STEM là chương trình giáo dục xuất hiện ở Hoa Kỳ và được thực hiện ở nhiều nước trên thế giới từ vài chục thập niên lại đây, nó dựa trên ý tưởng trang bị cho người học những kiến thức, kĩ năng theo tiếp cận liên môn. Trong bài viết này, trên cơ sở phân tích một số cơ sở lí luận về giáo dục STEM, bài viết đề xuất quy trình tổ chức dạy học một chủ đề Sinh học theo định hướng giáo dục STEM.
Trang 1QUY TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ SINH HỌC
THEO ĐỊNH HƯỚNG GIÁO DỤC STEM
Nguyễn Đình Nhâm 1,* , Phan Thị Thanh Hội 2 Tóm tắt: STEM là chương trình giáo dục xuất hiện ở Hoa Kỳ và được thực hiện ở
nhiều nước trên thế giới từ vài chục thập niên lại đây, nó dựa trên ý tưởng trang
bị cho người học những kiến thức, kĩ năng theo tiếp cận liên môn Ở Việt Nam, trong những năm gần đây giáo dục STEM cũng đã được đưa vào áp dụng trong các nhà trường, tuy nhiên việc dạy học theo STEM cho các môn học cụ thể đang còn khiêm tốn Trong bài viết này, trên cơ sở phân tích một số cơ sở lí luận về giáo dục STEM, chúng tôi đề xuất quy trình tổ chức dạy học một chủ đề Sinh học theo định hướng giáo dục STEM
Từ khóa: Chủ đề, dạy học theo định hướng STEM, giáo dục STEM, STEM, Sinh học
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Giáo dục STEM ra đời ở Mỹ Từ góc độ lịch sử, giáo dục phổ thông của Hoa Kỳ từ lâu đã coi trọng toán học và khoa học (không phải kĩ thuật và công nghệ) đối với học sinh khối nhà trẻ đến lớp 12 Tuy nhiên, những phát triển gần đây trong giáo dục STEM ở Hoa
Kỳ đã vượt ra ngoài quan điểm truyền thống chỉ coi trọng toán học và khoa học, mà nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tích hợp giữa giáo dục toán học và khoa học với kĩ thuật và công nghệ (Yeping Li, 2018) Bên cạnh đó, giáo dục STEM cũng được coi là rất quan trọng ở nhiều quốc gia, một phần do sự thiếu hụt nhận thức hoặc thực tế trong lực lượng lao động hiện tại và tương lai (Caprile, Palmen, Sanz, & Dente, 2015) Các phân tích kết quả từ các đánh giá so sánh quốc tế (OECD), 2016) đã làm dấy lên hoạt động STEM này (El Nagdi, M., Leammukda, F & Roehrig, G (2018) Cục thống kê lao động Mỹ năm
2012 dự báo trong giai đoạn 2010 - 2020 việc làm thuộc lĩnh vực STEM sẽ mở rộng và phát triển nhanh hơn so với việc làm thuộc lĩnh vực không phải STEM (U.S Congress Joint Economic Committee, 2012)
Ở hầu hết các nước trên thế giới, giáo dục STEM đang được quan tâm và thúc đẩy mạnh mẽ thông qua các đầu tư chính sách và cải cách giáo dục mang tầm quốc gia Tại Việt Nam, giáo dục STEM đã bước đầu được quan tâm của các cấp lãnh đạo, các nhà giáo dục, các nhà tài trợ, Tuy nhiên, cũng cần đầu tư nhiều hơn nữa để nghiên cứu và thúc đẩy giáo dục STEM để đưa được nó vào trong chương trình giáo dục phổ thông Trong nội dung bài viết này, chỉ tập trung vào nghiên cứu tổ chức dạy học một chủ đề sinh học theo định hướng giáo dục STEM
1 Trường Đại học Vinh
2 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
* Email: nhamnd_vn@yahoo.com
Trang 22 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1 Đối tượng nghiên cứu
Giáo dục STEM và quy trình tổ chức dạy học chủ đề Sinh học theo định hướng giáo dục STEM
2.2 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp phân tích và tổng hợp lí thuyết: để thu thập thông tin về giáo dục STEM, qua đó, phân tích, đối chiếu nhằm xây dựng cơ sở lí luận cho vấn đề nghiên cứu
- Phương pháp tham vấn chuyên gia: nhằm trao đổi, thảo luận và xin ý kiến về quy trình, các ví dụ minh họa cho quy trình xây dựng chủ đề giáo dục STEM trong môn Sinh học
3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
3.1 Định nghĩa STEM
STEM là thuật ngữ viết tắt của các từ Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kĩ thuật) và Mathematics (Toán học) Hiện nay thuật ngữ STEM được dùng
trong hai ngữ cảnh khác nhau đó là ngữ cảnh giáo dục và ngữ cảnh nghề nghiệp
Trong ngữ cảnh giáo dục, nói đến STEM là muốn nhấn mạnh đến sự quan tâm của
nền giáo dục đối với các môn khoa học, công nghệ, kĩ thuật và toán học, quan tâm đến
việc d ạ y tích hợp các môn học trên gắn với thực tiễn để năng cao năng lực cho người học Giáo dục STEM có thể được hiểu và diễn giải ở nhiều cấp độ như: chính sách STEM, chương trình STEM, nhà trường STEM, môn học STEM, bài học STEM hay hoạt động STEM Trong ngữ cảnh nghề nghiệp, STEM được hiểu là nghề nghiệp nằm trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kĩ thuật và toán học
Ngoài ra trên thế giới còn có thêm nhiều thuật ngữ chỉ các lĩnh vực được giảng dạy tích hợp như: STEAM (Khoa học, Công nghệ, Kĩ thuật, Mỹ thuật, Toán học); STREM (Khoa học, Công nghệ, Robot, Kĩ thuật, Toán học); STEMM (Khoa học, Công nghệ, Kĩ thuật, Toán học, Y học);…
3.2 Giáo dục STEM
Tổ chức uy tín nhất hiện nay trong lĩnh vực giáo dục khoa học trên thế giới là Hiệp hội các GV dạy khoa học quốc gia Mỹ (National Science Teachers Association - NSTA)
đã đề xuất khái niệm giáo dục STEM (STEM Education) với cách định nghĩa ban đầu như sau: “Giáo dục STEM là một cách tiếp cận liên ngành trong quá trình học, trong đó các khái niệm, học thuật mang tính nguyên tắc được lồng ghép với các bài học trong thế giới thực, ở đó các HS áp dụng các kiến thức trong khoa học, công nghệ, kĩ thuật và toán vào trong các bối cảnh cụ thể, giúp kết nối giữa trường học, cộng đồng, nơi làm việc và các tổ chức toàn cầu, để từ đó phát triển các năng lực trong lĩnh vực STEM và cùng với đó có thể cạnh tranh trong nền kinh tế mới” (Hom E J., 2014)
Trang 3Hiện nay, giáo dục STEM được nhiều tổ chức, nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu
Do đó, khái niệm về giáo dục STEM cũng được định nghĩa dựa trên các cách hiểu khác nhau Có ba cách hiểu chính về giáo dục STEM hiện nay là:
Giáo dục STEM được hiểu theo nghĩa là quan tâm đến các môn Khoa học, công nghệ, kĩ thuật và toán học Đây cũng là quan niệm về giáo dục STEM của Bộ giáo dục Mỹ
“Giáo dục STEM là một chương trình nhằm cung cấp hỗ trợ, tăng cường, giáo dục Khoa học, công nghệ, kĩ thuật và toán học ở tiểu học và trung học cho đến bậc sau đại học” (U.S Department of Education, 2007) Đây là nghĩa rộng khi nói về giáo dục STEM
Giáo dục STEM được hiểu theo nghĩa là tích hợp (liên ngành) của 4 lĩnh vực Khoa học, Công nghệ, Kĩ thuật và Toán học Tác giả Tsupros định nghĩa “Giáo dục STEM là
một phương pháp học tập tiếp cận liên ngành, ở đó những kiến thức hàn lâm được kết hợp chặt chẽ với các bài học thực tế thông qua việc HS được áp dụng những kiến thức khoa học, công nghệ, kĩ thuật và toán học vào trong những bối cảnh cụ thể tạo nên một kết nối giữa nhà trường và cộng đồng cho phép người học phát triển những kĩ năng STEM và tăng khả năng cạnh tranh trong nền kinh tế mới” (Tsupros N., Kohler R., and Hallinen J., 2009)
Giáo dục STEM được hiểu theo nghĩa là tích hợp (liên ngành) từ 2 lĩnh vực về Khoa học, công nghệ, kĩ thuật và toán học trở lên Theo quan niệm này, tác giả Sanders định
nghĩa “Giáo dục STEM là phương pháp tiếp cận, khám phá trong giảng dạy và học tập giữa hai hay nhiều hơn các môn học STEM, hoặc giữa một chủ đề STEM và một hoặc
nhiều môn học khác trong nhà trường” (Sanders M., 2009)
Như vậy, các định nghĩa về giáo dục STEM nói đến một cách tiếp cận liên ngành, liên môn học trong một chương trình đào tạo Giáo dục STEM là giáo dục kết nối, nó giúp
HS nhận thấy được tầm quan trọng của việc kết nối các kiến thức và hướng đến sự vận dụng kĩ thuật trong việc giải quyết các vấn đề thực tế
Bên cạnh đó, giáo dục STEM cũng được quan niệm như là chương trình đào tạo dựa trên ý tưởng giảng dạy cho HS bốn lĩnh vực cụ thể - khoa học, công nghệ, kĩ thuật và toán học - trong một liên ngành và phương pháp tiếp cận ứng dụng Thay vì dạy bốn lĩnh vực này theo những môn học tách biệt và rời rạc, STEM tổng hợp chúng thành một mô hình học tập liền mạch dựa trên các ứng dụng thực tế (Hom E J., 2014)
Theo Lê Xuân Quang (2017), giáo dục STEM có các mục tiêu sau:
Phát triển các của các môn học thuộc về STEM cho HS: Đó là những kiến thức, kĩ
năng liên quan đến các môn học Khoa học, Công nghệ, Kĩ thuật và Toán học Trong đó HS liên kết được các kiến thức khoa học, toán học để giải quyết các vấn đề thực tiễn; Sử dụng, quản lí và truy cập công nghệ; vận dụng được quy trình thiết kế và chế tạo ra các sản phẩm
Phát triển các năng lực cốt lõi cho HS: Giáo dục STEM nhằm chuẩn bị cho HS
những cơ hội cũng như thách thức trong nền kinh tế cạnh tranh toàn cầu của thế kỉ 21 Bên cạnh những hiểu biết về các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kĩ thuật, toán học HS sẽ được phát triển tư duy phê phán, khả năng hợp tác để thành công
Trang 4Định hướng nghề nghiệp cho HS: Giáo dục STEM sẽ tạo cho HS có những kiến
thức, kĩ năng mang tính nền tảng cho việc học tập ở các bậc học cao hơn cũng như cho nghề nghiệp trong tương lai của HS Từ đó, góp phần xây dựng lực lượng lao động có năng lực, phẩm chất tốt đặc biệt là lao động trong lĩnh vực STEM nhằm đáp ứng mục tiêu xây dựng và phát triển đất nước
3.3 Quy trình tổ chức dạy học một chủ đề Sinh học theo định hướng giáo dục STEM
Quy trình tổ chức dạy học một chủ đề Sinh học theo định hướng giáo dục STEM có thể thực hiện theo 5 bước sau đây:
Hình 1 Quy trình tổ chức dạy học một chủ đề Sinh học theo định hướng giáo dục STEM
Bước 1: Đề xuất ý tưởng về chủ đề STEM
GV giới thiệu hoặc HS tự tìm hiểu về nội dung chủ đề Sinh học, HS liên hệ với vấn
đề thực tiễn, thảo luận và đề xuất ý tưởng chủ đề STEM:
- Kiến thức chủ đề: Ở đây đang nói đến dạy học Sinh học, do đó, kiến thức sinh học
làm chủ đạo, HS cần vận dụng thêm các kiến thức thuộc các lĩnh vực khác để có thể đề xuất các giải pháp nhằm giải quyết vấn đề thực tiễn Qua đó HS có thể học được kiến thức mới, vận dụng và củng cố các kiến thức đã học một cách linh hoạt, góp phần ôn tập và sáng tạo
- Vấn đề thực tiễn: là các tình huống xảy ra đối với HS Đây có thể là các ứng dụng
trong cuộc sống hằng ngày, con người cần giải quyết một công việc nào đó, thôi thúc HS tìm hiểu và thực hiện để đáp ứng nhu cầu Nó cũng có thể là yêu cầu của định hướng nghề nghiệp, đòi hỏi HS giải quyết nhằm trải nghiệm một số nhiệm vụ của nghề nghiệp nào đó trong thực tế
- Đề xuất ý tưởng về chủ đề STEM: GV hướng dẫn HS tư duy, thảo luận và đề xuất ý
tưởng có tính chất kĩ thuật nhằm giải quyết vấn đề thực tiễn mà HS gặp phải
Bước 2: Xác định kiến thức STEM cần giải quyết
Từ ý tưởng chủ đề STEM, GV hướng dẫn HS xác định mục tiêu chủ đề STEM Xác định các kiến thức trong chủ đề có liên quan đến vật lí, hóa học, sinh học, công nghệ, kĩ thuật, toán học,…
Đề xuất ý
tưởng về
chủ đề
STEM
Xác định kiến thức STEM cần giải quyết
Xác định phương án
và xây dựng kế hoạch
Thiết kế và chế tạo sản phẩm
Trình bày, đánh giá và rút kinh nghiệm
Trang 5Bước 3: Xác định phương án và xây dựng kế hoạch: Hướng dẫn các nhóm thảo luận
về các phương án tối ưu nhất, phù hợp nhất với nội dung, đảm bảo các yêu cầu đề ra Sau
đó các nhóm tiến hành xây dựng kế hoạch làm việc bao gồm: phân công nhiệm vụ cho các thành viên, lựa chọn dụng cụ, xác định thời gian làm việc
Bước 4: Thiết kế và chế tạo sản phẩm: trước khi tiến hành làm sản phẩm các nhóm
cần có sơ đồ thiết kế để quá trình tiến hành làm sản phẩm diễn ra nhanh và chính xác Trong suốt quá trình thực hành HS cần tập trung, nhiệt tình, hăng say, giữ trật tự, tuân thủ nghiêm túc các quy định của phòng học/phòng thực hành GV theo dõi, giúp đỡ và hướng dẫn HS khi cần thiết
Bước 5: Trình bày, đánh giá và rút kinh nghiệm: GV yêu cầu HS, sau khi chế tạo
thành công sản phẩm theo kế hoạch đề ra, các nhóm đem sản phẩm trưng bày trước lớp, đại diện nhóm sẽ thuyết trình về sản phẩm của nhóm mình Các nhóm khác lắng nghe, nhận xét và phản biện Các nhóm đánh giá sản phẩm của nhóm mình và bạn thông qua các tiêu chí trên phiếu đánh giá Các nhóm lắng nghe ý kiến thảo luận về sản phẩm của nhóm mình và chỉnh sửa lại để hoàn thiện sản phẩm
Ví dụ: Dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở thực vật” (Sinh học 11)
Mục tiêu: Phát biểu được các khái niệm sinh trưởng, phát triển ở thực vật Phân tích
được mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển ở thực vật Phân tích được các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của thực vật (nhân tố nhiệt độ, ánh sáng, nước, dinh dưỡng) Vận dụng được các kiến thức về sinh trưởng và phát triển của thực vật vào thực tiễn trong việc trồng rau sạch, trồng cây, chăm sóc, bảo vệ cây trồng
Bước 1 Đề xuất ý tưởng về chủ đề STEM
Từ kiến thức chủ đề sinh học đến vấn đề thực tiễn
Từ kiến thức sinh trưởng và phát triển ở thực vật đưa đến ý tưởng làm thế nào để có thể trồng rau đáp ứng yêu cầu (tiêu chí) sạch, sinh trưởng nhanh, đáp ứng yêu cầu người tiêu dùng và góp phần bảo vệ môi trường?
Vấn đề thực tiễn
Ngày nay với tốc độ đô thị hóa những công trình bê tông mọc lên, chiếm quá nhiều đất đai của thành phố, diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp kể cả đất trồng rau Do đó, trồng rau trên giàn trở thành một giải pháp tốt cho vấn đề này
Đề xuất ý tưởng chủ đề STEM
Ý tưởng chủ đề STEM là thiết kế giàn trồng rau sạch
- Ý tưởng thiết kế đảm bảo các yếu tố sau:
- Mỗi nhóm HS gồm 6 người hoạt động nhóm theo kĩ thuật khăn trải bàn HS ngồi thành bàn tròn và viết các ý tưởng thiết kế mô hình của mình trong thời gian 15p Hết thời gian cả nhóm thảo luận và thống nhất ý tưởng trong 15p
Trang 6✓ Các dự án mà HS có thể thực hiện (các nhóm tự chọn- có thể trùng nhau)
o Mô hình Aquaponics theo phương pháp canh tác nước sâu (DWC)
o Mô hình Aquaponics dựa trên phương pháp truyền thống khay giá thể
o Mô hình Aquaponics dựa trên phương pháp màng dinh dưỡng (NFT)
Bước 2: Xác định kiến thức STEM cần giải quyết
Xác định mục tiêu chủ đề STEM
- Nêu được các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây trồng (loại rau đã lựa chọn): nhân tố nhiệt độ, ánh sáng, nước, dinh dưỡng Vận dụng các kiến thức đã học để trồng và chăm sóc cây
- Trình bày được các thành phần chính và cơ chế hoạt động của hệ thống Aquaponics
- Vẽ được sơ đồ mô hình hệ thống Aquaponics
- Giải thích được nguyên tắc hoạt động của hệ thống Aquaponic
- Thiết kế được một mô hình hệ thống Aquaponics hoàn chỉnh
- Đánh giá được ưu, nhược điểm các mô hình Aquaponics của các nhóm khác
Xác định kiến thức STEM cần giải quyết trong chủ đề: Ví dụ như sau:
Tên sản
phẩm
Khoa học (S)
Công nghệ (T)
Kĩ thuật (E)
Toán học (M)
Hệ thống
trồng rau
sạch trên
giàn
- Sự sinh trưởng và
phát triển của cây
- Các yếu tố ảnh hưởng
đến sự sinh trưởng và
phát triển của cây
- Giàn treo làm bằng thép không
gỉ (sơn tĩnh điện)
- Eke
- Ốc vít để lắp
- Chậu trồng
- Bản vẽ thiết kế lắp đặt, bố trí giàn treo
- Lắp đặt giàn treo
- Đo kích thước, tính diện tích khu lắp đặt giàn treo
để bố trí giàn treo cho phù hợp
Mô hình Aquaponics
Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của thực vật và động vật
Giải pháp cho vấn đề thực phẩm cho quy mô
hộ gia đình
Thiết kế thi công lắp đặt
an toàn tiện lợi
Vật liệu thân thiện với môi trường
Trang 7Bước 3: Xác định phương án và xây dựng kế hoạch
- Phương án: Thiết kế, chế tạo mô hình ao vườn Aquaponics quy mô hộ gia đình thông minh, sáng tạo
- GV đặt yêu cầu đối với các nhóm dự án bao gồm:
1) 1 mô hình sản phẩm
2) 1 bài thuyết trình về mô hình sản phẩm
- Các nhóm sau khi thống nhất ý tưởng cần xây dựng một dự án bằng cách hoàn thiện các nội dung sau:
Nhiệm vụ Thời gian Phương tiện Người thực hiện Kết quả
1
2
…………
- Các nhóm tiến hành thực hiện dự án theo bản kế hoạch đề ra và tiến hành thiết kế sản phẩm
Bước 4: Thiết kế và chế tạo sản phẩm
Tùy điều kiện mà có thể yêu cầu HS thiết kế sản phẩm
Bước 5: Trình bày, đánh giá và rút kinh nghiệm
- Hoạt động 1: Đại diện nhóm lên trình bày kết quả dự án (thời gian 5 phút)
✓ Phương án chế tạo
✓ Các thiết bị, dụng cụ cần thiết để xây dựng mô hình
✓ Thao tác gia công, chế tạo, lắp ráp sản phẩm chính của dự án
✓ Ưu điểm, nhược điểm của mô hình
✓ Điểm sáng tạo của mô hình so với các mô hình truyền thống
- Hoạt động 2: Các nhóm phản biện, nhận xét
Các nhóm nhận xét mô hình về ưu điểm, nhược điểm; Đặt câu hỏi; Đánh giá mô hình bằng cách hoàn thành phiếu đánh giá
- Hoạt động 3: Rút ra kiến thức bài học
- Hoạt động 4: Nhận xét, đánh giá và rút ra kết luận
4 KẾT LUẬN
Giáo dục STEM là một xu hướng giáo dục tiên tiến, đang được diễn ra ở hầu hết các nước trên toàn thế giới, dạy học theo định hướng giáo dục STEM mang lại hiệu quả cao thể hiện ở sự kết nối các kiến thức liên môn và phát triển năng lực cho người học Tuy nhiên, việc thực hiện dạy học ở trường phổ thông nhằm mục đích kép vừa nâng cao kiến thức cho HS, đồng thời phát triển các NL chung và NL đặc thù đang đặt ra nhiều thách thức cho GV và trường học Bài viết trên đây là một ví dụ minh họa giúp GV tham khảo
và có thể vận dụng trong dạy học Sinh học theo định hướng giáo dục STEM
Trang 8TÀI LIỆU THAM KHẢO
Lê Xuân Quang, 2017 Dạy học môn công nghệ phổ thông theo định hướng giáo dục STEM Luận
án tiến sĩ khoa học giáo dục Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
El N M., Leammukda F & Roehrig G., 2018 Developing identities of STEM teachers at emerging STEM schools IJ STEM Ed 5, 36 https://doi.org/10.1186/s40594-018-0136-1 Hom E J., 2014 What is STEM education? Live Science, February 11, http://www.livescience.com/43296-what-is-stem-education.html (Accessed 20 February 2017)
Lyn D E., 2017 Advancing Elementary and Middle School STEM Education International
Journal of Science and Mathematics Education, 15(S1), pp 5-24
Sanders M., 2009 STEM, STEM Education, STEM mania Technology Teacher, 68(4), pp 20-26 Tsupros N., Kohler R., and Hallinen J., 2009 STEM education: A project to identify the missing components, Intermediate Unit 1: Center for STEM Education and Leonard Gelfand Center for Service Learning and Outreach Carnegie Mellon University, Pennsylvania
U.S Department of Education, 2007 Report of the Academic Competitivenes Council Education Publications Center, Washington
U.S Congress Joint Economic Committee, 2012 STEM education: Preparing for the Jobs of the Future
Li, Y., 2018 Promoting the Development of Interdisciplinary Research in STEM Education Journal for STEM Education Research 1, pp 1-6 https://doi.org/10.1007/s41979-018-0009-z
http://tiasang.com.vn/-doi-moi-sang-tao/%C2%AD%C2%ADSTEM-da-den-Ha-Giang-10908
PROCESS OF ORGANIZING TEACHING A BIOLOGICAL TOPIC
ORIENTED TO STEM EDUCATIONk,l
Nguyen Dinh Nham 1,* , Phan Thi Thanh Hoi 2 Abstract: STEM is an educational program which began in the United States and
has been implemented in many countries around the world for decades, it is based on the idea of equipping learners with knowledge and skills according to interdisciplinary approach In recent years, Vietnam has also implemented STEM education in schools, but the teaching of STEM for specific subjects is still modest In this article, on the basis of analyzing some theoretical bases in STEM education, we propose a process of organizing the teaching of biological topics towards STEM education
Keywords: Biology, STEM, STEM education, STEM-oriented teaching, topic
1 Vinh University
2 Hanoi National University of Education
* Email: nhamnd_vn@yahoo.com