
+ Trong 8 câu thơ cuối đoạn trích, Nguyễn Du đã chọn cách biểu hiện
“tình trong cảnh ấy, cảnh trong tình này” để diễn đạt tâm trạng của Thúy Kiều
Có thể thấy mỗi biểu hiện của cảnh đều phù hợp với 12 trạng thái tình cảm của Thúy Kiều Nhìn “cửa bể chiều hôm” với “ cánh buồm xa xa”, Kiều nhớ đến quê nhà, cha mẹ, lúc xót xa cho duyên phận của mình, nàng nghĩ đến “ngọn nước mới sa”, “hoa trôi man mác”… phép điệp “ buồn trông” mở đầu các câu lục tạo
âm hưởng trầm buồn, đó cũng là điệp khúc tâm trạng của Thúy Kiều Đây là đoạn tả cảnh ngụ tình hay nhất trong truyện Kiều