Yếu tố sử thi trong sáng tác của phan tứ

Lịch sử vấn đề Trong sự phát triển của nền văn học hiện đại Việt Nam, khuynh hớngsáng tác mang đậm tính sử thi phải chăng là vấn đề đặt ra đối với ngời nghệ sĩ.Bàn về khuynh hớng sử thi

Trờng đại học Vinh Khoa ngữ văn

===  ===

Tào Thị Hải

yếu tố sử thi trong sáng tác của

Qua một quá trình đào tạo, học tập tại trờng Đại học Vinh, tôi đợc giao

nhiệm vụ nghiên cứu đề tài: "Yếu tố sử thi trong sáng tác của Phan Tứ".

Ngoài sự cố gắng, nỗ lực của bản thân, tôi xin gửi tới lời cảm ơn chân thànhnhất đến các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, gia đình, bạn bè, đồng nghiệp

đã quan tâm, giúp đỡ tôi về mọi mặt để khóa luận đợc hoàn thành Đặc biệt,

tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo Ngô Thái Lễ, giáo viên trực

tiếp hớng dẫn

Trên một biên độ rất sâu rộng của kiến thức kết hợp với phơng pháp

khoa học, sáng tạo, thầy Ngô Thái Lễ đã gợi mở, động viên, tận tình hớng

dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

Tuy nhiên, do điều kiện thời gian và t liệu hạn hẹp, khóa luận không thểtránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận đợc sự góp ý của thầy cô giáo

và các bạn

Vinh, tháng 5 năm 2006.

Sinh viên

Tào Thị Hải

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Nếu nh đối với một con ngời có những bớc ngoặt làm cho ngời ta trởthành anh hùng, trở thành vĩ nhân, thì đối với một đất nớc, một địa phơngcũng nh vậy, có những biến động xã hội làm cho nó trở nên lớn khỏe khác th-ờng, làm cho nó sống mãi ngời sáng hào hùng trong lịch sử dân tộc Nhngniềm vui ấy diễn ra cha đợc bao lâu thì toàn thể dân tộc ta một lần nữa lại đ-

ơng đầu với hai cuộc kháng chiến trờng kỳ gian khổ và đầy gay go, quyết liệt,chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ Tuy nhiên, cùng với chặng đờng lịch sửgian lao ấy là sự lớn mạnh không ngừng và phát triển hài hoà, cân đối của vănhọc Việt Nam, đặc biệt là văn xuôi phát triển với nhịp độ nhanh nhạy, phản ánhchân thực cuộc đấu tranh anh dũng của nhân dân cả nớc

Trong hai cuộc kháng chiến trờng kỳ kéo dài 30 năm ấy (1945 - 1975),một đội ngũ các nhà văn lớn ra đời và trởng thành nhanh chóng, họ không chỉcầm bút mà còn cầm súng, họ vừa là ngời nghệ sĩ nhng vừa là chiễn sĩ trên

khắp mặt trận, nh nhà văn Nguyễn Thi từng nói: "Mình sẽ chỉ trở lại cầm bút

khi nào cầm bút thực sự cần thiết nh cầm súng" Hay một ý kiến khác của nhà

văn Anh Đức: "Ngời cầm bút chúng tôi, có thời vận khá đặc biệt, chúng tôi

hầu nh lọt gọn vào cuộc chiến trờng kỳ kéo dài ba thập kỷ" Bên cạnh những

quan niệm về sống và viết của các nhà văn cùng thời ấy ta không thể không

nói đến quan niệm của nhà văn Phan Tứ: "Sống thật sự vào cuộc, làm một

ng-ời chiến sĩ thật sự, tham gia hết mình trong cuộc sống nh bất cứ ngng-ời chiến sĩ nào, không làm "nhà văn" chuyên ghi chép và quan sát, đứng bên cạnh, đứng bên ngoài".

Văn học 1945 - 1975 đề cập tới rất nhiều đề tài: Đề tài về ngời lính, đềtài về anh bộ đội Cụ Hồ, đề tài về Tổ quốc, về ngời mẹ Nhng trong số những

đề tài mà nhà văn đã đa ra, chúng ta không thể không kể đến đề tài chiến tranhmang đậm chất sử thi Bởi nó đã để lại nhiều thành tựu nổi bật, gây xúc độnglòng ngời và giành đợc nhiều giải thởng văn học lớn Cùng với sự xuất hiệncủa đề tài, là sự xuất hiện của những gơng mặt tiêu biểu nh: Nguyễn Thi,Nguyên Ngọc, Anh Đức và ta không thể không kể đến Phan Tứ

1.1 Phan Tứ là một trong những cây bút xuất sắc của thế hệ nhà văn ởng thành trong hai cuộc chiến tranh cách mạng vĩ đại của dân tộc: ChốngPháp và chống Mỹ Bằng vào cả cuộc đời gắn bó, tận tụy, sống hết lòng, hy

tr-sinh hết mực cho đất nớc, cho Đảng, cho cách mạng, bằng vào hàng ngàntrang viết, nói nh nhà văn Phạm Hổ có cả máu thịt, "cả cái sống của ông trong

đó", Phan Tứ đã góp phần không nhỏ tạo nên thành tựu chung của nền văn họccách mạng Việt Nam "một trong những nền văn hóa nghệ thuật tiên phongchống chủ nghĩa đế quốc" trên thế giới Bớc vào nghề văn, Phan Tứ đã thửngòi bút của mình trên nhiều thể loại; Truyện ngắn, tiểu thuyết, bút ký, hồiký Và ở thể loại nào ông cũng có đợc những thành công nhất định

1.2 Văn xuôi Việt Nam thời kỳ 1945 - 1975 là thời kỳ phát triển rực rỡnhất của văn học Việt Nam so với các thời kỳ trớc đó Nhiều cây bút, nhiềuphong cách xuất hiện rầm rộ và đã cho ra đời hàng loạt những tác phẩm thực

sự có giá trị Nếu muốn thởng thức chất lãng mạn cách mạng đậm đặc, ngời

đọc sẽ tìm đến các sáng tác của Anh Đức, hoặc muốn tận mắt nhìn thấy cáihiện thực mang tính chất dân gian, ngời đọc tìm đến những sáng tác củaNguyễn Thi, hoặc muốn thởng thức cái nhìn hiện thực đậm chất lý tởng, ngời

đọc tìm đến những sáng tác của Nguyễn Trung Thành Đặc biệt muốn thởngthức bút pháp hiện thực nghiêm ngặt nhng cũng không kém phần tỉnh táo, độcgiả tìm đến những sáng tác của nhà văn Phan Tứ Đây là một trong số ít nhàvăn đã gắn bó và đi đến cùng khi viết về đề tài chiến tranh cách mạng và ông

đã đi bằng chính cả cuộc đời cống hiến đầy nhiệt huyết của mình

1.3 Để trở thành cây bút xuất sắc góp phần làm đẹp thêm dòng văn học

đầy sức sống và sức chiến đấu của lực lợng văn học giải phóng, Phan Tứ đãphải "tắm mình trong cuộc sống" ngột ngạt của khói lửa chiến tranh Vì vậynói đến Phan Tứ trớc hết phải nói đến t cách và cũng là t chất nhà văn - chiến

sĩ đã sống hết mình, dành hết mình cho những công việc cấp thiết của đờisống cách mạng, dẫu biết rằng sự thật cuộc sống ở chiến tr ờng vô cùngnghiệt ngã, chỉ "một mảnh bom, một viên đạn lạc, một cơn sốt biến chứng

có thể bẻ gãy ngòi bút bất cứ lúc nào" Vậy mà Phan Tứ vẫn lao vào cuộcchiến ấy

Hiện thực cuộc sống đợc phản ánh trong những tác phẩm của Phan Tứ

là hiện thực cách mạng ở vùng Trung Trung Bộ Với những hình thái riêng của

nó, với đặc điểm riêng của nó Cùng viết về vẻ đẹp của chủ nghĩa anh hùngcách mạng, cùng viết về con ngời Miền Trung nh Phan Tứ, nhng NguyễnTrung Thành nhấn mạnh tích chất gay go quyết liệt của cuộc đấu tranh dântộc, đấu tranh giai cấp ở vùng đất Quảng, còn Phan Tứ đi sâu vào lí giải vàbiểu dơng sự vơn lên trong cách mạng của những ngời nông dân bình thờng,

để cho nhân vật trải qua thử thách trong nhiều hoàn cảnh khác nhau rồi trởthành anh hùng Đây chính là vẻ đẹp của con ngời Miền Trung nói riêng vàcủa nhân dân Việt Nam nói chung trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.

1.4 Khuynh hớng sử thi và cảm hứng hiện thực là một trong những đặc

điểm chính không chỉ của văn học Việt Nam (1945 - 1975), mà còn là khuynhhớng nổi bật trong các sáng tác của Phan Tứ Xuất phát từ một quan niệmchuẩn xác về hiện thực đời sống "Bức tranh cần cả màu sáng lẫn màu tối, bảnnhạc cần cả nốt thanh lẫn nốt trầm", Phan Tứ luôn có cách nhìn nhận và phản

ánh hiện thực tỉnh táo và khách quan với cả các gam màu sáng tối của nótrong quá trình vận động, phát triển biện chứng, hợp lý Trang viết của Phan

Tứ nhờ thế có đợc chiều sâu hiện thực, vừa tránh đợc sự đơn giản, hời hợt vừakhông rơi vào tình trạng méo mó, phiến diện Khi phản ánh hiện thực, nhà vănluôn cố gắng nắm lấy nét bản chất, tiêu biểu của nó, khai thác những mặt mâuthuẫn để làm nổi bật chủ đề t tởng, góp phần tạo đợc cho ngời đọc một ấn tợng

đậm và bền lâu

Chính vì lẽ đó nên chúng tôi chọn đề tài "Yếu tố sử thi trong sáng tác

của Phan Tứ" để tìm hiểu, nghiên cứu.

2 Lịch sử vấn đề

Trong sự phát triển của nền văn học hiện đại Việt Nam, khuynh hớngsáng tác mang đậm tính sử thi phải chăng là vấn đề đặt ra đối với ngời nghệ sĩ.Bàn về khuynh hớng sử thi trong sáng tác của Phan Tứ đã có nhiều bài viếtkhác nhau của các tác giả giới thiệu, phân tích, chứng minh cho điều đó.Chúng tôi xin đa ra một số bài viết sau đây:

1 Nguyễn Văn Sĩ - Chơng 18 - "Phan Tứ - Văn học giải phóng miềnNam" (Nxb Đại học và THCN, Hà Nội, 1976)

2 Phan Tứ, Tập bản thảo ấy, trích từ "về một vùng văn học", Hội Vănhọc nghệ thuật Quảng Nam Đà Nẵng, 1983

3 Phan Tứ, Nhật ký trích từ "Mẫn và tôi sống mãi", Nxb thanh niên, HàNội 2001

4 Mai Hơng- "Lê Khâm, Phan Tứ nhà văn chiến sĩ", "Phan Tứ toàntập", Nxb giáo dục, 2002

Trong cuốn "Văn học giải phóng miền Nam 1954 - 1970", Phạm Văn Sĩ

đã đề cập đến hiện thực cách mạng của nhân dân vùng Trung Trung Bộ Từ

tập truyện ngắn "Về làng", đến tiểu thuyết "Gia đình má Bảy" và "Mẫn vàTôi" ngời viết đã tái hiện lại hình ảnh những con ngời bình thờng vơn lêntrong cách mạng, vơn lên tính cách anh hùng Với một trình độ ngày càng caohơn, dung lợng tác phẩm đợc triển khai trên những diện rộng hơn, về quan hệgiai cấp và đấu tranh giai cấp, về sự trung thành của một tập thể quần chúngqua diễn biến của phong trào đồng khởi ở các xã vùng Trung Trung Bộ.

Mai Hơng trong "Lê Khâm - Phan Tứ, nhà văn chiến sĩ" đã đề cập đếnnhững khát vọng sống và viết của Phan Tứ về hiện thực cách mạng Từ khángchiến chống Pháp cho đến kháng chiến chống Mỹ Sau khi hoàn thành hai bộtiểu thuyết "Trớc giờ nổ súng", "Bên kia biên giới" - tác phẩm đề cập đến tinhthần đấu tranh của tình nguyện quân Việt Nam trên đất nớc Lào Phan Tứ lạitrở về với hiện thực quê hơng để viết tiếp những tác phẩm phản ánh chân thựccuộc cách mạng miền Nam Hiện thực cách mạng miền Nam luôn giục giã,thôi thúc Phan Tứ "trở về", "vào trong kia", "lên chiến khu", "lao vào chỗ khókhăn nhất" với khát khao viết đợc một tiểu thuyết về miền Nam đấu tranh.Phan Tứ đã thực hiện đợc nguyện vọng đó của mình thông qua quá trình lănlộn "trải đời, trải đạn"

Nhìn chung, các bài viết dù đề cập tới vấn đề gì cũng đã khái quát đợcnhững vấn đề cơ bản trong các tác phẩm của Phan Tứ Tiếp thu những ý kiếntrên đồng thời bổ sung thêm suy nghĩ của cá nhân, trong điều kiện cho phépcủa khóa luận, chúng tôi sẽ dùng những tác phẩm cụ thể và những ý kiến đánhgiá để chứng minh cho yếu tố sử thi trong các sáng tác của Phan Tứ thời kỳkháng chiến chống Pháp và chống Mỹ

3 Đối tợng, phạm vi và đóng góp của khóa luận

Tìm hiểu yếu tố sử thi trong văn học là một vấn đề hết sức rộng lớn,phong phú và đa dạng Không phải đến thời kỳ văn học (1945 - 1975) yếu tố

sử thi mới xuất hiện, mà nó xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử văn học của cácdân tộc, từ thời văn học Hi - La cổ đại, nhằm ca ngợi sự nghiệp anh hùng cótính toàn dân và có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc trong buổi bình minh củalịch sử

Do điều kiện và năng lực hạn chế của bản thân cũng nh do yếu tố kháchquan của khóa luận đa lại Vì vậy, chúng tôi chỉ xin đi vào khảo sát vấn đề

này qua các sáng tác của Phan Tứ để làm sáng rõ, yếu tố sử thi trong các sángtác của Phan Tứ thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ.

Sáng tác của Phan Tứ khá nhiều, song yếu tố sử thi chủ yếu tập trungtrong một số tác phẩm tiêu biểu nh:

- Bên kia biên giới: Tiểu thuyết 1958, 1978.

- Trớc giờ nổ súng: Tiểu thuyết 960, 1961, 1969, 1976, 18977.

- Về làng: Tập truyện 1964, 1976.

- Gia đình má Bảy: Tiểu thuyết 1968, 1971, 1972, 1975, 1984.

- Mẫn và tôi: tiểu thuyết 1972, 1975, 1978, 1987, 1995, 1999.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khái quát lại hệ thống khái niệm: Sử thi, khuynh hớng sử thi Đồng thờitái hiện một cách đầy đủ, có hệ thống về nội dung của các tác phẩm nêu trên,phân tích những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật, từ đó khái quát lên tính

sử thi trong sáng tác của Phan Tứ và những đóng góp của ông đối với thànhtựu chung của văn học thời kỳ (1945 - 1975)

5 Phơng pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu cần đặt đối tợng trong hoàn cảnh lịch sử cụthể, lịch sử dân tộc và lịch sử văn học trong mối quan hệ nhiều chiều Do vậychúng tôi sử dụng các phơng pháp nghiên cứu sau:

- Phơng pháp tiếp cận hệ thống: Nhằm khái quát những mặt biểu hiệncủa tính sử thi trong sáng tác của Phan Tứ thời kỳ (1945 - 1975)

- Phơng pháp phân tích miêu tả: Đây là phơng pháp truyền thống vàcũng là phơng pháp chính mà chúng tôi sẽ sử dụng trong khóa luận Việc phântích những tác phẩm, những chi tiết tiêu biểu, điển hình nhằm chứng minh cụthể, để từ đó rút ra kết luận khái quát

- Phơng pháp so sánh: Cảm hứng sử thi xuất hiện từ rất sớm từ thời HiLạp cổ đại trong các sáng tác: Iliát, Ôđixê, Ênêit ở Việt Nam xuất hiệntrong các tác phẩm văn học trung đại (văn học dân gian): Truyện ThánhGióng, Sơn Tinh Thủy Tinh Nhng đến thời kỳ văn học (1945 - 1975) thì nótrở thành cảm hứng chung của cả một lớp nhà văn - nhà chiến sĩ cách mạngnhằm phản ánh khí hào thế của dân tộc trong đó có Phan tứ Tuy nhiên trên

cái nền của cảm hứng chung ấy, mỗi nhà văn đều có đợc một tiếng nói choriêng mình, một phong cách thể hiện hết sức riêng biệt Để tìm hiểu cáichung để từ đó khám phá ra nét riêng biệt của Phan Tứ là điều hết sức cầnthiết đối với chúng tôi.

Bên cạnh những phơng pháp nghiên cứu mà chúng tôi đã đa ra thì việctìm hiểu một số bài viết của các nhà nghiên cứu, phê bình nhằm kế thừa vàphát triển một cách có sáng tạo cũng là điều hết sức cần thiết

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và phần tài liệu tham khảo, khóaluận gồm hai phần chính:

A Khuynh hớng sử thi trong văn học Việt Nam hiện đại

B Yếu tố sử thi trong sáng tác của Phan Tứ

Phần nội dung

A Khuynh hớng sử thi trong Văn học Việt Nam hiện đại

1 Khái niệm sử thi

Thể loại tác phẩm tự sự dài, xuất hiện sớm trong lịch sử văn học của cácdân tộc nhằm ngợi ca sự nghiệp anh hùng có tính toàn dân và có ý nghĩa trọng

đại đối với dân tộc trong buổi bình minh của lịch sử (Lê Bá Hán, Trần Đình

Sử, Nguyễn Khắc Phi - "Từ điển thuật ngữ văn học")

2 Khái niệm khuynh hớng sử thi

Kết cấu của sử thi là một câu chuyện đợc kể lại có đầu có đuôi, có quy

mô lớn vì theo Hêghen: "Nội dung và hình thức của nó thực sự là toàn bộ các

quan niệm, toàn bộ thế giới và cuộc sống của một dân tộc đợc trình bày dới hình thức khách quan của một biến cố thực tại" Các nhân vật chính của sử thi

là những anh hùng, tráng sĩ tiêu biểu cho sức mạnh thể chất và tinh thần, cho ýchí và trí thông minh, lòng dũng cảm của cộng đồng, đợc miêu tả khá tỉ mỉ,

đầy đủ, từ cách ăn mặc, trang bị đi đứng đến những trận giao chiến với kẻ thù,những chiến công lừng lẫy và và đôi khi cả những nét sinh hoạt trong đời th-ờng của họ nữa, điều đáng chú ý là tất cả những cái này đều đợc miêu tả trong

vẻ đẹp kỳ diệu - khác thờng Sở dĩ nh vậy là vì sử thi ra đời vào thời điểm nốitiếp thần thoại, tức là từ thế giới các vị thần bắt đầu chuyển sang thế giới củacon ngời, do vậy cái nhìn đậm màu sắc thần kỳ nói trên đối với các nhân vậttrog sử thi là không tránh khỏi Mác đã từng nhấn mạnh rằng, vẻ đẹp đặc thùcủa sử thi thể hiện hài hòa đặc biệt của nó vốn có liên quan đến các mối quan

hệ xã hội cha chín muồi lắm Ông gắn sử thi với thời đại khởi thủy của sự sảnxuất nghệ thuật đích thực đồng thời cho rằng sử thi trong hình thức cổ điểncủa nó đã tạo nên một thời đại trong lịch sử văn hóa.Trong sử thi, chủ yếumiêu tả hành động của nhân vật hơn là những rung động tâm hồn Nhng trongnhững câu chuyện kể, cốt truyện thờng đợc bổ sung thêm những mô tả có tínhchất tĩnh tại và những cuộc đối thoại trang trọng có tính chất nghi thức

Những tác phẩm sử thi nổi tiếng trong văn học thế giới còn lu giữ đếnnay không nhiều Có thể kể tên những tác phẩm tiêu biểu nh: "Iliát" và

"Ôđixê" của Hi Lạp, "Ênêit" của La Mã, "Mahabharata" và "Ramaiana" của

ấn Độ, "Bêovulph" của Anh Bên cạnh những tác phẩm sử thi đồ sộ nói trên,các dân tộc khác cũng có các tác phẩm sử thi ngắn gọn hơn dới dạng những

bài ca tráng sĩ hay dũng sĩ, nhng không kém phần nổi tiếng, ví dụ: "Bài caRôlăng" của Pháp, "IliaMurometx" của Nga, "Nibêlghen" của Đức Về saunày, những đặc trng cơ bản của sử thi dần dần biến đổi và đợc tiểu thuyết hiện

đại tiếp nhận để hình thành một thể loại mới: "Tiểu thuyết sử thi" Ví dụ: Tiểuthuyết "Chiến tranh và hòa bình" của Leptônxtôi, "Con đờng đau khổ" củaAlếchxây Tônxtôi

ở Việt Nam, những tác phẩm nh "Truyện Thánh Gióng", "Sơn TinhThủy Tinh", "Trờng ca Đam San" mang những đặc trng khá rõ nét của thểloại sử thi (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi - "Từ điển thuật ngữvăn học")

Kế thừa truyền thống văn học mang khuynh hớng sử thi ấy, văn học(1945 - 1975) ra đời đã tạo thêm một sức mạnh mới góp phần làm rạng rỡthêm nền văn học truyền thống, đồng thời tạo thêm đợc hớng đi riêng mới mẻ

và đặc sắc hơn Nhân vật không chỉ đợc thể hiện ở vẻ đẹp hành động mà còn

đợc thể hiện ở vẻ đẹp tâm hồn

3 Văn học mang khuynh hớng sử thi trong giai đoạn 1945 - 1975

Sống vững chãi bốn nghìn năm sừng sững Lng đeo gơm tay mềm mại bút hoa

Trong và đẹp sáng hai bờ suy tởng Sống hiên ngang mà nhân ái chan hòa.

Dân tộc Việt Nam qua 4.000 năm dựng nớc và giữ nớc, "các vua Hùng

đã có công dựng nớc, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ nớc" Trong 4.000

năm ấy, chúng ta phải đổ biết bao xơng máu Nhng cha bao giờ trong lịch sửdân tộc ta phải đổ nhiều xơng máu nh trong hai cuộc kháng chiến chốngPháp và chống Mỹ Khi cả nớc hành quân ra trận thì văn học cách mạngcũng ra đời và theo sát bớc đi của lịch sử dân tộc, điều có ý nghĩa sâu xa hơn

đối với chúng ta là sự trởng thành nhanh về nhiều mặt của đội ngũ văn nghệ

sĩ Một đội ngũ đông đảo sung sức gồm nhiều thế hệ đến từ nhiều nơi khácnhau, nhng họ đã đoàn kết trong Hội văn nghệ Việt Nam dới lá cờ chốngPháp, chống Mỹ cứu nớc giải phóng dân tộc Do vậy, một đặc điểm lớn quantrọng đợc hình thành trong văn học (1945 - 1975) đó là khuynh hớng sử thi

Cách mạng tháng Tám đã phá bỏ xiềng xích nô lệ cho cả một dân tộc vàchỉ trong điều kiện độc lập tự do ấy thì những tiền đề xã hội - chính trị và Mỹhọc của văn học hiện thực XHCN mới có thể phát triển và chín muồi.

Cái điều đáng nói nhất và nó trực tiếp nhất là cuộc Cách mạng thángTám đã cứu sống một thế hệ nhà văn Nghe tiếng sét đánh vào đầu lũ cớp nớc,

từ những nhà văn đang quẩn quanh bế tắc, sống mòn và chết mòn, từ những kẻcơ hội tùy thời đang đội gió, từ những anh chàng ngái ngủ giữa cuộc đời, hoặc

đang náu mình trong những "tháp ngà" xa lắc xa lơ cho đến những kẻ đang

đắm mình trong rợu, gái và thuốc phiện Tất cả đều bừng tỉnh, bỡ ngỡ vìchói lòa ánh sáng, nhng lại bàng hoàng, sung sớng thấy mình đã là dân một n-

ớc độc lập

Trớc sức mạnh mới của lịch sử dân tộc, cũng nh sự chuyển mình của

văn hóa, văn nghệ, Hồ Chủ tịch căn dặn lớp lớp nhà văn: "Văn hóa, nghệ thuật

cũng là một mặt trận, anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy" Nh một nguồn

nớc tơi mát trong lành, chảy mãi không bao giờ cạn, văn học lúc này đã bổsung thêm đợc một đội ngũ văn nghệ sĩ là những quần chúng xuất thân lànhững anh chiến sĩ bộ đội Điều này cũng có nghĩa là văn học có thêm một thế

hệ nhà văn mới của cách mạng, vừa là chiến sĩ vừa là nghệ sĩ, luôn luôn cómặt ở những mũi nhọn của cuộc sống, những con ngời tiêu biểu cho một nềnnghệ thuật còn tơi ròng sự sống, một nền văn nghệ thấm đẫm mồ hôi, máu vàthuốc súng, một nền nghệ thuật chân chất đẹp và khỏe nh những chàng trai

đang độ lớn

Bất kỳ ở đâu và ở thời điểm nào cũng vậy không bao giờ hình thành mộtcách mò mẫm, tự phát Nền văn học sau Cách mạng tháng Tám của chúng ta

là một nền văn học tự giác, có ý thức, đợc Đảng lãnh đạo Vì thế mà ý thức đó

đã đợc bộc lộ một cách nhanh chóng trong nhiều quan điểm sáng tác văn học

của thế hệ các nhà văn đi theo cách mạng: "Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh",

và đi theo tiếng gọi thiêng liêng của Bác: "Thà hy sinh tất cả chứ nhất định

không chịu mất nớc, không chịu làm nô lệ" (Lời kêu gọi toàn quốc kháng

chiến)

Sống trong khí thế hào hùng của dân tộc thì cái "tôi" cá nhân không còn

phù hợp với phơng châm sống của con ngời Việt Nam lúc này mà phải "Gạt

phăng hết mọi tình riêng nhỏ nhặt/ Để âm ghi một khối đời ta" Cả nớc lên

đ-ờng, ngời tiếp ngời nối nhau ra mặt trận

Để ghi lại dấu chân của ngời lính, các nhà văn - đồng thời là nhữngchiến sĩ cách mạng đã hoàn thành nhiệm vụ bằng cách ghi lại những cuộchành quân ấy Trong cuộc hành quân hình ảnh những con ngời anh hùng đợchiện lên với những dáng vẻ oai phong, lẫm liệt, đờng hoàng với t thế:

Và anh chết trong khi đang đứng bắn Máu anh phun theo lửa đạn cầu vồng

(Lê Anh Xuân)

Tséc-n-Sep-xki nói: "Cái đẹp chính là cuộc sống" Đối với chúng ta, cái

đẹp của Việt Nam hôm nay chính là cuộc sống anh hùng của nhân dân ta, cô

đọng ở những ngời anh hùng mến yêu của chúng ta Phản ánh những ngời anhhùng vào tác phẩm văn học, ca ngợi họ không tiếc lời, đó là nhiệm vụ vinhquang không thể lẩn tránh của nhà văn Hoàn cảnh càng khó khăn, gay cấn thìngòi bút của nhà văn càng có ý nghĩa hơn, nếu cần phải hy sinh, nhân vật anhhùng không do dự và tìm cách biến cái chết của họ thành nỗi khiếp đảm củaquân thù Trong truyện cổ tích của ta đã có những ngời chết rồi mà sống lại đểchống áp bức bất công, thì trong văn học cách mạng Việt Nam ngày nay vẫn

có những ngời chết rồi mà vẫn tấn công kẻ thù

Bởi anh chết rồi nhng lòng dũng cảm Vẫn đứng đờng hoàng nổ súng tiến công.

(Lê Anh Xuân)

"Nếu nh tính cách đợc tạo nên bởi hoàn cảnh thì cần phải làm cho hoàn cảnh trở nên nhân đạo hơn" (Mác) Nhân vật anh hùng trong văn học

cách mạng đã phát huy tác dụng tích cực của nó trong hoàn cảnh hết sức gay

go, đã có lúc tạo nên hoàn cảnh có lợi cho phong trào cách mạng

Chủ nghĩa anh hùng cách mạng và tinh thần dân tộc đợc thể hiện rấtphong phú dới nhiều hình thức, nhiều khía cạnh khác nhau, có khi nó đợc hiện

ra trong một vài nét gợi cảm Một ngời phụ nữ mặc áo sờn vai, theo Đảng nuôi

con, ngày ngày tâm niệm: "Một nửa quê hơng em quyết bảo toàn / Trao lại

tay anh ngày về thống nhất" (thơ Giang Nam) Một cô gái ở đô thị "Đi đấu tranh về thành phố đốt đèn/ Em sợ mẹ thầy thập thò trớc cửa" (thơ Viễn Ph-

ơng) Một cô Dy Hơ Thng làm giao liên trên dãy Trờng Sơn với "Đùm cơm

sắn với chiếc gậy mây", "Mỗi sáng ra đi nắng cài hoa trên tóc/ Buổi tối trở về

ma nhuộm váy chàm xanh" (thơ Ngọc Sơn).

Song tình dân tộc biểu hiện tập trung hơn trong một loạt hình ảnh nhchị út, chị Sứ, chị Hạnh, Hai Mẫn, út Sâm, má Sáu, má Bảy, má Ba, ông Tám,Sẻo Đuốc, ông T Đờn, ông Hai Biển, ông Văn Thiên Tờng ở những nhân vật

đó có sự kết hợp giữa những phẩm chất đạo đức truyền thống của ngời ViệtNam với những phẩm chất cách mạng của thời đại Đối với chúng ta, càng

đánh giặc, càng đi sâu vào tâm tình nguyện vọng cũng nh ý chí đấu tranh củaquần chúng, ta càng thấy hình ảnh dân tộc, hình ảnh tổ tiên ta sống lại sángngời qua những nhân vật anh hùng của chúng ta Thật vậy, trong cái căm thùcủa Nguyễn Văn Trỗi, Nguyễn Thị út, má Bảy có cái căm thù "ngày quên ăn,

đêm quyên ngủ, ruột đau nh cắt" của cha ông ta Nh cây cao to thì rễ ănxuống đất, ngời yêu nớc càng cao, phẩm chất cách mạng và anh hùng càng lớnthì quan hệ càng gắn bó với nhân dân, với truyền thống dân tộc

Trong đấu tranh chúng ta có hy sinh, có khổ đau, mất mát nhng đókhông phải là một thứ "biến cố bất hạnh", không phải là một sự tiêu vong nh

ta thờng thấy trong bi kịch, có hy sinh nhng đó là một sự hy sinh mang ýnghĩa tiến công đánh dấu từng bớc chiến thắng của cách mạng Nếu có khổ

đau có mất mát thì nhân vật chiến thắng khổ đau và vợt qua mất mát với mộtsức mạnh to lớn phù hợp với yêu cầu của chủ nghĩa anh hùng cách mạng

Văn học cách mạng đã dựng đợc một số hình tợng có giá trị thuyếtphục về một sự khổ đau có ý nghĩa tích cực, có ý nghĩa chiến thắng nh vậy Cókhi nhân vật là ngời đang ở trong tay quân thù (hiện tợng "gieo mầm" truyệnngắn Nguyễn Thiếu Nam) có khi nhân vật ở ngoài pháp trờng (nh NguyễnVăn Trỗi trong "Sống nh anh") cũng có khi nhân vật là một ngời bị nhục hình

mà không chết (nh Nguyễn Đức Thuận trong "Bất khuất") Nhân vật ở trongnhững hoàn cảnh hạn chế nh vậy tởng chừng nh con ngời đang lâm vào tìnhthế bi kịch, vậy mà ngời anh hùng của chúng ta, trong mọi tình huống, đềubiểu lộ một t thế chiến thắng, một t thế tiến công và mỗi hành động của họ

đánh dấu một thắng lợi của cách mạng Vả chăng, tính cách anh hùng trongvăn học chúng ta không nhất thiết gắn liền với tổn thất hy sinh (Nguyễn Thị

út, Nguyễn Đức Thuận)

Khi mô tả con ngời Việt Nam với tâm hồn Việt Nam, các nhà văn đãkhông coi nhẹ việc mô tả cảnh sắc thiên nhiên, nơi nhân vật lớn lên, sống vàchiến đấu Đấy cũng là một phơng diện của tính dân tộc cần thiết cho việc môtả tính cách anh hùng Tả cảnh rừng núi hùng vĩ ở Tây Nguyên, ở Trờng Sơn,các nhà văn đã góp phần nâng cao tính chân thực của hình tợng Nhà văn Phan

Tứ nói về đồng bằng Trung Trung Bộ nh giải đất hẹp bị kẹp một bên là biển,

một bên là núi, thiếu sự u đãi của thiên nhiên và từ đó nói đến con ngời ởTrung Trung Bộ phải tiến hành cuộc đấu tranh gay gắt của thiên nhiên cũng

nh với những lực lợng xã hội thù địch, từ đó nói đến truyền thống cách mạngcủa ngời Trung Trung Bộ Rõ ràng sự mô tả đó của Phan Tứ có đóng góp vàoviệc điển hình hóa nhân vật - ngời Trung Trung Bộ

Làm thế nào cho nhân vật anh hùng trở thành một tính cách văn học cósức mạnh truyền cảm, đó là điều băn khoăn chính đáng của nhà văn viết vềngời anh hùng Những thành công của nhà văn giúp chúng ta nhận thức sâuhơn về dòng văn học anh hùng của chúng ta, từ đó giúp chúng ta chủ độnghơn nữa trong việc tái hiện sáng tạo tính cách anh hùng, phát huy chủ nghĩaanh hùng cách mạng Vì lẽ đó, khuynh hớng sử thi đợc xem là một trongnhững đặc điểm căn bản thể hiện một cách sâu sắc có hệ thống của văn họcgiai đoạn 1945 - 1975

Khuynh hớng sử thi đợc biểu hiện trên những phơng diện sau:

3.1 Văn học mang khuynh hớng sử thi tập trung phản ánh những sự kiện

mang ý nghĩa lịch sử và có tính chất toàn dân thời kỳ 1945 - 1975, đó là Tổquốc và CNXH Đây là đề tài riêng biệt cao cả của nền văn học mới Việt Nam(1945 - 1975) Mỗi nhà văn đều mong muốn khám phá, phản ánh, ngợi ca chủnghĩa anh hùng cách mạng, viết những trang sử bằng thơ trong cuộc sống lao

động và chiến đấu của dân tộc ta Văn học thời kỳ này là bức tranh chân thực

đẹp đẽ lịch sử dân tộc Mỗi tác phẩm văn học đều chất chứa trong đó một khíthế hào hùng của dân tộc Các nghệ sĩ đều muốn viết những trang lịch sử bằngsáng tác văn học

3.2 Nhân vật

Con ngời trong văn học cách mạng Việt Nam 1945 - 1975 vì tập thể, vì

sự nghiệp chung, những con ngời xả thân vì sự nghiệp lớn và cụ thể ở đây là vì

Tổ quốc XHCN, vì sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc Họsẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân, hạnh phúc cá nhân cho sự nghiệp chung

Con ngời sống theo lý tởng, lẽ sống của thời đại với những khẩu hiệu:

"Tất cả cho tiền tuyến", "Tất cả vì miền Nam ruột thịt" hay "Mình vì mọi ng

-ời, mọi ngời vì mình"

ý thức đợc lẽ sống của mình, nhân vật thờng giải quyết mâu thuẫnriêng, chung một cách nhẹ nhàng, nhanh chóng Anh Nguyễn Văn Trỗi sẵnsàng hy sinh hạnh phúc cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ Mẫn trong "Mẫn và

tôi" đã phải nén nỗi đau riêng khi gia đình bị giặc giết hại để hoàn thành tốtnhiệm vụ chung, hay má Bảy, mặc dù chúng hành hạ con mình ngay trớc mặtnhng má vẫn tỏ ra điềm tĩnh và không hề lung lay ý chí ở đây, ta thấy cácnhân vật đều giải quyết các vấn đề giữa lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể mộtcách nhanh chóng Các nhân vật thành công thờng nh những viên ngọc sángkhông hề có vết xớc Tnú, Núp, Nguyễn Văn Trỗi, Trần Thị Lý, chị út Tịch,chị Sứ, Mẫn, út Sâm, má Bảy đều là những viên ngọc lung linh trên bầu trờivăn học Việt Nam và trở thành những nhân vật tiêu biểu cho khí phách kiên c-ờng bất khuất của ngời Việt Nam.

nh bom bi, bom tấn, máy bay B52, chất độc hóa học và cả máy cảm ứng điện

từ dò đờng đi của chiến sĩ ta Mặt khác, họ là những ngời phải chịu bao giankhổ đạp lên lửa đạn để đánh kẻ thù và truy kích kẻ thù bằng lòng dũng cảm.Không những thế mà còn đánh chúng bằng thứ vũ khí tối tân, trình độ văn hóa

kỹ thuật của chính mình Họ đã đánh Mỹ bằng chính thứ vũ khí văn nghệ từcái thô sơ đến cái sắc bén và càng ngày càng mài dũa cho vũ khí trong taymình thêm sắc nhọn

Những nhà văn, chiến sĩ này từ nhiều nguồn khác nhau: Có ngời đợc tôiluyện từ trong các cuộc kháng chiến trớc, tiếp thu kiến thức văn hóa, kinhnghiệm sáng tác từ trong cuộc kháng chiến trớc, có ngời từ trong cuộc sống ở

đô thị đi vào kháng chiến, mang theo cả sự hiểu biết của mình về cuộc sống,

về con ngời ở đô thị, lại có những ngời trẻ mới lớn lên, đợc đào tạo trong nhàtrờng cách mạng và trong không khí cách mạng, họ đem vào cuộc chiến đấutất cả sự cuồng nhiệt của tuổi trẻ say mê lý tởng, náo nức muốn cống hiến, lấy

sự cống hiến cho cách mạng, lấy sự quên mình vì Tổ quốc, vì tập thể làm hạnhphúc

Lấy những tấm gơng về lòng can đảm và tinh thần tận tụy phục vụ Tổquốc, các nhà văn - chiến sĩ càng nêu cho chúng ta một tấm gơng tốt về thái

độ cách mạng của ngời cầm bút Thái độ đó thể hiện trong cách nhìn của nhàvăn đối với hiện thực và con ngời Nh đồng chí Trờng Chinh nói, cái nhìn của

nhà văn phải là cái nhìn của "con chim đại bàng bay là là trên núi rừng trùng

điệp để tìm một nơi đỗ tốt", "không chìm sâu vào những cái vụn vặt cục bộ, không nao núng trớc những khó khăn tạm thời" Đó phải là cái nhìn lạc quan

đối với triển vọng lịch sử dân tộc, là cái nhìn khám phá đối với những phẩmchất tốt đẹp, những khả năng tiềm tàng của nhân dân, của dân tộc đi vào lòngngời, lòng đất, lòng núi, phát hiện những lớp mỏ mới qua những ánh than

đêm, nhìn thấy lửa cách mạng cháy rừng qua một tia lửa nhỏ, thấy khí pháchcách mạng của con ngời qua kinh nghiệm căm thù nh ngời ta thấy bão tố quamột sắc trời Và các nhà văn chiến sĩ của chúng ta đã chỉ ra cho chúng ta kinhngiệm về cái nhìn đúng đắn của ngời yêu nớc và cách mạng đối với hiện thực

và con ngời Việt Nam

3.4 Giọng điệu

Văn học viết theo khuynh hớng sử thi có giọng điệu hết sức trang trọng,hào hùng, lạc quan, phấn khởi, ta khó tìm thấy một giọng bi ai, bi thảm, vànếu có đề cập đến những hy sinh, mất mát thì đó cũng là hy sinh trong thế tiếncông kẻ thù và biến cái chết của mình thành nỗi khiếp đảm đối với quân thù:

"Bởi anh chết rồi nhng lòng dũng cảm/ Vẫn đứng đờng hoàng nổ súng tiến công" (Lê Anh Xuân) Và chính giọng điệu hào hùng lạc quan này đã làm nên

sức sống mới, sức sống mãnh liệt cho văn học 1945 - 1975 của chúng ta

B - yếu tố sử thi trong sáng tác của Phan Tứ

Chơng 1:

Phan Tứ - nhà văn chiến sĩ

1.1 Tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của nhà văn

Phan Tứ là một trong số ít nhà văn đã gắn bó và đi đến cùng với đề tàichiến tranh cách mạng và đi bằng chính cả cuộc đời cống hiến đầy nhiệt huyết

của mình: "Cuộc đời tôi từ hồi 14 tuổi, cho đến nay 64 tuổi toàn là sống trong

chiến tranh, cho nên tôi rất thiết tha viết về chiến tranh Viết ra, hay dở còn tùy bạn đọc Tôi chỉ muốn nói một điều thôi: Không ai ép mình đi theo kháng chiến chống Pháp, không ai ép mình đi theo kháng chiến chống Mỹ, thì bây giờ cũng không ai ép mìnhviết cả Chỉ ân hận là đã không làm tròn công việc " [21; 394-395].

Nhà văn Phan Tứ tên thật là Lê Khâm, bút danh chính thức: Phan Tứ,bút danh khác Lê Khâm, sinh ngày 20/12/1930, tại thành phố Quy Nhơn (Bình

Định) Sinh thời vào giai đoạn cả dân tộc bớc sang trang sử mới với sự ra đờivới sự ra đời của Đảng Cộng sản, cộng với truyền thống yêu nớc của gia đình,vì thế mà Phan Tứ nhanh chóng trở thành Đảng viên Đảng Cộng sản ngày20/3/1950

Sau khi trở thành Đảng viên Đảng Cộng sản, Phan Tứ hăng hái tham giavào phong trào cách mạng và giữ nhiều chức vụ khác nhau trong các phongtrào nh làm Việt Minh huyện Quế Sơn, Quảng Nam Từ tháng 4/1945 đếntháng 8/1945 làm Hiệu đoàn thuộc các Tỉnh đoàn thanh niên cứu quốc QuảngNam, Quảng Ngãi, Hà Tĩnh Ngày 15/5/1950 Phan Tứ nhập ngũ tại Hà Tĩnh

và ra Thanh Hóa học tại trờng Lục quân, tham gia chiến đấu tại Lào trongquân tình nguyện Việt Nam Tháng 11/1954, tập kết ra Bắc và học tại khoaNgữ văn, Đại học tổng hợp Hà Nội

Kể từ đây, trong con ngời của Phan Tứ có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữanhà văn và chiến sĩ cách mạng

Tháng 5/1961: đi B, cán bộ Việt Nam thuộc Ban tuyên huấn khu ủykhu V, viết báo và truyện ngắn, tham gia phát động quần chúng ở cơ sở.Huyện ủy viên

Tháng 6/1966: ra Bắc điều trị, công tác đối ngoại, theo dõi văn nghệmiền Nam, quyền Tổng biên tập Nhà xuất bản Giải phóng, bồi dỡng các nhàvăn trẻ.

Tháng 12/1974: đi B lần thứ hai, tham gia chiến dịch tổng tiến công

1975 và đi thực tế các tỉnh Nam Bộ

Tháng 5/1975 đến tháng 12/1980: phụ trách chuyên môn trại sáng tácvăn học quân khu V, ủy viên Đảng đoàn văn nghệ khu V, ủy viên Ban chấphành Hội nhà văn từ cuối năm 1975, ủy viên Ban th ký Hội nhà văn từ năm

1983 1989, kiêm nhiệm Chủ tịch Hội văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Nam

-Đà Nẵng từ năm 1978 - 1988 Đại biểu quốc hội khóa VIII

Từ 1993 đến tháng 4/1995: chữa bệnh do hậu quả chất độc màu da cam,tiếp tục hoàn thành bộ tiểu thuyết "Ngời cùng quê"

Từ trần ngày 17/4/1995, an táng tại nghĩa trang xã Hòa Hải, quận NgũHành Sơn, thành phố Đà Nẵng

Sự nghiệp sáng tác:

- Bên kia biên giới: Tiểu thuyết 1958, 1978

- Trớc giờ nổ súng: Tiểu thuyết 1960, 1961, 1969, 1976, 1977

- Về làng: Tập truyện 1964, 1976

- Trong đám mía: Truyện ngắn 1966

- Gia đình má Bảy: Tiểu thuyết 1968, 1971, 1972, 1975, 1984

- Măng mọc trong lửa: Bút ký 1972, 1977

- Mẫn và tôi: Tiểu thuyết 1972, 1975, 1978, 1987, 1995, 1999

- Trại S.T.18: Tiểu thuyết 1974

- Ma trong núi: Hồi ký 1984, 1985

- Ngời cùng quê: Tiểu thuyết, tập 1: 1985, 1995; tập 2: 1995

- Dịch "Sông Hằng mẹ tôi", văn học ấn Độ 1984, 1985.

Ngoài ra còn có một số truyện ngắn, bút ký, hồi ký in trong các cuốntruyện nhiều tác giả

Từ trong cuộc đời, song hành với cuộc đời, những tác phẩm của Phan

Tứ từ truyện ngắn đầu tay "Một ngày bên đồn địch" (1957), các tiểu thuyết

"Bên kia biên giới" (1958), "Trớc giờ nổ súng" (1960), viết về kháng chiếnchống Pháp đến những tác phẩm ra đời ngay trong khói lửa của cuộc khángchiến chống Mỹ: "Về làng" (1964), "Gia đình má Bảy" (1968), "Mẫn và tôi"(1972), "Trại S.T.18" (1974) và tác phẩm cuối đời - bộ tiểu thuyết "Ngời cùngquê" nh một bộ biên niên sử phản ánh trung thực những bớc đi đầy khó khăn,phức tạp nhng tất thắng của cách mạng Việt Nam Bám sát đời sống, lăn lộntrong đời sống, bằng sự nhạy cảm, từng trải và sắc sảo, Phan Tứ có khả năngphát hiện những vấn đề có ý nghĩa thiết thực đối với cuộc sống Tác phẩm của

Phan Tứ nhờ vậy đã góp phần kịp thời "trả lời những câu hỏi của cuộc sống

cách mạng đang đặt ra" (Tố Hữu) trong từng giai đoạn, từng thời điểm cách

mạng cụ thể Từ những vấn đề lớn: Bản chất anh hùng, nhân đạo của quân độicách mạng, tinh thần quốc tế vô sản cao cả, sự gắn bó giữa cách mạng dân tộc(giành giải phóng, độc lập, chủ quyền dân tộc) và cách mạng dân chủ (vấn đềruộng đất của ngời nông dân), những vấn đề chiến tranh của cách mạng miềnNam (Đồng Khởi, giành và giữ chính quyền, chống chiến tranh cục bộ và đặcbiệt của Mỹ) đến những vấn đề có ý nghĩa dân sinh: Tình yêu và lý tởngcách mạng, tình bạn, tình đồng chí của con ngời trong chiến tranh, sự tiếp nốitruyền thống, sự trởng thành và kế tiếp giữa các thế hệ cách mạng Sức hấpdẫn và giá trị của tác phẩm Phan Tứ trớc hết là ở khả năng phát hiện và giảiquyết đợc khá sâu sắc những vấn đề t tởng cấp thiết đó của đời sống cáchmạng Cùng với những khả năng đề cập những vấn đề xã hội có ý nghĩa, sángtác của Phan Tứ ngày càng đạt tới trình độ khái quát nghệ thuật cao Từ "Vềlàng" và "Gia đình má Bảy" đến "Mẫn và Tôi" và "Ngời cùng quê" là những b-

ớc phát triển rất đáng kể trong nỗ lực dựng lại những bức tranh hiện thực lớncủa đời sống xã hội với nhiều lớp chủ đề đan xen, với số phận của nhiều nhânvật thuộc nhiều tầng lớp, thế hệ, kiểu dáng khác nhau, với nhiều địa điểm, môitrờng và nhiều thời điểm lịch sử khác nhau Đó là một cố gắng, một thànhcông rất đáng trân trọng của Phan Tứ, ghi nhận khả năng chiếm lĩnh hiện thực

và năng lực sáng tạo nghệ thuật ngày càng dồi dào của nhà văn

Những giải thởng văn học:

- Giải thởng văn học Nguyễn Đình Chiểu

- Giải thởng văn học 30 năm (1945 - 1975) của Quảng Nam - Đà Nẵng

- Giải A mời năm (1975 - 1985) của Quảng Nam - Đà Nẵng

- Giải A mời năm (1985 - 1995) của Quảng Nam - Đà Nẵng

- Ngời cùng quê, giải thởng sách hay năm 1995 của Nhà xuất bản Hộinhà văn.

nói nh nhà văn Phạm Hổ, có cả máu thịt "cả cái sống của ông trong đó, Phan

Tứ đã góp phần không nhỏ tạo nên thành tựu chung của nền văn học cách mạng Việt Nam, một trong những nền văn hóa nghệ thuật tiên phong chống chủ nghĩa đế quốc trên thế giới".

ở Phan tứ, niềm say mê da diết với cuộc đời, với nghề vừa là kết quả tấtyếu của những tìm chọn cách sống, những khổ luyện, trải nghiệm nghiêm túccủa riêng ông

Vừa là sự tiếp nối tự nhiên truyền thống yêu nớc và cách mạng củavọng tộc, gia đình Vốn là cháu ngoại nhà chí sĩ yêu nớc Phan Châu Trinh đợcsinh trởng trong một gia đình trí thức tiểu t sản yêu nớc và cách mạng Phan

Tứ sớm giác ngộ và có ý thức hoạt động xã hội 15 tuổi ông đã hăng hái thamgia trong đội xung phong tuyên truyền của tỉnh, làm liên lạc chuyển tài liệu,báo chí bí mật rồi tham gia khởi nghĩa giành chính quyền trong Cách mạngtháng Tám (1945) và hoạt động tại quê hơng cho đến khi nhập ngũ (1950).Sau thời gian học tập tại trờng Lục quân Trần Quốc Tuấn, Phan Tú tham giacông tác tại chiến trờng Hạ Lào Vốn sống thực tiễn phong phú tích lũy đợctrong quá trình hoạt động cách mạng, đặc biệt 3 năm công tác trên chiến trờngHạ Lào, sau này trở lại sống động trong trang viết của ông và đó chính là cơ

sở để Phan Tứ nhanh chóng khẳng định đợc ngòi bút của mình với những sángtác khá thành công về đề tài kháng chiến chống Pháp, đặc biệt với hai tiểuthuyết "Bên kia biên giới" (1958) và "Trớc giờ nổ súng" (1960) Dới bút danh

Lê Khâm, chỉ với vốn sống dày dặn, tấm lòng và chân tài của ông, Phan Tứmới có thể dựng lại đợc vừa chân thật, sắc sảo, vừa cảm động sâu sắc về cuộcchiến đấu vô cùng gian khổ và quả cảm của tình nguyện quân Việt Nam trên

đất bạn

ở đó, Phan Tứ đã đặt ra những vấn đề nóng bỏng thời sự vừa có ý nghĩasâu sắc: Tinh thần quả cảm, hy sinh bản chất cách mạng cốt lõi - làm nên sứcmạnh chiến đấu và chiến thắng của quân đội cách mạng Việt Nam và Lào, vấn

đề quốc tế vô sản, đoàn kết hai dân tộc Việt - Lào trong cuộc chiến đấu chống

kẻ thù chung

Năm 1961, sau khi tốt nghiệp Đại học Tổng hợp, Phan Tứ tiếp tục viếtvăn, làm báo trong quân đội Nhng miền Nam quê hơng luôn đau đáu tronglòng nhà văn, hiện thực cách mạng miền Nam luôn giục giã, thôi thúc Phan

Tứ "trở về", "vào trong kia", "lên chiến khu", "lao vào chỗ khó khăn nhất" vớikhát khao "viết đợc một tiểu thuyết về miền Nam chiến tranh" Giữa năm

1961, Phan Tứ đã thực hiện đợc nguyện vọng da diết của mình Trở về côngtác tại chiến trờng miền Nam Lại những năm tháng lăn lộn trong thực tế chiến

đấu với đủ công việc, trên nhiều chiến trờng, đặc biệt chiến trờng Trung TrungBộ Khi tham gia chiến dịch, Phan Tứ hết lên núi lại xuống đồng bằng, bám

trụ "lội bùn và vợt suối lũ, làm nhà, nhổ cỏ sắn và suất lúa rẫy sốt rét, lạc

rừng đói meo liên miên, bị địch phục kích, tập kích, bắn pháo, ném bom"

[11; 81], "quanh năm không ra khỏi tầm đại bác của địch" Vất vả gian lao,nguy hiểm nh vậy nhng với 3 phơng châm sống "dũng cảm, khẩn trơng, trongsạch", Phan Tứ đã thanh thản sống vợt qua tất cả Ông đã ghi lại một cách cảm

động tâm sự của ông trong những này thật đáng nhớ này: "Tôi không băn

khoăn gì trớc nhữnh khó khăn ấy, bởi thực tế cách mạng miền Nam cuốn hút tôi rất dữ dội Tôi đã sống lại những năm tháng vừa chiến đấu vừa xây dựng cơ sở hạ Lào hồi chống Pháp, nhng sung sớng hơn trớc nhiều là tôi đang hoạt

động ngay trên đất quê hơng mà tôi luôn thơng nhớ" [11; 82] Những ngày

sống với đồng bào, bà con cô bác đã đợc Phan Tứ ghi lại trong nhật ký 1962:

"Tôi đã sống với đồng bào thợng trong làng chiến đấu, chông bẫy giăng nh mạng nhện chung quanh, đã mấy năm ăn cơm không muối, khoai sắn qua ngày để giành muối cho cách mạng Tôi đã sống với đồng bào Kinh ở đồng bằng, trong các làng mới giải phóng, hàng ngày bị máy bay đại bác bắn phá còn hung ác hơn hồi kháng chiến, nhng một lòng sống với cách mạng, chết với cách mạng" [21; 527] Sống trong cuộc sống ấy, bên cạnh những con ngời ấy

Phan Tứ cảm thấy mình bé nhỏ "những tính toán riêng t cháy vèo đi bên

những gơng anh hùng chói rực" [21; 538] Và nhà văn luôn tâm niệm phải

"tắm mình trong cuộc sống", "vừa chung tay xây dựng nó, vừa rèn giũa mình,chắt chiu gạn lọc mỗi ngày đêm lấy vài nét độc đáo của nó, không ngừng suynghĩ và cảm xúc về nó, nghiền ngẫm, tìm cách tái hiện nó" Chính ý thức ấy,

quan niệm về đời, về nghề ấy đã thúc đẩy Phan Tứ gan góc bám thực tế, bámphong trào "trải đời trải đạn" và viết văn Lấy "máu từ tim mình chảy ra thànhmực trên trang đời sạch đẹp " và cũng chính đó là điều đảm bảo chắc chắncho sự thành công trong những sáng tác mới của ông dới bút danh Phan Tứ -một trong những cây bút xuất sắc với những đóng góp quý giá vào dòng vănhọc đầy sức sống và sức chiến đấu của lực lợng văn học giải phóng Nh vậy,trở lại với chiến trờng miền Nam, Phan Tứ cùng với các bạn đồng nghiệp của

ông đã xác lập trớc hết một cách sống "Sống thật sự vào cuộc, làm một ngời

chiến sĩ thực sự, tham gia hết mình trong cuộc sống nh bất cứ ngời chiến sĩ nào, không làm "nhà văn" chuyên ghi chép và quan sát đứng bên cạnh, đứng ngoài" Tất cả đều chung chia tâm niệm của Nguyễn Thi: "Mình sẽ chỉ trở lại cầm bút khi nào cầm bút thực sự cần thiết và có ích nh cầm súng" Nói đến

Phan Tứ, trớc hết là phải nói đến t cách và cũng là t chất nhà văn - chiến sĩ ấynơi ông Biết sống hết mình, giành hết mình cho những công việc cấp thiết của

đời sống cách mạng Nhng Phan Tứ cũng biết rằng sự thật cuộc sống ở chiếntrờng vô cùng nghiệt ngã chỉ một mảnh bom, một viên đạn lạc, một cơn sốtbiến chứng có thể bẻ gãy ngòi bút bất cứ lúc nào Nhà văn đã chắt chiu thờigian, sức lực để sáng tác Cha có điều kiện viết những tác phẩm dài hơn "cuốntiểu thuyết dài ông hằng ao ớc đợc viết đang lớn dần lên trong óc, nhng phảigác lại để phục vụ cuộc chiến trớc mắt đã"

Năm 1964, Phan Tứ viết tập truyện ngắn "Về làng" với bút pháp hiệnthực già dặn, sắc sảo, đã đánh dấu một bớc tiến mới trong quá trình sáng tạonghệ thuật của nhà văn Từ ý thức của ngời trong cuộc khơi nguồn trực tiếp từtrong lòng cuộc sống cách mạng sôi động, truyện của Phan Tứ có sức ấm

nóng, vang vọng của đời sống Nói nh nhà văn Nguyên Ngọc: "Những sáng

tấc này của Phan Tứ có liên quan máu thịt với cuộc tranh cãi quyết liệt mà anh - và tất cả chúng tôi - lao vào hồi bấy giờ Vấn đề nóng bỏng nhất lúc này

là đánh giá quần chúng, nhận thức về quần chúng và bao giờ cũng vậy quan trọng nhất là nhạn thức về các khối quần chúng ấy, quần chúng trung gian,

đông đảo, "số đông im lặng" Họ sẽ đi với ai trong bão tố này? Đặt trong thời điểm "Về làng" ra đời, khi lực lợng văn học giải phóng còn rất mỏng, những tác phẩm văn học "từ miền Nam gửi ra" còn rất hạn chế, khó khăn, những truyện ngắn của Phan Tứ có một giá trị đặc biệt".

Sau thành công của "Về làng", Phan Tứ đợc chú ý hơn với tập Tiểuthuyết "Gia đình má Bảy" (1968), phản ánh sinh động phong trào Đồng Khởi

của một xã khu V kiên cờng, cuốn tiểu thuyết đã khái quát đợc khá toàn diệnbớc chuyển vĩ đại của cách mạng miền Nam sang thế tiến công Đến năm

1972, ông viết tiểu thuyết "Mẫn và Tôi", lấy chất liệu từ những trải nghiệmcuộc đời, đặc biệt là vốn sống ông đã thu đợc qua "hàng trăm đêm trắng lúnchân trên những tảng cát dày" của làng cá

Tác phẩm ra đời đã đáp ứng đợc nhu cầu cấp bách của dời sống và nềnvăn học khi đó: làm sao có những tác phẩm lớn để ghi lại những trang sử oanhliệt, những tác phẩm bao quát, miêu tả lại những giai đoạn lớn của cuộc khángchiến chống Mỹ cứu nớc này

Năm 1974, với tiểu thuyết "Trại S.T.18", Phan Tứ lại khắc họa mộtmảng hiện thực độc đáo mà chính nhà văn đã trải qua và cũng khá thuộc hiểu.Tác phẩm là sự cắt nghĩa ở chiều sâu, một nguyên nhân cơ bản cho sự thắnglợi của cách mạng Việt Nam, của những ngời lính cách mạng Việt Nam,

những ngời mang trong mình chân lý giản dị mà cao cả: "Ta càng đổ máu thì

từ Tiên Phớc (Quảng Nam) đến thị xã Tam Kỳ, đi Quảng Ngãi và Sa Huỳnh(sát Bình Định)

Trong những ngày cuối đời, Phan Tứ vừa chữa bệnh vừa viết bộ tiểuthuyết "Ngời cùng quê" với mong muốn đền ơn, trả nghĩa với đồng bào, đốngchí, với quê hơng đã cu mang, đùm bọc ông Nhng Phan Tứ viết cha xong thì

ông ra đi ngày 17/4/1995 và tiểu thuyết "Ngời cùng quê" mãi mãi còn dangdở

Nhìn lại cả quá trình sáng tác của Phan Tứ, có thể thấy ông là một trong

số ít nhà văn đã gắn bó và đi đến cùng với đề tài chiến tranh cách mạng và đibằng chính cả cuộc đời cống hiến đầy nhiệt huyết của mình

2.1.1 Phản ánh chiến tranh nhân dân, toàn dân, toàn diện ở miền Nam

Sau hiệp định Giơnevơ, nớc ta tạm thời chia cắt thành hai miền với haichế độ quân sự và chính trị khác nhau ở miền Bắc, dới sự lãnh đạo của Đảng,nhân dân tiến hành khôi phục và hàn gắn vết thơng chiến tranh từng bớc tiếnlên CNXH ở miền Nam, đế quốc Mỹ không thi hành đúng hiệp định, dựnglên chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm, tiến hành âm mu chiếm đóng miềnNam lâu dài, biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự củachúng Cuộc đấu tranh của nhân dân miền Nam chống đế quốc Mỹ và tay saibắt đầu từ đó Miền Nam đi trớc về sau Miền Nam đã hai lần đi trớc trongcuộc kháng chiến chống thực dân Pháp Nay miền Nam lại đi trớc trong cuộc

đấu tranh chống đế quốc Mỹ

Trong những năm tháng ấy, toàn miền Nam sống trong bầu không khíngột ngạt, nhiều đau thơng, tang tóc Nhng không chịu khuất phục: "thà hysinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nớc, không chịu làm nô lệ", toànmiền Nam đã nổi dậy đấu tranh đòi lại quyền độc lập tự do, xóa bỏ áp bức bấtcông, xóa bỏ ách kìm kẹp của Mỹ - Diệm

Trớc phong trào đấu tranh của nhân dân vùng Nam Bộ, nhân dân vùngTrung Trung Bộ cũng không chịu ngồi yên, họ vùng dậy đấu tranh đòi lạiquyền sống, quyền hạnh phúc, quyền làm ngời, quyền độc lập tự do để đi tớichân lý "Bắc - Nam sum họp xuân nào vui hơn" Đi sâu và phản ánh cuộcchiến tranh toàn dân, toàn diện của nhân dân vùng Trung Trung Bộ, Phan Tứkhông hề né tránh những đau thơng mất mát của nhân dân ta bên cạnh nhữngchiến công chói lọi làm rung chuyển chế độ Mỹ - Diệm

Trớc hiện thực đời sống cách mạng, nhiệm vụ của các nhà văn phải là đisâu, bám sát thực tế để viết nên những tác phẩm chân thực để đi vào lòng ngờivới phơng châm: "sống thật sự vào cuộc, làm một ngời chiến sĩ thực sự, thamgia hết mình trong cuộc sống nh bất cứ ngời chiến sĩ nào, không làm "nhàvăn" chuyên ghi chép và quan sát, đứng bên cạnh, đứng ngoài" Phan Tứ đãlao vào cuộc chiến ấy với tất cả lòng yêu nghề, yêu ngời và lòng căm thù giặcsâu sắc Nếu nh hiện thực đợc phản ánh trong các tác phẩm của Anh Đức làvùng Nam Bộ kiên cờng, bất khuất và tiêu biểu là cuộc đấu tranh bảo vệquyền sống, quyền làm ngời, quyền độc lập dân tộc, quyền thống nhất đất nớccủa toàn thể nhân dân Hang Hòn (Hòn đất) Trong cuộc chiến tranh của toàndân nơi đất mũi Cà Mau, những con ngời nơi đây đã một lòng sống với lý tởnggiết giặc cứu nớc, từ em bé 13 tuổi con chú T Râu cho dến ngời già mù lòa nh

ông T Đờn Những con ngời tởng chừng nh vô danh ấy lại góp phần làm nênchiến thắng, nh Bác Hồ đã nói: "tuổi nhỏ làm việc nhỏ, tùy theo sức của mình"hay "tàn mà không phế" Hay hiện thực cách mạng mà Nguyễn Trung Thành

đa vào tác phẩm của mình là hiện thực vơn lên trong mọi hoàn cảnh khó khăncủa vùng đất Tây Nguyên - nơi đã sản sinh ra những con ngời anh hùng vớinhững lý tởng cao đẹp, không sợ hy sinh gian khổ nhằm phục vụ Tổ quốc,nhân dân trong một giai đoạn lịch sử nhất định, đặc biệt đó là tinh thần đoànkết chiến đấu của những buôn làng khi cách mạng về nh làng Kông - Hoa,làng Xô Man

Trong tác phẩm "Đất nớc đứng lên" có đoạn Nguyên Ngọc viết: "Chín

mơi ngời lại đi trong núi thành một hàng dài Gió đổ lá vàng khô xuống trên gùi của họ Lần này khổ lắm nhé! Lần này phải lấy cái cây mà chặt cây to làm rẫy rồi! Phải lấy cái răng mà căn miếng da con trâu rồi! Bụng tức thằng Pháp vô cùng, bụng nó nh lửa, nó ác lắm! ".

Hiện thực đợc phản ánh trong tác phẩm của Phan Tứ là hiện thực cáchmạng vùng Trung Trung Bộ với những hình thái riêng của nó, với những đặc

điểm riêng của nó Khác với Nam Bộ, khác với vùng đất Tây Nguyên hồikháng chiến chống Pháp tất cả đều bị dịch chiếm đóng, ta và địch ở xen nhautrong thế răng lợc Trung Trung Bộ là vùng đất tự do có chính quyền cáchmạng, có đoàn thể quần chúng, phần lớn hoạt động công khai Lối sống, hìnhthức hoạt động, cách vạn động quần chúng của cán bộ các tỉnh Liên khu V cũ

có nhiều chỗ khác với cán bộ Nam Bộ

Trong các tác phẩm của Phan Tứ ta thấy hình ảnh Đảng, Bác Hồ luônxuất hiện và cảm hóa quần chúng đánh giặc cứu nớc ở "Bên kia biên giới" và

"Trớc giờ nổ súng", Phan Tứ đã đặt ra vấn đề vừa nóng bỏng thời sự, vừa có ýnghĩa sâu sắc: Tinh thần quả cảm hy sinh, bản chất cách mạng - cốt lõi làmnên sức mạnh chiến đấu và chiến thắng kẻ thù của quân đội cách mạng ViệtNam và Lào, vấn đề quốc tế vô sản, đoàn kết hai dân tộc Việt - Lào trong cuộcchiến đấu chống kẻ thù chung Đây là hai tác phẩm ra đời vào thời điểm màkhông ít tác giả hoặc có xu hớng "tô hồng" hiện thực hoặc tìm chọn phản ánhhiện thực ở những nơi "vốn nó đã hồng", Phan Tứ đã có cách tìm chọn và phản

ánh hiện thực tỉnh táo với những mặt đa diện của nó ở "Trớc giờ nổ súng"chẳng hạn, nhà văn đã phản ánh hiện thực đúng nh nó đã tồn tại với tất cả cáitốt - cái xấu, cái anh hùng, cái đớn hèn, cái thuận lợi, cái khó khăn Để thựchiện đợc nhiệm vụ của mình, đội chuẩn chiến CC3 của bộ đội tình nguyệnViệt Nam làm nhiệm vụ trinh sát, chuẩn bị cho mặt trận mở chiến dịch đánh

đồn Pà Thạc (Lào) đã phải trải qua vô vàn thử thách gian nan, tổn thất Nhiềulần họ bị lọt vào ổ phục kích của địch, lâm vào tình trạng vô cùng gay cấn:Thiếu nớc, hết gạo, mất điện đài Cần phải chuyển gấp tài liệu về cho mặt trậntrong khi nhân lực lại cạn kiệt bởi ngời đau ốm, kẻ mất tinh thần, toàn đội đãmệt mỏi, kiệt sức sau nhiều ngày đêm ròng rã chịu đựng gian khổ, thiéu thốn.Nội bộ bị phân hóa gay gắt: Ngời giảm sút ý chí, tìm con đờng tự sát, ngời bị

sa vào tay giặc, kẻ đào ngũ, ngời hy sinh chỉ còn một ngời duy nhất đem

đ-ợc tài liệu về tới đđ-ợc mặt trận "trớc giờ nổ súng" Hoàn cảnh thử thách nghiệtngã ấy là sự thật Phan Tứ không ngần ngại né tránh Từ trang viết chân thựccủa nhà văn, ngời đọc càng căm giận, thấm thía, trân trọng hơn bản chất cáchmạng, sự hy sinh và phẩm chất anh hùng của ngời chiến sĩ trong cuộc đấutranh chống đế quốc thực dân, bảo vệ loài ngời

Đến truyện ngắn "Về làng", tác giả đi vào từng cảnh ngộ khác nhau,từng nẻo đờng khác nhau của các nhân vật, trải qua quá trình đấu tranh gaygắt, gian khổ đều đã đợc giác ngộ, tụ họp lại trong dòng thác cách mạng, nhàvăn cho thấy quá trình chuyển biến khó khăn mà tất yếu của quần chúng, đặcbiệt là lớp quần chúng trung gian và sức mạnh quật khởi của cách mạngmiền Nam

Sau thành công của "Về làng", Phan Tứ càng đợc chú ý hơn với tập tiểuthuyết "Gia đình má Bảy", phản ánh sinh động phong trào Đồng Khởi của mộtxã khu V kiên cờng, cuốn tiểu thuyết đã khái quát đợc khá toàn diện bớc

chuyển vĩ đại của cách mạng miền Nam sang thế tiến công Nếu nh ở "Vềlàng", Phan Tứ tập trung phản ánh quá trình giác ngộ của quần chúng cáchmạng thì ở "Gia đình má Bảy", nhà văn hớng vào khối quần chúng cách mạng

đã đợc giác ngộ "nh một khối vàng ròng": "Thà chết vinh còn hơn sống nhục",

mà nhân vật trung tâm là má Bảy, má là ngời mẹ giàu tình cảm, nói ít làmnhiều, dẫu không khỏi có lúc "ngấm mệt" bởi những bắt bớ, tra tấn, kìm kẹp,dã man của kẻ thù, nhng cuối cùng vẫn vững vàng tren con đờng sống và cũng

là lối thoát duy nhất của ngời dân miền Nam khi đó, hòa vào dòng thác cáchmạng dới sự lãnh đạo của Đảng Thông qua quá trình diễn biến t tởng của máBảy và hai ngời con của má: T sỏi và út Sâm, Phan Tứ đã thể hiện rõ quátrình diễn biến t tởng và hành động của quần chúng cách mạng xã Kỳ Bờng,của nhân dân cách mạng Trung Trung Bộ và rộng hơn của miền Nam trong b-

ớc ngoặt lịch sử trọng đại những năm 1960 - 1961

"Gia đình má Bảy" đợc xem là một bức tranh "toàn diện và sâu sắc" vềcuộc đấu tranh giành và giữ chính quyền gay go và quyết liệt của nhân dânmiền Nam dới sự lãnh đạo của Đảng cách mạng Cuộc đấu tranh gian khổ, ácliệt của nhân dân miền Nam, sức mạnh vô song của quần chúng cách mạng và

xu thế tất thắng của cách mạng miền Nam thấm đẫm trong từng trang viếtnhiệt tình, sâu sắc của nhà văn

Sau "Gia đình má Bảy", hình ảnh đất và ngời khu V kiên cờng vẫn luôncuốn hút nhà văn, khiến Phan Tứ viết tiếp tiểu thuyết "Mẫn và Tôi" Qua hainhân vật chính Mẫn và Thiêm (nhân vật Tôi) tiêu biểu cho lớp cán bộ trẻ quảcảm, kiên cờng, mạnh dạn, thông minh và sáng tạo giữa dòng thác cách mạng

ào ạt của "những cuộc nổi dậy của lòng yên nớc và mối thù cha trả" của quầnchúng cách mạng miền Nam, tác phẩm đã tái hiện chân thực cuộc chiến đấucủa cả làng cá thuộc khu V - một vùng vành đai nóng bỏng sát ngay căn cứquân sự Chu Lai khổng lồ của Mỹ trong những ngày băn lề giữa hai cuộcchiến tranh đặc biệt và cục bộ Từ một vùng đất, từ những con ngời cụ thểtrong một thời đại cụ thể này, Phan Tứ muốn và phần nào đã đạt tới tầm kháiquát rộng lớn, có ý nghĩa nhân loại, thời đại "loài ngời đánh lấn đế quốc từngbụi tre một trên làng Cá"

2.1.2 Ca ngợi tinh thần cách mạng quốc tế cao cả của quân tình nguyện Việt Nam trên đất nớc bạn

Bằng vốn sống thực tiễn phong phú, tích lũy đợc trong quá trình hoạt

động cách mạng, đặc biệt ba năm công tác trên chiến trờng Hạ Lào, sau này