Trong quan niệm của chúng tôi, như sẽ được thấy rõ về sau, chính công việc phân loại và phân loại tốt các tổ hợp “L+D” sẽ giúp chúng ta dễ dàng hơn, phát hiện ra chính xác hơn vai trò
Trang 1NGON NGU
SỐ 5
TRAO ĐỔI Ý KIẾN
2005
PHÂN LOẠI CÁC TỔ HỢP LOẠI TỪ - DANH TỪ
TRONG TIENG VIET
1 Cho đến nay giới ngữ pháp
Việt ngữ hầu như vẫn chưa để tâm
đến vấn đề này - một vấn đề có giá
trị sâu xa đối với lí thuyết về cụm
từ - trung tâm của ngữ pháp tiếng
Việt [4, 213]
Nguyễn Tài Cẩn khi đi sâu vào
tổ hợp “Loại từ - Danh từ” (L+D),
do mục tiêu định sẵn ông chỉ chọn
ra hai vấn đề để nghiên cứu:
a Vấn đề phân biệt tổ hợp “loại
từ + danh từ” với những từ ghép
hoặc những từ tổ bề ngoài trông
cũng gần giống như vậy
b Vấn đề chứng minh vai trò
“công cụ từ” của chúng (tức của loại
từ - TĐN) ở trong các tổ hợp đó, và
phân tích mặt ý nghĩa ngữ pháp
mà chúng diễn đạt” [1, 187-188]
Trong hai vấn đề nêu trên
Nguyễn Tài Cẩn dành nhiều công
sức nhất cho vấn đề thứ hai là vấn
đề vai trò ngữ pháp của loại từ
trong tổ hợp Trong quan niệm của
chúng tôi, như sẽ được thấy rõ về
sau, chính công việc phân loại và
phân loại tốt các tổ hợp “L+D” sẽ
giúp chúng ta dễ dàng hơn, phát
hiện ra chính xác hơn vai trò chính
cả về ngữ pháp cả về ngữ nghĩa
của thành tố loại từ trong tổ hợp
*L+D” đang xét
TS TRẦN ĐẠI NGHĨA
2 Trước khi đi vào sự phân loại quan trọng mà chúng tôi nhằm tới, cũng có thể nói sơ qua về một
số khả năng phân loại khác có thể
có Trên phương diện lí thuyết sự
phân loại các tổ hợp “L+D” có thể
được tiến hành trên ba cơ sở:
- Cơ sở dựa vào đặc điểm từng thành tố trong tổ hợp
- Cơ sở dựa vào đặc trưng quan
hệ giữa các thành tố trong tổ hợp
- Cơ sở dựa vào đặc trưng chung của toàn tổ hợp
Theo đó chẳng hạn là sự phân loại các “L+D” ra thành các trường hợp như sau:
- Tổ hợp “L chuyên nghiệp + D”
đối lập với tổ hợp “L lâm thời + D” theo cách đối lập mà Nguyễn Tài Cẩn đã tiến hành trong sự phân chia loại từ căn cứ vào chức năng
và vào cách dùng ra thành loại từ
“lâm thời” và loại từ “chuyên nghiệp”
(1, 123]
- Tổ hợp “L thực sự + D” đối lập với tổ hợp “L giả hiệu + D”, theo cách đối lập mà Phan Ngọc đã tiến hành trong sự phân chia loại từ căn cứ vào nguồn gốc, bản chất thành loại từ thực sự và loại từ giả hiệu [3, 59]
Trang 278 Ngôn ngữ số 5 năm 2005
- Tổ hợp “L chỉ loài chung + D”
đối lập với “L chỉ loài riêng + D',
theo cách đối lập mà Nguyễn Tài
Cẩn đã tiến hành phân chia đối
với loại từ căn cứ vào ý nghĩa khái
quát nhiều hay khái quát ít ra thành
loại từ chỉ loài chung và loại từ chỉ
loài riêng Đứng trung gian giữa
“L chỉ loài chung+ D” và “L chỉ
loài riêng+ D” là “L (chiếc) + D”
căn cứ vào ý nghĩa của loại từ chiếc
có tính chất tương đối chung, khái
quát [1, 169]
- Tổ hợp “L+D chỉ người” đối
lập với tổ hợp “L+D chỉ động vật,
thực vật”, đối lập với “L+D chi dé
đạc, chỉ khái niệm trừu tượng” theo
cách phân chia của Nguyễn Tài
Cẩn ra ba nhóm loại từ có thể đi
trước ba nhóm danh từ [1, 200]
Có thể có những sự phân loại
khác nữa kiểu như sự phân loại ra
thành “L+D tên riêng” và “L+D tên
chung”, song tất cả những cách phân
loại như đã dân đều giống nhau ở
chỗ, chúng đều dựa trên cơ sở nhằm
vào đặc trưng của từng thành tế
trong tổ hợp chứ không dựa trên
cơ sở nhằm vào đặc trưng của mối
quan hệ giữa các thành tố trong tổ
hợp để phân loại Sự phân loại mà
chúng tôi thực hiện sau đây sẽ nhằm
để khắc phục sự khiếm khuyết đó
3 Trong quan niệm của chúng
tôi, mọi cụm từ trong tiếng Việt đều
có hai đặc điểm chung, một về cú
pháp và một về ngữ nghĩa như sau:
a Về cú pháp: Từ nào là thành
tố xuất phát đứng ở khởi đầu tổ
hợp thì từ đó sẽ đóng vai trò là
thành tố chính của cả cụm
b Về ngữ nghĩa: Mọi từ theo sau từ chính trong cụm từ thì đều
đóng vai trò minh xác ngữ nghĩa cho từ ở trước [4, 318]
Kết quả phân loại của chúng tôi về các tổ hợp “L+D” trong tiếng Việt góp phần chứng minh cho quan
niệm nói trên
4 Xét theo quan hệ ngữ nghĩa
giữa hai thành tố nội bộ, mọi tổ
hợp “L+D” đều có thể quy về một trong hai trường hợp đưới đây:
a Trường hợp các tổ hợp kiểu
cdi Tiu, thang Dan, con Hoa
b Trường hợp các tổ hợp kiểu đứa mũ phớt, tên xích lô, con Hàng
Bé, thang Nam Dinh
Đặc trưng quan hệ ngữ nghĩa
giữa L và D trong mỗi một trường
hợp kể trên là như sau:
Ö trường hợp a:
Một điều hiển nhiên bất cứ
người bản ngữ tiếng Việt nào cũng đều thừa nhận không chút băn
khoăn là: những tổ hợp như cái
Tiu, thang Dan, con Hoa đều có
một ý nghĩa chung là biểu thị một
sự vật, một phần tử cá thể sự vật
trong đó loại từ có vai trò ngữ nghĩa
xuất phát, nêu lên sự vật còn danh
từ theo sau có vai trò ngữ nghĩa bổ sung, nêu lên tên gọi dành riêng
chỉ cho sự vật đó Như vậy quan
hệ ngữ nghĩa giữa loại từ và danh
từ trong trường hợp a này có thể được gọi là quan hệ ngữ nghĩa mình
xác hoá về danh tính của sự vật,
trong đó khái niệm đơnh tính được hiểu như là đồng nghĩa với tinh danh với nội dung xác định như
đã được chỉ ra trong Từ điển tiếng
Trang 3Phan loai 79
Việt (Viện ngôn ngữ học, Hoàng
Phê chủ biên):
“danh tính d (ct, id) Nhu
tinh danh”
“nh danh d (cũ Họ và tên
Cho biết tính danh”
Quan hệ ngữ nghĩa nội bộ mình
xác hoá về danh tính giữa thành
tố L và thành tố D trong đó tổ hợp
*L+D'” ở trường hợp a có thể gọi là
quan hệ ngữ nghĩa định tính danh
Như vậy quan hệ ngữ nghĩa định
tính danh trong nội bộ tổ hợp trường
hợp a sẽ được hiểu một cách vấn
tắt là thành tố D của tổ hợp có vai
trò định danh tính cho thành tố L
của tổ hợp Nếu quan hệ ngữ nghĩa
định tính danh nội bộ như đã nêu
được kí hiệu là dé thi mô hình quan
hệ ngữ nghĩa trong tổ hợp “L+D”
trường hợp a sẽ có dạng như sau:
“L dt D” (doc 1a: L danh tinh D)
6 trường hợp b:
Một điều hiển nhiên bất cứ
người bản ngữ tiếng Việt nào cũng
đều thừa nhận một cách dễ dàng
là: những tổ hợp như đứa mũ phới,
tên xích lô, con Hàng Bè, thằng
Nam Định, cũng đều có một ý
nghĩa chung là biểu thị một sự vật,
một phần tử cá thể sự vật trong đó
loại từ có vai trò ngữ nghĩa xuất
phát, nêu lên sự vật còn danh từ
theo sau có vai trò ngữ nghĩa bổ
sung, nêu lên không phải danh
tính của sự vật mà là nêu lên bất
kì một thuộc tính nào ngoài danh
tính của sự vật, đó có thể là:
- Hoặc là thuộc tính về trang
phục như trong tổ hợp đứa mũ
phói,
- Hoặc là thuộc tính về nghề nghiệp như trong tổ hợp (ên xích
lô
- Hoặc là thuộc tính về địa điểm nơi hoạt động nghề nghiệp hoặc cư trú hay quê hương như trong các tổ hợp con Hàng Bè, thằng Nam Định Như vậy quan hệ ngữ nghĩa giữa loại từ và danh từ trong trường hợp b này có thể được gọi
là quan hệ ngữ nghĩa mình xác hoá
về thuộc tính của sự vật, trong đó khái niệm thuộc tính được hiểu trong quan hệ đối lập chặt chẽ với khái niệm đøơnh tính như đã trình
bày Nếu mối quan hệ ngữ nghĩa
định tính như đã nói được kí hiệu
là # thì mô hình tổ hợp “L+D” trường
hợp b sé có dạng như sau: “L £# D” (đọc là: L thuộc tinh D)
Giữa hai trường hợp tổ hợp
“U+D” khác nhau rõ ràng, như đã trình bày, có trường hợp c các tổ hợp “L+D” trung gian có thể xếp vào trường hợp nào trong hai trường hợp trên cũng được, đó là trường hợp các tổ hợp kiểu như (hằng lính, tên sĩ quan, con ga, cdi can, chiéc cap, bức tranh Đây chính là những trường hợp giới Việt ngữ học tranh
cãi nhiều nhất khi bàn thảo đến tổ
hợp “loại từ + danh từ” trong tiếng Việt Tính chất trung gian của trường hợp c các tổ hợp “L+D” thể hiện ra ở hai điểm như sau:
- Thứ nhất ai ai trong bản ngữ tiếng Việt cũng đều dễ dàng thừa nhận rằng quan hệ ngữ nghĩa giữa
L và D trong trường hợp đang xét hoàn toàn có thể xếp được vào quan
hệ ngữ nghĩa định tính danh vì rằng trong tâm thức của họ thì trong những tổ hợp như £hẳng lính,
Trang 480 Ngôn ngữ số 5 nam 2005
tên si quan, con gò, cái cây, chiếc
cặp, bức tranh, loại từ cũng có
va trò ngữ nghĩa là nêu lên sự vật
còn các danh từ theo sau loại từ
đều có vai trò ngữ nghĩa nêu lên
danh tính của sự vật, chỉ có điều
đó không phải danh tính riêng mà
là danh tính chung của nhiều sự
vật cùng loại
- Thứ hai, không một người
bản ngữ tiếng Việt nào bác bỏ một
điều rằng: nếu như ở trường hop a
danh từ chỉ có độc nhất một giá trị
ngữ nghĩa là nêu lên danh tính của
sự vật thì ở trường hợp c danh từ
không độc nhất một giá trị ngữ
nghĩa như vậy, mà ngoài điều đó
ra nó còn có những giá trị ngữ nghĩa
khác nữa là nêu bật lên cả những
thuộc tính bản chất của sự vật hoặc
là về mặt tự nhiên ví như trong
các tổ hợp thẳng đàn ông, con đèn
bà, thanh guom, vién bi, con ga,
hoặc là về mặt xã hội như trong
các tổ hợp thẳng lính, tên sĩ quan,
đứa học sinh Do đó nếu đề mối
quan hệ ngữ nghĩa định tính danh
lên hàng đầu thì có thể quy trường
hợp c vào làm một với trường hợp
a, con nếu đề mối quan hệ ngữ nghĩa
định tính lên hàng đầu thì có thể
quy trường hợp c vào làm một với
trường hợp b
ð Vượt lên tất cả những điều
phân loại đã nói về các tổ hợp “L+D”
vấn đề mà chúng tôi nhằm đến là
ở chỗ: sự phân loại không chỉ vì sự phân loại, mà vì một mục tiêu cao
hơn là phân loại nhằm để phát hiện
ra nội dung quan hệ ngữ nghĩa cơ bản chung xuyên suốt cho mọi tổ hợp “L+D” hữu quan trong tiếng Việt Rằng, cho dù được xếp gộp vào
trường hợp nào (a hoặc b) trường
hợp c các tổ hợp “L+D” chỉ càng cho thấy quy luật quan hệ ngữ nghĩa chung nhất trong tổ hợp “L+D” 3a:
D minh xác hoá cho L„; hoặc nói một cách khác: L dược minh xác hoá
bởi D Tức: D phụ nghĩa cho L D
mà phụ nghĩa cho L thì tức L không chỉ là chính về ngữ pháp mà còn chính cả về ngữ nghĩa Không có
sự trái chiều giữa quan hệ ngữ pháp
và quan hệ ngữ nghĩa, hoá nên tổ
hợp L +D không thể là một tổ hợp
hai trung tâm [2, 216]
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Tòi Cẩn Tù loại danh từ trong tiếng Việt hiện đại,
Nxb KHXH, H., 1975
2 Nguyén Tai Cẩn, Tiếng - Từ ghép - Đoản ngữ, Nxb ĐH & THCN, H, 1975
3 Viện ngôn ngữ học Những vấn đề ngữ pháp tiếng Việt, Nxb KAXH, H, 1988
4 Viện ngôn ngữ học, Tuyển tập Nguyễn Kim Thản, Nxb KHXH, H, 2003.