Một số đặc điểm thực vật học và thành phần hóa học của cây chè Dây phân bố ở huyện K’Bang, tỉnh Gia Lai

Cây chè Dây phân bố ở xã Krong, huyện K’Bang, thuộc địa phận Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh tỉnh Gia Lai được định danh tên khoa học là: Ampelopsis cantoniensis (Hook. et Arn.) Planch. thuộc dạng dây leo gỗ; Trong cấu tạo vi phẫu của thân và lá cây chè Dây bao gồm nhu mô đồng hóa, cấu tạo mạch gỗ, mạch libe và mô che chở. Trong bột dược liệu của cây chè Dây đã nhận biết được nhu mô đồng hóa, các tế bào biểu bì, khí khổng và tinh thể oxalat canxi.

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT HỌC VÀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA CÂY CHÈ DÂY PHÂN BỐ Ở HUYỆN K’BANG, TỈNH GIA LAI

Nguyễn Thị Dịu 1 , Nguyễn Hoàng Lộc 2 , Nguyễn Minh Trí 2,*, Nguyễn Việt Thắng2 Tóm tắt: Cây chè Dây phân bố ở xã Krong, huyện K’Bang, thuộc địa phận Vườn

Quốc gia Kon Ka Kinh tỉnh Gia Lai được định danh tên khoa học là: Ampelopsis

cantoniensis (Hook et Arn.) Planch thuộc dạng dây leo gỗ; trong cấu tạo vi phẫu

của thân và lá cây chè Dây bao gồm nhu mô đồng hóa, cấu tạo mạch gỗ, mạch libe

và mô che chở Trong bột dược liệu của cây chè Dây đã nhận biết được nhu mô đồng hóa, các tế bào biểu bì, khí khổng và tinh thể oxalat canxi Kết quả định tính

các nhóm chất trong bột dược liệu chè Dây Ampelopsis cantoniensis (Hook et

Arn.) Planch có các thành phần: flavonoid, anthranoid, saponin, tannin, đường khử tự do, carotenoid, acid hữu cơ và chất béo

Từ khóa: Cây chè Dây, đặc điểm thực vật học, Kon Ka Kinh, Gia Lai

1 MỞ ĐẦU

Chè dây có tác dụng diệt vi trùng, vi khuẩn (Phùng Thị Vinh, 1993), giảm độ acid tại dạ dày, giúp cho bệnh viêm loét dạ dày, tá tràng dễ liền sẹo, cắt cơn đau do viêm loét hành tá tràng, giúp tiêu hoá tốt, dễ ngủ (Vũ Nam, 1995) Các nghiên cứu trên lâm sàng cũng cho thấy chè Dây không có các tác dụng phụ như đầy bụng, nôn mửa, khó chịu, mệt mỏi, nhức đầu hoặc các biểu hiện dị ứng

Cây chè Dây (Ampelopsis cantoniensis (Hook et Arn.) Planch.) có phạm vi phân bố

rộng khắp ở các khu vực đồi núi, từ các tỉnh phía Bắc đến khu vực miền Trung và Tây Nguyên

Để góp phần nâng cao giá trị sử dụng và mở rộng phạm vi khai thác cây chè Dây, chúng tôi tiến hành khảo sát đặc điểm thực vật học và thành phần hóa học của cây chè Dây phân bố ở xã Krong, thuộc huyện K’Bang, tỉnh Gia Lai, làm cơ sở khoa học cho việc bảo tồn, sử dụng hợp lý, khai thác có hiệu quả để chữa bệnh, chăm lo sức khoẻ cộng đồng

và phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc này tại địa phương

2 VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là cây chè Dây được thu hái 3 đợt từ tháng 8/2019 đến tháng 1/2020 ở xã Krong, huyện K’Bang, thuộc địa phận Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh của tỉnh Gia Lai Mẫu vật có đầy đủ các bộ phận: rễ, thân, lá, hoa và quả

1 Trường THPT Hoàng Hoa Thám, Gia Lai

2 Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

* Email: trihatrangthi@gmail.com

Dược liệu nghiên cứu là phần thân, cành và lá của cây được thu hái 3 đợt từ tháng 8/2019 đến tháng 1/2020, rửa sạch và sấy khô ở nhiệt độ từ 65 oC -70 oC, sau đó tán thành bột để làm vật liệu nghiên cứu

2.2 Phương pháp nghiên cứu

Phỏng vấn trực tiếp các cán bộ kiểm lâm, nhóm hộ và các cá nhân thuộc đồng bào dân tộc ở vùng đi khảo sát thực địa thông qua bộ phiếu điều tra về cây thuốc theo Bùi Công Hiển (1998)

Tại phòng thí nghiệm chúng tôi tiến hành phân tích tiêu bản, xác định tên khoa học của mẫu cây nghiên cứu bằng phương pháp so sánh hình thái thực vật dựa vào tài liệu

“Cây cỏ Việt Nam” của Phạm Hoàng Hộ (2000)

Nghiên cứu đặc điểm vi phẫu của thân và lá chè Dây: cắt vi phẫu bằng microtome Leica RM2125, làm tiêu bản và nhuộm kép theo Nguyễn Nghĩa Thìn (2007), A.J Lack (2005) Các tiêu bản vi phẫu và bột dược liệu được quan sát, mô tả theo Nguyễn Viết Thân (2000) và chụp ảnh dưới kính hiển vi Olympus BX51 với độ phóng đại 400 lần

Định tính các thành phần hóa học của bột dược liệu thông qua các chỉ tiêu: flavonoid, alkaloid, saponin, tannin, đường khử, axit hữu cơ theo Nguyễn Văn Đàn (1985) Tinh thể oxalat canxi được định tính bằng thuốc thử Alizalin red S theo Proia AD

và Brinn NT (1985)

3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

3.1 Đặc điểm hình thái thực vật

Qua quá trình khảo sát, điều tra tại thực địa và phân

tích đặc điểm hình thái thực vật của mẫu tiêu bản tại phòng

thí nghiệm, chúng tôi nhận thấy đối tượng nghiên cứu có các

đặc điểm chính như sau:

Cây chè Dây phân bố ở xã Krong, huyện K’Bang,

thuộc địa phận Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh, tỉnh Gia

lai thuộc dạng thân leo, thân và cành cứng, hình trụ, có lông

nhỏ, tua cuốn chẻ đôi, mọc đối diện với lá Chè Dây có lá kép

lông chim lẻ, mọc so le, có 7-13 lá chét có cuống, hình trái

xoan, dài 2,5-7,5 cm, rộng 1,5-5 cm, gốc tròn, đầu nhọn, mép

có ít răng cưa, nhẵn, mặt trên xanh đậm (Hình 2.A), mặt dưới

xanh nhạt, có lá kèm khô xác (Hình 2.B) Hình 1 Cây chè Dây

ở huyện K’bang, Gia Lai

Cụm hoa mọc ở cành non, đối diện với lá, dạng ngù, phân nhiều nhánh, rộng 3-6cm, hoa nhiều màu trắng, lưỡng tính, đài hình chén có lông mịn, 5 răng ngắn, tràng có 5 cánh, mép hơi nhăn, nhị 5, chỉ nhị mảnh, bầu hình nón, nhẵn, có 2 ô, mỗi ô 2 noãn Quả mọng, khi chín có màu đen, mỗi quả chứa 3-4 hạt, thời điểm ra hoa vào đầu tháng 6 và cho quả vào tháng 9 hàng năm (Hình 2.C)

Hình 2.A

(mặt trên của lá)

Hình 2.B (mặt dưới của lá)

Hình 2.C (cụm hoa)

Hình 2 Hình thái ngoài của lá và cụm hoa cây chè Dây

3.2 Định danh tên khoa học và vị trí phân loại

Dựa vào khóa phân loại lưỡng phân và tài liệu định danh của Phạm Hoàng Hộ (2000) và The Plant List (2012); chúng tôi đã xác định được tên khoa học và vị trí phân loại của đối tượng nghiên cứu như sau:

Tên khoa học: Ampelopsis cantoniensis (Hook.et Arn.) Planch

Tên Việt Nam: chè Dây, chè Hoàng gia, Song nho Quảng Đông

Chi: Ampelopsis

Lớp: Magnoliopsida

Ngành: Magnoliophyta

3.3 Đặc điểm vi phẫu cây chè Dây

3.3.1 Đặc điểm vi phẫu thân cây

Thân cây chè Dây có phần gỗ chiếm thể

tích chủ yếu, trong phần gỗ có các mạch gỗ

kích thước từ 3-5µm, nằm rải rác, phân hóa ly

tâm (3); xung quanh các mạch gỗ có các tế

bào sợi xylem tập hợp lại tạo thành một lớp

dày khoảng 5-7µm (2); phần vỏ của thân gồm

chủ yếu là các tế bào nhu mô vỏ (4); các tế

bào libe chiếm thể tích nhỏ trong phần vỏ (6)

Các tế bào nhu mô gỗ (tia gỗ) sắp xếp thành

từng dải rộng từ 2-3µm nằm xen kẽ trong

phần gỗ của thân (1) (Hình 3)

Hình 3 Cấu tạo giải phẫu

thân cây chè Dây

3.3.2 Đặc điểm vi phẫu lá cây

Lá của cây chè Dây có cấu tạo điển hình của nhóm cây ưa ẩm, ưa sáng Bao bọc mặt trên và dưới của lá, là các tế bào biểu bì (1) (4), được bao phủ bởi các lông che chở

(8); nằm ngay bên dưới lớp biểu bì trên là lớp mô giậu khoảng 1-2 lớp tế bào (2); lớp mô khuyết khoảng 5 - 7 lớp tế bào nằm ngay bên dưới mô giậu và kéo dài đến biểu bì dưới (3), bên trong lớp nhu mô khuyết có các khoảng gian bào nằm rải rác (7) Trong mỗi bó dẫn của lá có các thành phần: mạch gỗ (5); mạch libe (6) (Hình 4)

Hình 4 Cấu tạo giải phẫu lá chè Dây Hình 5 Cấu tạo hiển vi bột dược liệu chè Dây

3.4 Đặc điểm bột dược liệu cây chè Dây

Bột dược liệu chè Dây là toàn bộ phần thân, cành và lá cây chè Dây được sấy khô, tán thành bột, có màu xanh xám mịn, vị chát Quan sát dưới kính hiển vi, có thể phân biệt các cấu trúc: các tế bào biểu bì nằm rải rác (3); các mảng nhu mô đồng hóa (2); các khí khổng nằm rải rác (4); các tinh thể oxalat canxi (được định tính bởi Alizalin red S) có dạng hình kim nằm rải rác (1) (Hình 5)

3.5 Thành phần hóa học trong bột dược liệu cây chè Dây

Tiến hành thực hiện các phản ứng định tính các nhóm chất có trong bột dược liệu chè Dây bằng các thuốc thử hóa học đặc trưng, kết quả được thể hiện ở Bảng 1

Bảng 1 Kết quả định tính các nhóm chất hữu cơ

Stt Tên nhóm chất Phản ứng Kết quả Sơ bộ kết luận

Stt Tên nhóm chất Phản ứng Kết quả Sơ bộ kết luận

Có tannin

Ghi chú: +: Phản ứng dương tính ++: Phản ứng dương tính rõ

Từ các kết quả định tính các nhóm chất, chúng tôi có thể kết luận trong bột dược liệu chè Dây có các thành phần: flavonoid, anthranoid, saponin, tannin, đường khử tự do, carotene, acid hữu cơ và chất béo Kết quả này của chúng tôi phù hợp với các kết quả nghiên cứu của Nguyen Van Thua (2015) đã công bố về thành phần hóa học của cây chè Dây, trong đó flavonoid, saponin và tannin là các thành phần hóa học chính

4 KẾT LUẬN

Từ mẫu cây chè Dây phân bố ở huyện K’Bang, tỉnh Gia Lai, mô tả đặc điểm thực vật, đối chiếu các khóa phân loại và mẫu chuẩn, chúng tôi xác định tên khoa học là:

Ampelopsis cantoniensis (Hook et Arn.) Planch Đã xác định được nhu mô đồng hóa, cấu

tạo mạch gỗ, mạch libe và mô che chở trong cấu tạo vi phẫu thân và lá của cây chè Dây

Trong bột dược liệu của cây chè Dây đã nhận biết được: nhu mô đồng hóa, các tế bào biểu bì, khí khổng và tinh thể oxalat canxi Kết quả định tính các nhóm chất trong bột dược liệu chè Dây có các thành phần: flavonoid, anthranoid, saponin, tannin, đường khử

tự do, carotenoid, acid hữu cơ và chất béo

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Nguyễn Văn Đàn, Nguyễn Viết Tựu, 1985 Phương pháp nghiên cứu hóa học cây thuốc Nxb Y học, Hà Nội Tr 65-70

Phạm Hoàng Hộ, 2000 Cây cỏ Việt Nam (tập 1-3) Nxb Trẻ Tp Hồ Chí Minh Quyển 2 Tr: 473 Bùi Công Hiển, 1998 Thực tập thiên nhiên Nxb Đại học quốc gia Hà Nội Tr 126-128

Vũ Nam, Hoàng Bảo Châu, Nguyễn Xuân Huyên, 1995 Nghiên cứu tác dụng giảm đau của chè dây trong điều trị loét dạ dày hành tá tràng Tạp chí Y học cổ truyền Việt Nam Số 2 Tr 7-10 Nguyễn Viết Thân, 2000 Kiểm nghiệm dược liệu bằng phương pháp hiển vi Nxb Y học Hà Nội, tập I Tr 41-55

Nguyễn Nghĩa Thìn, 2007 Các phương pháp nghiên cứu thực vật Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

Tr 62-65

Phùng Thị Vinh, Phạm Thanh Kỳ, Nguyễn Duy Khang, 1993 Nghiên cứu tác dụng kháng khuẩn của flavonoid của cây chè dây đối với một số vi khuẩn Tạp chí Dược học Số 6 Tr 14-17 A.J Lack, D.E Evans, 2005 Plant Biology Oxford Brookes University Oxford UK pp 34-36

Nguyen Van Thua, To Dao Cuong, Tran Manh Hung, Hoang Van Luong, Mi Hee Woo, Jae Su Choid , Jeong-Hyung Leee , Jeong Ah Kimf and Byung Sun Mina, 2015 Anti-inflammatory Compounds from Ampelopsis cantoniensis Natural Product Communications Vol 10 (3) p 383-385

Proia AD, Brinn NT., 1985 Identification of calcium oxalate crystals using alizarin red S stain Arch Pathol Lab Med 109 (2):186-9

The Plant List, 2012 Ampelopsis cantoniensis (Hook & Arn.) Planch http://www.theplant

list.org/tpl1.1/record/kew-2634478

SOME CHARACTERISTICS BOTANY AND CHEMICAL COMPOSITION

OF Ampelopsis cantoniensis DISTRIBUTION IN K’BANG DISTRICT,

GIA LAI PROVINCE

Nguyen Thi Diu 1 , Nguyen Hoang Loc 2 , Nguyen Minh Tri 2,* , Nguyen Viet Thang2

Abstract: Ampelopsis cantoniensis is distributed in K’rong commune, K’Bang

district, in the territory of Kon Ka Kinh National Park, Gia Lai province, and is

scientifically identified as: Ampelopsis cantoniensis (Hook Et Arn.) Planch The

anatomical structure of the stem and leaves was characterized with parenchyma,

xylem, phloem and protective tissue In the powder of the Ampelopsis

cantoniensis, the parenchyma, epidermal cells, stomata and calcium oxalate

crystals were identified Qualitative determination of Ampelopsis cantoniensis

powder revevealed the presence of flavonoids, anthranoids, saponins, tannins,

free reducing sugars, carotenoids, organic acids and fats

Keywords: Ampelopsis cantoniensis, botanical characteristics, Kon Ka Kinh, Gia Lai

1 Hoang Hoa Tham high school, Gia Lai

2 University of Sciences, Hue University

* Email: trihatrangthi@gmail.com