Cấu trúc luận văn 13Chơng I: Những vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến đề tài 141.1 Một vài nét khái quát về chủ nghĩa hiện thực 14 1.1.2 Yếu tố hiện thực đợc thể hiện rỏ nét ở thể loại
Trang 1Lời cảm ơnQua một thời gian nghiên cứu, đợc sự giúp đỡ và chỉ bảo tận tìnhcủa thầy giáo hớng dẫn, thầy giáo phản biện và sự chân thành của cácthầy cô giáo trong tổ bộ môn văn học Việt Nam, đến nay luận văn đã đ-
ợc hoàn thành
Nguyễn Thi là một tác giả lớn có nhiều cống hiến cho dòng vănhọc kháng chiến của nớc nhà Nghiên cứu về ông, đặc biệt là yếu tốhiện thực và lảng mạn đợc thể hiện trong những tác phẩm truyện và kýcủa ông đó là một vấn đề không đơn giản Do khuôn khổ thời gian vànăng lực có hạn chắc chắn đề tài luận văn sẽ không tránh khỏi nhữngkhiếm khuyết Kính mong quý thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp góp
ý kiến để luận văn hoàn thiện hơn
Qua đây em xin bày tỏ lòng biết ơn thầy Ngô Thái Lễ, các thầycô giáo khoa Ngữ Văn- trờng Đại Học Vinh và bạn bè đã giúp đỡ emhoàn thành luận văn
Trang 25 Cấu trúc luận văn 13
Chơng I: Những vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến đề tài 141.1 Một vài nét khái quát về chủ nghĩa hiện thực 14
1.1.2 Yếu tố hiện thực đợc thể hiện rỏ nét ở thể loại truyện và ký 151.2 Một vài khái quát về chủ nghĩa lãng mạn 16
1.2.2 Yếu tố lãng mạn đợc thể hiện trong truỵên và ký 17
Chơng II: Vị trí văn học sử của Nguyễn Thi trong nền văn học
Chơng III :Yếu tố hiện thực và lãng mạn trong truyện và ký của
3.1 ảnh hởng của thời đại đối với sáng tác của Nguyễn Thi 273.2 Yếu tố hiện thực trong truyện và ký của Nguyễn Thi 313.2.1 Tập trung ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng 333.2.2 Truyện và ký, Nguyễn Thi đề cập tới sự sàng lọc nghiêm khắc
của chiến tranh và sự phân hoá dữ dộ trong hàng ngũ cách mạng 463.3 Yếu tố lãng mạn đợc thể hiện trong truyện và ký của Nguyễn Thi 54
1.1 Nền văn học cách mạng Miền Nam gắn liền với cuộc chiến tranh
cách mạng vĩ đại ngay trên mảnh đất Miền Nam Thành đồng tổ quốc“ Thành đồng tổ quốc” ” Ra
đời từ trong lòng của cuộc chiến tranh tàn khốc, quật cờng, đầy nghiệt ngãvới nhiều hy sinh mất mát và co không ít những chiến công hào hùng nhngnền văn học cách mạng Miền Nam vẫn thu đợc những thành tựu to lớn đónggóp vào sự nghiệp cách mạng của dân tộc Điều này đã đợc khẳng định tại
Đại hội Đại biểu toàn Quốc lần thứ IV của Đảng: “ Thành đồng tổ quốc”với những thành tựu đã
đạt đợc chủ yếu trong việc phản ánh hai cuộc chiến tranh vĩ đại của dân tộc văn học nghệ thuật nớc ta xứng đáng vào hàng ngủ tiên phong của những nên văn học nghệ thuật chống đế quốc trong thời đại ngày nay [3]”
Trong sự phát triển của nền văn học cách mạng Miền Nam, các nhà văn giảiphóng đã trởng thành nhanh về nhiều mặt và đã trở thành một đội ngũ đông
đảo sung sức gồm nhiều thế hệ đến từ nhiều nơi khác nhau và từ nhiều
Trang 3nguồn khác nhau Do đó, họ đã đem vao sáng tác của mình những cáchnhìn, những lời cảm nghĩ và những phong cách thể hiện của họ cũng khácnhau Đặc biệt, trong mỗi sáng tác của lớp nhà văn cách mạng luôn đợc đặt
ra trong mối tơng quan giữa sáng tác hiện thực và lãng mạn, dễ đợc ngời đọcchấp nhận đó là:”văn xuôi đã trở thành bức tranh chân thực của cuộc sống vàcon ngời Việt Nam trong một thời kỳ quyết liệt và vẻ vang nhất của lịch dântộc.Từ đó, họ đã đóng góp riêng cho thành tựu văn học cách mạng MiềnNam với nhiều thể loại phong phú, với những tìm tòi đổi mới không ngừng
về nội dung cũng nh hình thức
1.2 Để hiểu rỏ nền văn học cách mạng Miền Nam và những tác giả, tácphẩm tiêu biểu thuộc giai đoạn này Nhng, do thời gian cung nh trình độ tduy còn hạn chế, ngời viết xin đi sâu nghiên cứu một tác giả tiêu biểu, độc
đáo của văn học cách mạng Miền Nam là Nguyễn Thi
Cuộc đời nhà văn Nguyễn Thi diễn ra rất ngắn ngủi, ông hy sinh ở độ tuổi
40, số lợng tác phẩm của Nguyễn Thi để lại cho văn học cách mạng cũngkhông nhiều, thậm chí có nhiều tác phẩm đang ở dạng phác thảo dang dở.Nhng ông có nhiều đóng góp lớn lao bởi vì mỗi tác phẩm của ông tràn đầychất hiện thực và lãng mạn, giúp cho thế hệ sau hiểu đợc cả một giai đoạnchiến tranh ác liệt nhng cũng rất hào hùng của lịch sử dân tộc Mặc dầu vậy,toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Thi đợc đánh giá cao Ông đợcxem là một kiểu mẩu cho lớp nhà văn chiến sĩ
1.3 Tìm hiểu yếu tố hiện thực và lãng mạn trong truyện và ký củaNguyễn Thi là tìm hiểu những nét đời sống trong sáng tác của ông NguyễnThi tiêu biểu cho lực lợng cầm bút trẻ, sớm đợc chuẩn bị một cách tích cực
từ trong cuộc kháng chiến chông pháp và thực sự trởng thành trong khói lửacủa cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nớc Đồng thời ông cũng là một trongnhững nhà văn có tên tuổi đã góp phần làm rạng rở sức sống của nền vănhọc cách mạng Miền Nam
Để khẳng địng vị trí của Nguyễn Thi không thể thiếu trong dòng văn học
cách mạng Miền Nam, khi ông hy sinh đã có nhận định rằng: Nguyễn Thi
đã ngã xuống, nhiều lớp trẻ phải tập hợp lại mới đứng đầy khoảng cách dới chân anh vừa bị bỏ trống Cho đến mãi sau này khi xuân Diệu mất mới đợc
đánh giá nh thế: Xuân Diệu nh” cây đại thụ mà khi ngã xuống để trống cả một vùng trời" ( Vũ Quần Phơng).
- Đội ngũ các nhà văn giải phóng rất đông đảo, mổi ngời một cách đónggóp riêng cho thành tựu văn học.Cũng một đề tài phản ánh cuộc chiến tranhgiải phóng dân tộc nhng anh Đức thì khác,nguyễn Trung Thành khác, TrầnMinh Hiếu khác Ngời thì hấp dẫn chúng ta bằng chất trử tình mồng thắmcủa thơ,ngời thì gây hứng thú bằng những căng thẳng đầy kịch tính hoặc vớicái bộn bề hùng tráng cả dáng dấp sử thi… Nh Nhng Nguyễn Thi lại khác có
Trang 4nét độc đáo riêng, ông mô tả và đi vào thế giới nội tâm nhân vật bằng ngòibút sắc sảo lời văn giản di mang đậm chất hiện thực và lãng mạn.
1.4 Đối với Nguyễn Thi, ông đã thể hiện cuộc sống trong mọi màusắc,âm điệu, cung bặc khác nhau của nó Đó cũng là một nét đặc sắc trongtài năng và phong cách Nguyễn Thi Vì vậy, khi nói về Nguyễn Thi chúng
ta có thể nói về một cuộc sống rầt mực dữ dội bên cạnh một chiều sâu êmdịu lặng lẻ của tâm tình, nói về sự phong phú của một chất thơ trong suốtbên cạnh cái bộn bề hùng tráng của sử thi;nói về một bút pháp trử tình đônhậu bên cạnh không ít âm diệu trào phúng sâu cay.Tóm lại, nói về NguyễnThi là nói về một phong cách đa dạng
Quả là thế và hoàn toàn dể hiểu, khi ngời viết đó là Nguyễn Thi và khi
đối tợng miêu tả đó là hiện thực Miền Nam Cho nên, có thể nói đóng gópnhiều nhất của Nguyễn Thi cho nền văn học cách mạng Miềm Nam là yếu
tố hiện thực và lãng mạn trong truyện và ký của ông , một phong cách luôngắng đạt đến mức tối đa để có thể thâu tóm cuộc sống ở dạng đúc kết nhất
Nh vậy, nghiên cứu đề tài nay sẻ giúp chúng ta hiểu và đánh giá vị trícủa Nguyễn Thi trong dòng văn học cách mạng ở đề tài này nghiên cứu
đến yếu tố hiện thực và lãng mạn là liên quan đế li luận văn học và kiếnthức văn học sử Do vậy, sẻ giúp ngời viết cũng cố thêm kiến thức về líluận văn học và văn học sử
Một lí do nửa để ngời viết tìm đến với đề tài này bởi Nguyễn Thi làmột tác giả có những tác phẩm đợc đa vào học ở trờng phổ thông Nghiêncứu đề tài này giúp ích cho việc nghiên cứu và giảng dạy sau nay
Về Nguyễn Thi, từ trớc đến nay đã có nhiều tác giả đề cập trên cácbáo, tạp chí văn học dới nhiều góc độ khác nhau, nhng cha có một tác giảnào đi sâu nghiên cứu yếu tố hiện thực vạ lãng mạn trong truyện và ký của
ông
Với những lí do trên ttôi chọn đề tài luận văn này là: Yếu tố hiện thực”
và lãng mạn đợc biểu hiện trong truyện và ký của Nguyễn Thi ”
Với đề tài này chúng tôi chỉ tập trung đi sâu tìm hiểu một ytongnhững nét đặc sắc của ông đó là yếu tố hiện thực và lãng mạn đợc thể hiệnqua các tác phẩm của ông.Chúng tôi hy vọng luận văn này sẻ góp phầnkhẳng định vị trí xứng đáng của tác giả-một nhà văn có tầm vóc, mộtphong cách riêng biệt.Tác phẩm cũng nh cuộc đời của Nguyễn Thi là mộttrang đẹp trong nền văn học Việt Nam hiện đại
2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu.
Có thể nói Nguyễn Thi đã dành cho chúng ta những trang sách thạtquý.Nói về thành công của nhà văn dỉ nhiên, phải kể nhiều yếu tố.Song,
điều quan trong nhất vẩn là tâm hồn của tác giả.Nguyễn Thi là một tâmhồn tha thiết yêu thơng và căm thù mảnh liệt.Điều đó khiến những trangviết của ông giàu về hình tợng và mổi hình tợng đều làm cho chúng ta rung
động và để lại dấu ấn sâu sắc.Rỏ ràng ả là hiếm có ngời viết nào chỉ với số
Trang 5trang ssó dòng ít ỏi lại dựng đợc chân dung nh Nguyễn Thi nói là kết quả
sự trải đời hiểu ngời thật phong phú
Vì vậy, khi nói tới Nguyễn Thi là ta luôn hình dung tới đối tợng đợcmiêu tả đó là hiện thực Miền Nam.Một hiện thực đợc phản ánh theo phongcách Nguyễn Thi – Một phong cách luôn đạt đến mức tối đa để thâu tóm
riêng và tác phẩm của ông mang tên G “ Thành đồng tổ quốc” ơng mặt còn lại Nguyễn Thi” Mỗi
ngời mỗi tác giả góp vào làm sáng tỏ những thành công cũng nh hạn chếcủa ông
Cố nhiên, ở đây chúng tôi không có ý đínhăp xếp đầy đủ một th mục
về nghiên cứu Nguyễn Thi mà chỉ có tính chất điểm xuyết những ý kiếntiêu biểu gắn với vấn đề đặt ra với tiểu luận
Trớc tiên dẫn lời của giáo s Phong Lê trong bài “ Thành đồng tổ quốc”Đặc sắc của
Nguyễn Thi” : Nguyễn Thi viết ít, vài tuỳ bút, m“ Thành đồng tổ quốc” ời truyện ngắn, một truyện vừa hoàn chỉnh , vaì phác thảo ký, truyện dài còn dang dở Thế nh-
ng, đọc tác phẩm anh ai là không cảm nhận một nỗi xôn xao, day dứt về những điều trông thấy và cũng xôn xao không kém là dữ dội, tiếng vang
“ Thành đồng tổ quốc” ”
của cuộc đời ấy trong chính tâm hồn mình” (7,49)
Phải chăng những điều trong thấy “ Thành đồng tổ quốc” ” đó là hiện thực của cả cuộckháng chiến chống Mỹ cứu nớc của nhân dân ta ở miền nam qua nhữngtrang viết của Nguyễn Thi
Nhị Ca nhấn mạnh: chiến tranh không bao giờ là một trò chơi dễ“ Thành đồng tổ quốc”
dàng, mô tả nó mà né tránh khía cạnh mất mát đau thơng chỉ làm giảm giá vinh quang của đau khổ vợt qua dủng cảm phấn khởi thắng lợi để rất thật không kém các thất bị hi sinh trong chiến đấu Nguyễn Thi nói khá trọn vẹn
điều đó ngay giửa lúc đang nổ sung bảo vệ tính hiện thực nghiêm túc của văn học nhìn mọi tổn thất không bị luỵ tác giả cũng không trình bày thắng lợi xuôi chiều, vui vẻ Chẳng cần leo lên mấp mé bờ vực Thắm không chon tình huống gây cấn dử vững khiếu thẩm mỹ chân chính Anh đề cập tới những trờng hợp phổ biến nhìn chung vẻ đợc cân bằng hai mặt đen trắng và các màu sắc trung gian của hiện tợng" [1,249].
Vủ Đức Phúc khi bàn về truyện ngắn của Nguyển Ngọc Tấn“ Thành đồng tổ quốc” ”Ông
viết: Chúng ta có rất nhiều truyện ngắn hay và khá nhiễu tác giả suất sắc’’
về truyện ngắn trên tờ tạp chí này,đã có nhiều bài về truyện ngắn của Bùi Viển, Bùi Đức ái, Nguyển Khải, Vủ Thị Thờng, Nguyển Đinh Dủng, Anh
Trang 6Đúc, Nguyển Trung Thành không nói tới Nguyễn Ngọc Tấn là một thiếu sót về cách nhìn và cách thể hiện cuộc sống mới, về phong cách dân tộc về nhiều mặt khác của nghệ thuật viết truyện, tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tấn
đều có những khám phá khiến ngời ta không thể quên đợc" (11,45)
Qua đó, cũng có thể khẳng định đợc ngòi bút của Nguyển Thi rất
thành công trên lỉnh vực mô tả hiện thực.Viết về "sức sống của ngòi bút Nguyển Thi’’, Nguyển Đăng Mạnh có kết luận "Không chỉ cuộc đời anh dủng mà chính những trang viết của anh đã làm bằng chứng cho một cây bút không bao giờ chịu đứng ngoài hay tụt lại đằng sau trong cuộc hành quân vỉ đại của nhân dân ta để đa ph‘’ ơng hoá , tiểu thuyết hoá cuộc‘’ ’’ ‘’
đời anh đã bám riết lấy nó cho đến phút cuối cùng trên những mủi nhọn nhất và những đỉnh cao nhất của nó bằng cả thể xác lẩn tâm hồn,để quan sát,để ghi chép ,để suy nghĩ khám phá sáng tạo trong những ngôn ngữ chắt lọc luôn từ cuộc sống ấy Bới vậy, những tác phẩm anh để lại không phải là những thứ nghệ thuật mỏng manh, mà thời gian dể dàng làm cho h nát Đó
là hiện thực cách mạng tự biểu hiện trong cái gân guốc, mảnh liệt nhất của
nó [10,239].
Mục đích của Nguyễn Thi là Nhà văn muốn đứng trên hai bàn chân‘’
bám chắc vào đất, vào hiện thực và lảng mạn Từ bỏ mọi khoa trơng, Nhà văn hết sức cố gắng để chi tiết, hình ảnh ngôn từ tất cả phải nh nó vốn có
ở đời, dẩu sự thực ở đời lấm khi tàn nhẩn [5]’’
Do vậy, ở tác phẩm Những đứa con trong gia đình’’ ’’có ngời đã tráchNguyển Thi là đã dựng lên những chi tiết ghê khiếp quá nh cảch đòi đầu với
hình ảnh thằng Bé Việt Đầu ba d‘’ ới đất không lợm,cứ nhè cái thằng liệng
đầu mà đá ’’,hình ảnh một ngời vợ bồng con cắp rổ đi theo giặc đòi đầu
chông Quả là ngòi bút của Nguyển Thi rất dử dội khi dựng lên những hình
ảnh kinh khủng nh thế.Nhng tại sao phải né tránh sự dử dội, kinh khủng nếu
đúng đấy là hiện thực?
Đọc những tác phẩm truyện và ký của Nguyển Thi ta thấy nhà vănluôn bám sát với hiện thực cuộc sống và những yếu tố lảng mạn,tác giả th-ờng thể hiện trung thành với những nguyên mẫu đã đợc lựa chọn trong thựctại Chính những trang viết của anh đã làm bằng chứng cho một cây bútkhông bao chịu đứng ngoài hay tụt lại đằng sau trong cuộc hành quân vĩ đạicủa nhân dân ta
Khi đọc những tác phẩm chính nh ‘’Những đứa con trong gia
đình , Ng’’ ’’ ời mẹ cầm súng , Mẹ vắng nhà’’ ’’ ’’ và những tác phẩm còn dang
dở nh’ ’ở xã trung nghĩa , Ước mơ của đất , Cô gái đất Ba Dừa’’ ’’ ’’ ’’ ’’và nhất
là Sen trong đầm’’ ’’có thể coi đó công tác chuẩn bị cho một nhà văn tơng laithực sự có tầm vóc lớn với những tác phẩm còn dang dở Nguyển Thi đã đạt
đợc những rãnh cây kin mở đầu cho một phơng thức canh tác mới,hứa hẹnmột kết quả bội thu Nhng mãi mãi ông đã nằm lại nơi đỉnh xuất phát.Chiến tranh là vậy,hang triệu con chim vổ cánh mà không bay đợc
Trang 7Viết về Nguyển Thi từ trớc đến nay đã có một số ngời quan tâm Thếnhng dẩu sao đó cũng là những bài viết nhỏ.Có tính chất tổng hợp chungchung về cuộc đời cũng nh sự nghiệp, cha có ai phát hiện đầy đủ và thật
đúng mực về Nguyển Thi cũng nh cha thật đi sâu vào những vấn đề cụ thể
và khoa học.Là ngời của hậu thế,sự quan tâm đến con đờng vẻ vang của mộtnhà văn-chiến sỹ, nhà văn chủ nghĩa anh hùng cách mạng đã khiến chúngtôi đến với đề tài này
Việc nghiên cứu Yếu tố hiện thực và lảng mạn qua truyện và ký của’’
Nguyễn Thi’’qua đó để đánh giá đúng vị trí của Nguyễn Thi là hết sức quan
3 Giới hạn và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài.
3.1 Giới hạn của vấn đề
Đây là một đề tài mang tính tiểu luận nên chúng tôi không có thamvọng nghiên cứu về toàn bộ những sáng tác của ông.ở đây chúng tôi chỉ đi
sâu tìm hiểu Yếu tố hiện thực và lảng mạn qua truyện và ký của Nguyễn’’
Thi ’’
Đề tài này có hai phơng diện cần đề cập:
Về lý luận: tìm hiểu yếu tố hiện thực và lãng mạn qua truyện và ký.
Về văn học sử: Chủ yếu là những tác phẩm của Nguyễn Thi.
Do đề tài mang tính văn học sử,có chú ý đến những vấn đề lý luận
nh-ng khônh-ng phải là vấn đề chính
3.1.1 Sáng tác của Nguyễn Thi chia làm 3 thời kỳ
-Thời kỳ đầu với những bài thơ đầu tay- lối vào văn học của NguyễnNgọc Tấn cho tới nay hầu nh chẳng ai biết đến thơ Nguyễn Ngọc Tấn nhngquả là Tấn đã từng bắt đầu bằng làm thơ
- Thời kỳ thứ hai: đợc đánh dấu bằng những truyện ngắn của Nguyễn
ngọc Tấn ở những năm 60 ở miền Bắc với 7 truyện ngắn : Quê hơng, Làm việc,Xuông núi, Lao động quang vinh,Ttrăng sáng, Về nam, Món quà tết.
Nổi lên trên tất cả,bằng bạc suốt cả tập truyện là long thơng nhớ Miền Nam.-Thời kỳ thứ 3: Với bút danh Nguyễn Thi qua các tác phẩm thế kỷ Đây
là chặng đờng mà Nguyễn Thi đạt đợc nhiều thành công xuất sắc nhất Dovậy, ở đề tài này phạm vi chúng tôi nghiên cứu chủ yếu từ giai đoạn NguyễnThi vào Nam(1961) cho đên lúc hy sinh(1968), nghĩa là thời kỳ chống Mỹcứu nớc qua truyện và ký Mặc dầu vậy, trong quá trình nghiên cứu, đây đóchúng tôi vẫn có sự so sánh giữa các thời kỳ sáng tác khác nhau
3.1.2 Khi đi sâu tìm hiểu chất hiện thực và lãng mạn chũng tôi tậptrung vào giai đoạn chống Mỹ cứu nớc qua các tác phẩm truyện và ký củaNguyễn Thi thời kỳ này, cụ thể là:
Trang 8Truyện ngắn : Chuyện xóm tôi
Mùa XuânNhững đứa con trong gia đình
Mẹ vắng nhàDòng kinh Quê hơng
Ước mơ của đấtSen trong đầmCô gái đất Ba Dừa
Tiểu thuyết: ở xã Trung Nghĩa
3.2 Nhiệm vụ của đề tài:
Đề tài này đi sâu vào tìm hiểu yếu tố hiên thực và lãng mạn trongtruyện và ký của Nguyễn Thi Yếu tố hiện thực và lãng mạn là một nét đặcsắc trong sáng tác của ông vậy yếu tố hiện thực và lãng mạn đó đợc biểuhiện nh thế nào? trên những phơng diện nào? đó là vấn đề mà độc giả vànhững ngời nghiên cứu rất quan tâm Bởi vì có hiểu rỏ chât hiện thực và lãngmạn đó thì ngời ta có thể soi chiếu từ nhiều phía, giữ lại cho bạn về sau biếtbao bằng chứng sống, những xúc cảm tơi mát chân thực, những dấu vết sốtdẻo mà đối vơí tơng lai lâu dài sau này hẳn là vốn quý không gì thay đổi đ-ợc
Thành công của các nhà văn chống Mỹ cứu nớc trong đó có NguyễnThi là thành công của ý thức phấn đấu bám sát hiện thực và lãng mạn , thànhcông của tinh thần trách nhiệm ngời viết nhằm làm ngời th ký, ngời chép sửcủa thời đại Và chắc chăn đó sẽ là một trong những khởi điểm quan trọngcho những khái quát nghệ thuật lớn, không chỉ là bây giờ mà còn cho lâu dàisau này
- Phơng pháp phân tích tác phẩm, cụ thể là loại truyện
- Phơng pháp phân tích lịch sử (có quan điểm lịch sử cụ thể trong việcnhìn nhận đánh giá)
- Phơng pháp thống kê( qua những tác phẩm nh:”ngời mẹ cầmsúng”,”những đứa con trong gia đình” )
- Phơng pháp đối chiếu so sánh: so sánh Nguyễn Thi với các tác giảkhác nh: Anh Đức, Nguyễn Trung Thành
Trang 9ơng 2: Vị trí văn học sử của Nguyễn Thi trong nền văn học Việt
Nam hiện đại
Ch
ơng 3: yếu tố hiên thực và lãng mạn trong truyện và ký của Nguyễn
Thi
Ch ơng I
những vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến đề tài
1.1 Một vài nét khái quát về chủ nghĩa hiện thực:
1.1.1 Về thuật ngữ chủ nghĩa hiện thực:
Theo nghĩa rộng: chủ nghĩa hiện thực dùng để xác định mối quan hệgiữa tác phẩm và hiện thực Với khái niệm này, chủ nghĩa hiện thực gần nh
đồng nghĩa với khái niệm sự thật đời sống vì tác phẩm nào cũng phản ánh
đời sống [16, 54] (Cách hiểu này hiện nay không còn đợc lu hành nữa).Theo nghĩa hẹp: Thuật ngữ chủ nghĩa hiện thực đợc dùng để chỉ mộtphơng pháp hiện thực hoặc một khuynh hớng, một trào lu văn học có nộidung chặt chẽ xác định trên cơ sở nguyên tắc mĩ học sau đây:
- Mô tả cuộc sống bằng hình tợng tơng ứng với bản chất của những sựkiện của chính cuộc sống và bằng phơng thức điển hình hoá các sự kiện của
sự sống
- Thừa nhận sự tác động đôi bên giữa con ngời và hoàn cảnh
- Đòi hỏi sự tái hiện chân thực "Những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình" [8] bên cạnh việc tái hiện chân thực các chi tiết.
Nh vậy, việc nắm vững thuật ngữ chủ nghĩa hiện thực rất quan trọnggiúp chúng ta hiểu đợc hiện thực trong mệnh đề văn học phản ánh hiện thực
mà chúng ta luôn nhắc đi nhắc lại Điều đó phải đợc hiểu là cuộc sống củacon ngời với tất cả sự phong phú đa dạng của nó, bản chất và quy luật pháttriển của nó, chứ không phải chỉ là trong sự kiện, hiện tợng, chi tiết ngẫunhiên hoạt động bên ngoài của con ngời
Trong cuốn "Về một số vấn đề lý luận cơ bản đang đợc tranh luận trong cuộc sống đổi mới" do giáo s Lê Bá Nhẫn chủ biên cũng cho rằng:
Mối quan hệ giữa văn học và hiện thực rất phức tạp Một mặt, đó là tiếngnói, cách nhìn của nhà văn về hiện thực, mặt khác là bản thân hiện thực đ ợcphản ánh, ghi lại trong tác phẩm Tính chân thực trong văn học, do đó cũngkhông phải chỉ là tính chân thực của sự phản ánh, mà còn là tính chân thựclịch sử của thái độ, cách đánh giá và sự trung thực của nhà văn [4]
Trang 10Cố Tổng bí th Trờng Chinh cũng đã từng nói tác phẩm văn nghệ phải
thể hiện sự sống "Thật hơn sự sống thờng là nh thế" [2, 97] tính chân thực
của hiện thực đợc phản ánh trong tác phẩm văn học nghệ thuật đã trở thànhmột trong những đặc trng cơ bản của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa.Văn học Việt Nam hiện đại từ chỗ phản ánh hiện thực một cách sơ sài,khi bắt đầu tiếp xúc với chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa đã ngày càngphản ánh hiện thực một cách sâu sắc nhất, trong những tác phẩm tiêu biểunhiều nhà văn trởng thành về t tởng, tâm hồn và nghề nghiệp
1.1.2 Yếu tố hiện thực thể hiện rõ nét ở thể loại Truyện và Ký:
Truyện và Ký viết về ngời thật việc thật đều có một tính chất chung làviết về những sự việc xảy ra trong cuộc đời và những con ngời có thật, têntuổi khi vào tác phẩm cũng không thay đổi Có thể nói Ký cũng rất gần gũivới Truyện nhng khác với Truyện, Ký có quan điểm thể loại là tôn trọng sự
thật khách quan của cuộc sống, không h cấu "Nhà văn viết Ký luôn chú ý
đảm bảo tính xác thực của hiện thực đời sống đợc phản ánh trong tác phẩm.
Sự việc và con ngời trong Ký phải xác thực hoàn toàn có địa chỉ hẳn hoi Đó
là vì Ký dựng lại sự thật đời sống cá biệt một cách sinh động chứ không xây dựng các hình tợng mang tính khái quát: Tính khái quát do tác giả thể hiện bằng suy tởng [16].
Trong thể loại truyện trọng đặc biệt là tiểu thuyết thờng chú ý toí tínhkhái quát còn trang ký thờng chú ý đến tính cá thể hoá, chẳng hạn những
tác phẩm "Sống nh Anh" "Ngời mẹ cầm súng" đã làm xúc động lòng ngời.
Đúng nh Chế Lan Viên đã có lần viết "Đọc nhiều lần mà lần nào cũng rng rng nớc mắt" Vì đâu có những tác phẩm lôi cuốn chúng ta đọc nhiều lần và
gây cho chúng ta những xúc động mạnh mẽ đến thế ? Đó là những tác phẩmviết về ngời thật, việc thật và đều thuộc thể Ký
1.2 Một vài khái quát về chủ nghĩa lãng mạn:
1.2.1 Về thuật ngữ chủ nghĩa lãng mạn:
Trong đời sống, chc láng mạn đợc dùng với hai nghĩa:
- Chỉ những mơ ớc viển vông, xa thực tế, những điều không có thực
- Chỉ những t tởng lý tởng hoá hiện thực và khát vọng hớng đến một
t-ơng lai huy hoàng dù đang còn xa với hiện tại
Trong nghiên cứu văn học và nghệ thuật học, thuật ngữ chủ nghĩa lãngmạn nhằm chỉ một trào lu t tởng nghệ thuật và phơng pháp sáng tác của trào
lu lúc đó đối lập với chủ nghĩa cổ điển Trào lu này ra đời ở Tây Âu sau cáchmạng 1789, phát triển mạnh mẽ ở Châu Âu vào thế kỷ XVIII đầu thế kỷXIX Chủ nghĩa lãng mạn phản ánh tâm trạng nhiều tầng lớp ở Tây Âu nhAnh, Pháp, Đức
Trang 11Chủ nghĩa lãng mạn ngoài cách hiểu là phơng pháp sáng tác của trào luvăn học có tên gọi tơng ứng, còn đợc xem là một kiểu sáng tác tái tạo (haycòn gọi là phơng thức sáng tác tái tạo) đối lập vơí kiểu sáng tác tái hiện, tức
là kiểu sáng tác hiện thực thiên về mô tả thế giới khách quan Kiểu sánghiện thực (tái hiện) có thể bao gồm chủ nghĩa hiện thực thời kỳ phục hng,chủ nghĩa hiện thực thời cổ điển, chủ nghĩa hiện thực phê phán, chủ nghĩahiện thực xã hội chủ nghĩa… Nh kiểu sáng tác lãng mạn (tái tạo) có thể gồm ph-
ơng pháp sáng tác trong thần thoại, trong chủ nghĩa lãng mạn… Nh
Khái niệm kiểu sáng tác rộng hơn khái niệm phơng pháp sáng tác.Chủ nghĩa lãng mạn trong văn học nghệ thuật là sự phản ứng của nghệ
sĩ với chế độ đơng thời, nhng tuỳ theo thái độ phản ứng và cách thức tìm ớng giải thoát của nghệ sĩ, chủ nghĩa lãng mạn sẽ thành hai hớng riêng, khácnhau
h Khuynh hớng tiêu cực với thái độ bi quan với thực tại, tình cảm chánchờng và hoài niệm quá khứ Các đại diện xuất sắc của khuynh hớng này làSatôbriăng, Lamactin, Avinhi
- Khuynh hớng tích cực tràn trề niềm tin vào hiện tại và tơng lai, lạcquan về nhân thế và khả năng cải tạo đời sống Tiêu biểu cho khuynh hớngnày là V.Huy Gô, AMuytxê, G.Xăng Họ nuôi dỡng cho ngời đọc hoài vọngvới lý tởng tự do, bình đẳng, bác ái gợi ra một thế giới tốt đẹp mà mọi ng ời
đều sống trong sự hoà hợp vì tình thơng yêu
Tóm lại, chủ nghĩa lãng mạn dù lãng mạn tiêu cực hay lãng mạn tíchcực đều có những điểm chung giống nhau Bất mãn với thực tại, từ chối thựctại vì họ quan niệm đó là một thực tại phi thẩm mỹ
1.2.2 Yếu tố lãng mạn đợc thể hiện trong Truyện và Ký:
Truyện và Ký trong sáng tác của Nguyễn Thi đã phản ánh đợc hiện
thực cuộc sống Cụ thể qua tác phẩm "Ngời mẹ cầm súng" miêu tả chị út
Tịch, hình tợng hoá ngời anh hùng là lãng mạn
Chất lãng mạn còn thể hiện rất rõ trong các tác phẩm nh "Những đa con trong gia đình", "Ước mơ của đất", "Sen trong đồng", "Ngời mẹ cầm súng", "Dòng kênh quê hơng", "Mẹ vắng nhà".
1.3 Thuật ngữ Truyện và Ký:
ở đây thuật ngữ này mang tính chất giữa Truyện và Ký
- Ký thì nghiên về ngời thật, việc thật, giá trị của Ký không chỉ mangtính xác thực lịch sử mà nhất là ở chỗ nó mang tính xác thực điển hình.những sự kiện, con ngời, tâm trạng… Nh ợc nêu trong ký thờng là những sự đkiện, con ngời, tâm trạng có chọn lựa, có ý nghĩa khái quát đến một mức nào
đó
Trang 12- Truyện thì bào giờ cũng có cấu trúc bố cục rõ ràng là bao giờ cũnggắn liền với nó cũng phải có cột truyện và gắn liền với cốt truyện là một hệthống nhân vật.
Nh vậy, Nguyễn Thi đã chọn thể loại Truyện ký vì nó phản ánh đợcnhiều mặt hiện thực và lãng mạn của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nớc ởmiền Nam Nghiên về thể loại Truyện và Ký, một trong những thế mạnh củaNguyễn Thi
Trong văn học Việt Nam từ sau cách mạng tháng tám, Ký giữ một vaitrò đặc biệt quan trọng Nhiều tác phẩm Ký có giá trị lần lợt xuất hiện, gópphần tạo nên bộ mặt đa dạng của đời sống văn học Những tác phẩm ấy đãphản ánh kịp thời, nhiều mặt của đời sống, bề bộn, phong phú, xứng đáng là
"Bộ đội tiền tiêu" của văn học nghệ thuật.
Ch
ơng II
vị trí văn học sử của Nguyễn Thi trong nền văn học
Việt Nam hiện đại
Có một triết gia đã từng nói rằng: Mọi cái chết đều giống nhau nhng khác nhau đó là cái còn lại cho đời là những gì ? Nguyễn Thi của chúng ta
cũng sinh khi tuổi đời còn rất trẻ, ở độ chín của tài năng nhng những sángtác của ông để cho đời chứng tỏ chất lợng, bản lĩnh, sức mạnh nghệ thuậthiện thực và lãng mạn đặc biệt của Nguyễn Thi đã làm cho tác phẩm của
ông có một sức bao trùm, sức cảm, sức động viên lớn
Không là danh nhân nhng có những con ngời mà cuộc đời và sự nghiệpcủa họ mỗi lần có dịp nhìn lại, ta vẫn phát hiện đợc nét mới mẻ, hiện đại củaNguyễn Thi - Nhà văn mặc áo lính, ngời lính viết văn đi đến tận cùng cuộc
đời binh nghiệp trong vị thế chiến sĩ xung kích gần 30 năm, là thuộc khôngnhiều những con ngời nh thế
Nguyễn Thi là một nhà văn tuổi đời không dài, nhng vị trí văn học của
ông lại quan trọng Bằng những tác phẩm văn học thành công, ông có nhiều
đóng góp cho sự phát triển của Truyện, Ký và sớm minh chứng đợc sự đúngtrong đờng lối văn nghệ của Đảng, đờng lối hớng nhà văn đến những mũinhọn của cuộc sống, để có thể cầm bút với t cách là một nhà văn chiến sĩ,
đánh giặc bằng vũ khí văn học lợi hại
Ông đi theo cách mạng với t cách là một chiến sĩ và một nghệ sĩ, chiến
sĩ, có lần ông đã thực sự đối diện với quân giặc và đã tự tay nổ súng đánh
Trang 13trả Ông còn viết báo, làm diễn ca, góp lời cho nhạc, làm những việc tuyêntruyền hàng ngày, cùng với sự say mê tận tuỵ của một nghệ sỹ Là nghệ sỹ,
ông quan niệm sáng tác là một phần biểu hiện vật chất của cái hồn, cái lõicủa chiến sĩ trên Hai con ngời, nghệ sỹ và chiến sỹ đó không hề tách rời màchuyển hoá vào nhau
Cũng nh mỗi ngời dân Việt Nam khác, chiến đấu để dành quyền độclập dân tộc và toàn vẹn lãnh thổ của tổ quốc mình, Nguyễn Thi cũng có lòngcăm thù sâu sắc bọn cớp nớc và bán nớc Ông đã tham gia và hoạt độngkháng chiến bằng khả năng và sức lực của mình Là chiến sỹ, là nghệ sỹ,
ông thấy đợc thực trạng và bản chất của cuộc chiến tranh, đứng về phía bên
ta lẫn về phía bên địch Vì thế ông đã chắt chiu, nâng niu những tình cảmnhỏ và khí phách cao độ, từng hành động nhỏ mà anh dũng tuyệt với củamọi lứa tuổi, mọi con ngời, ở mọi tầng lớp nhân dân ta, cũng nh thấy đợc sựhèn hạ man rợ, nham hiểm của kẻ địch Nguyễn Thi là nhà văn rất xông xáo,
có tinh thần trách nhiệm cao, luôn có mặt kịp thời ở mũi nhọn kháng chiến
Do đó, nhà văn rất am hiểu cuộc sống, đã đi vào cuộc sống để lấy đề tài vàcảm hứng sáng tác Không phải Nguyễn Thi ngồi trong phòng kín để tởng t-ợng ra, viết nên những tác phẩm của mình Nếu nh không lặn lội ở chiến tr-ờng, không nắm chắc đợc thực tế ở miền Nam, không đi nhiều nơi tiếp xúcnhiều ngời thì làm sao Nguyễn Thi dựng nên đợc một cuộc sống oi ngột nh
"ở xã Trung Nghĩa" làm sao thấy đợc mâu thuẫn trong nội bộ "Cô gái đất
Ba Dừa", hay sự phân hoá dữ dội trong lòng hàng ngũ của ta "Sen trong
đồng".
Đứng vững trên cơng vị một ngời Việt Nam yêu nớc chân chính, cảmnhận trên mảnh đất quê hơng Nam Bộ, Nguyễn Thi đã đem toàn bộ cuộc đờimình đặt vào cuộc chiến đấu giải phóng dân tộc Ông sống gắn liền với mồhôi xơng máu của nhân dân, nhất là với bộ đội, nông dân Sức mạnh và niềm
tự hào của ngòi bút ông chính là ở đó Có thể nói những trang viết củaNguyễn Thi không chỉ là kết quả của sự quan sát thông minh, công phu màtrớc hết là tinh tuý của một cuộc đời, một chiến sĩ sẵn sàng hy sinh trọn vẹnvì cách mạng, của một tấm lòng, một trái tim nhà văn - nhà nghệ sỹ chanchứa tình cảm, tình yêu thơong trong sáng và căm thù mãnh liệt
Là nhà văn - chiến sỹ, Nguyễn Thi có một cuộc đời hoạt động thật sôinổi ở ông luôn tồn tại hai mặt đối lập: Giàu tình cảm, tha thiết, đằm thắmvới bạn bè đồng chí, gia đình và cả những phong cách thiên nhiên… Nh đồngthời lại có một cài gì trầm mặc, quyết liệt không khoan nhợng Cả hai mặttrên đều đợc thể hiện một cách tự nhiên, chân thực Con ngời nghệ sỹ giàuxúc động, sống mãnh liệt và luôn vơn lên tầm cao và những suy tởng vàhnàh động mà ông cho là đúng nhất, cần thiết nhất ấy ở Nguyễn Thi đã đợcbiểu hiện một cách khá rõ qua thơ văn ông và cũng làm nên những nét đặcsắc trong nghệ thuật của ông
Sáng tác của Nguyễn Thi có 3 giai đoạn
Trang 14Hồi tham gia du kích ở ngoại thàn
h Sài Gòn (Xã Tân Thời Tứ) và bộ đội miền Đông Nam bộ, ông đã viếtnhng cha có gì thành công lắm
Khoảng những năm 1956 - 1962 làm việc ở Tạp chí văn nghệ quân đội,
ông viết nhiều cả văn và thơ, tập hợp ở "Trăng sáng" (1969) và "Đôi bạn"
(1962) hai truyện ngắn này ông đã bộc lộ nghệ thuật dựng truyện tự nhiên,một cách miêu tả tâm lý khéo léo, lối diễn đạt trong sáng, thể hiện một tấmlòng thơng nhớ miền Nam, nơi bao đồng chí của ta đang quằn quại dới sựtàn sát của quân thù, nơi ông có ngời vợ trẻ và đa con gái bé nhỏ của ông ch-
a hề biết mặt
Những mầm sống tài năng trên của Nguyễn Thi thực sự đợc phát triểnmạnh mẽ kể từ giai đoạn ông về Nam chiến đấu và sáng tác ở tạo chí vănnghệ Quân đội giải phóng từ 1962 cho đến lúc hy sinh Thời gian này ôngthờng xuống các đơn vị chiến đấu hay đến với phong trào du kích để đợcgần gũi chiến sỹ và đồng bào
Thực tế chiến trờng khiến ông trăn trở nhiều về nghề nghiệp Ông tâm
sự với Nhà văn Nguyễn Trọng Oánh: "Viết đi, kinh nghiệm ở chiến trờng là phải làm liền, không viết nhanh thì ngời mới việc mới ào tới, chuyện sự vụ chồng chất, cuối cùng tất cả mãi mãi sẽ là dự định" Trong khoảng thời gian
không dài, vừa xây dựng căn cứ, lực lợng, vừa chiến đấu, sản suất, vừa nắmtình hình, vừa phải viết tranh thủ ở dới hầm, ở trên xuống lúc đi công tác… Nh
là cây bút cần mẫn, tởng nh mỗi trang viết của Nguyễn Thi đều rút ra từ sổtay ghi chép, để nh thửa đất trồng cây những rãnh mạ tốt cây nhổ lên từ chânruộng màu mỡ Do vậy, ông đã cho ra đời một khối lợng tác phẩm khôngnhỏ, gồm các thể loại: Truyện, Ký, Thơ, Hoạ, Ca khúc Nhiều tác phẩmtrong số đó đã đạt tới giá trị t tởng và nghệ thuật cao: Ngời mẹ cầm súng,Chuyện xóm tôi, Mẹ vắng nhà, Những đa con trong gia đình, Dòng kênh quêhơng, Sen trong đồng, Ước mơ của đất, ở xã Trung Nghĩa Các truyện này
về sau đợc in trong tập "Truyện và Ký Nguyễn" [18].
Một ngời bạn chiến đấu, một ngời bạn văn - Nguyễn Trọng Oánh đã
viết về Nguyễn Thi nh sau: "Nguyễn Thi là nhà văn trởng thành từ chiến
đấu Trớc khi cầm bút anh cầm súng Anh mồ côi cha từ nhỏ sớm tham gia cách mạng cuộc sống tự lập, cuộc đấu tranh chịu đựng, gạt bỏ những mất mát riêng t trong tình cảm để lăn sâu vào chiến đấu đã làm cho anh sớm có bản lĩnh tạo ra một Nguyễn Thi, và sau này một phong cách Nguyễn Thi trong tác phẩm của anh Lịch sử cả cuộc đời đã đánh dấu ấn rất rõ trên những trang tác giả của anh để lại những thành công và hạn chế".
Dờng nh đọc tác phẩm của Nguyễn Thi, ta có cảm giác thoả mãn đầy
đủ của ngời đợc ăn cây chín bày trên bàn tiệc Đọc sổ tay ta lại tò mò, ngạcnhiên nh lạc vào khu rừng rậm, nếm các loại quả xanh Tác giả ham hiểubiết, miệt mài thu lợm kiến thức từ trong cuộc sống, tích luỹ cho mình một
Trang 15cái vốn bách khoa, luôn giàu mạnh hơn đề tài, trau dồi thói quen suy nghĩbằng hình tợng, nói năng bằng giọng điệu bình dân Ông tìm cách mở thêmkhu cửa mới, nhìn cuộc đời theo nhiều góc cạnh bằng con mắt của đủ hạngngời, biết cả mặt phải lẫn mặt trái của sự kiện, từ đó so sánh đánh giá chínhxác sự thật, miêu tả đúng tâm lý, tự mình phân định yêu ghét minh bạch.Quả vậy, khi đọc Nguyễn Thi, ngời đọc sẽ luôn bị bất ngờ, bị ngạcnhiên đến sửng sốt bởi đấy không phải là do Nguyễn Thi cố tìm những chitiết hấp dẫn ngoài đọc bằng một thị hiếu tầm thờng Ngợc lại, trong tácphẩm mình, Nguyễn Thi chọn lọc đợc nhiều chi tiết rất thực trạng đời sống.Những chi tiết rất thực trong cuộc sống Những chi tiết ấy thỉnh thoảng tavẫn gặp, vẫn biết nhng lại ít chú ý Dới ngòi bút Nguyễn Thi những chi tiết
ấy "Cộm" lên trớc mắt chúng ta khiến chúng ta ngỡ ngàng tởng nh mình vừa
gặp một cái gì rất lạ, nhng rất đỗi thân quen Nếu nh không có con mắt củamột nhà văn lăn lộn nhiều với cuộc sống Biết phát hiện, biết khám phá và
đặt những chi tiết ấy thật đúng chỗ thì tất cả những gì ngời viết đa ra sẽ trởnên nhạt nhẽo, vô vị hoặc gợng gạo, giả tạo
Và cái nhìn của Nguyễn Thi đối với cái cuộc sống và chiến đấu củanhân dân mình là cái nhìn sắc sảo nhng lại rất nhân hậu, thấy đợc mọi giankhổ , hy sinh nhng lại rất lạc quan
Dẫu rằng, hạn chế là điều không thể tránh khỏi nhng những thành côngcủa Nguyễn Thi đã đạt đợc và để lại cho bây giờ, xứng đáng đứng tronghàng ngũ các văn nghệ sỹ có tên tuổi nh: Anh Đức, Nguyễn Trung Thành,phan Tứ, Trần Đăng, Trần Hiếu Minh Tên tuổi họ không thể thiếu vắng
trong nền văn học Việt Nam hiện đại Bởi : "Những trang viết, trang vẽ của các anh không phải chỉ viết, chỉ vẽ bằng mực và máu Các thế hệ nhà văn mai sau, sống trong hoà bình bền vững sẽ viết tiếp về chiến tranh, họ có thể viết hay hơn nhng chắc chắn không bao giờ quên những giọt máu của những ngời đi trớc đổ xuống hôm nay, vun bón cho cánh đồng văn học đang cày vỡ" [1].
Cùng với đồng đội, Nguyễn Thi chiến đấu với kẻ thù cho đến hơi thởcuối cùng Ông đã hy sinh ngày 25 tháng 5 năm 1968 để lại cho nền văn họcViệt Nam hiện đại một khoảng trống khá lớn khó bù đắp nổi Cái chết anhdũng của nhà văn trong t thế cầm súng ở cửa ngõ thành phố mang tên Bác,cùng với thời gian, hiện lên nh một biểu tợng giàu ý nghĩa, nói với hậu thế
về vị trí nhà văn trong cuộc chiến đấu giành độc lập của dân tộc về đóng gópcủa những ngời nghệ sỹ trong cuộc kháng chiến và tầm vóc của những nhàvăn chiến sỹ thời đại chúng ta
Các tác phẩm của ông còn lại nh một tợng đài đẹp về chiến công bất tửcủa nhân dân ta trong sự nghiệp chống Mỹ cứu nớc dới sự lãnh đạo tài tìnhcủa Đảng
Trang 16Có thể nói cuộc đời của Nguyễn Thi gắn liền với văn học Ông là một
định nghĩa chuẩn mực về khái niệm nhà văn chiến sỹ Một lần nữa khẳng
định lại rằng sáng tác của Nguyễn Thi đã in một dấu son đậm trong nền vănhọc xã hội chủ nghĩa của chúng ta
Khi nghĩ đến Nguyễn Thi là nghĩ đến một liên hệ giữa nhà văn và cuộcsống, nhà văn và quần chúng Nghĩ về Nguyễn Thi là nghĩ về văn mạch dântộc, đi từ nguồn và nằm trong dòng chảy của Ngô Tất Tố, Nam Cao… Nh Nghĩ
về Nguyễn Thi là nghĩ về sự thống nhất về tâm hồn và tài năng tâm hồn nuôidỡng tài năng và tài năng bồi đắp cho tâm hồn, nghĩ về Nguyễn Thi là nghĩ
về sự kết hợp thành công giữa nội dung vừa dân tộc vừa hiện đại trong mộthình thức vừa quen thuộc vừa đổi mới Chắc chắn là bạn đọc nhiều nơi, từnay về sau sẽ còn đọc tác phẩm của anh với niền hứng thú về những gì mà
đời sống và đời văn của anh sẽ còn tiếp tục gợi ra cho họ
Chúng ta biết Nguyễn Thi đã thử thách ngòi bút qua nhiều thể loạikhác nhau nhng thành công chủ yếu là ở truyện và ký thể loại này tác giảtập trung và phản ánh cuộc đấu tranh giai cấp và đấu tranh dân tộc dai dẳng,khốc liệt ỏ Miền Nam Truyện và ký của Nguyễn Thi hớng vào chủ đề cangợi ý chí quyết đánh thắng mỹ-nguỵ để dành ruộng đất của ngời dân nambộ,nguyễn thi có xu hớng bám sát hiện thực một cách nghiêm ngặt,khôngchịu thả mình theo những tởng tợng dễ dãi mà thờng trung thành với nguyênmẫu và ông lựa chọn trong thực tại.Ông chủ yếu viết về nông dân và đặcbiệt chú ý đến nông dân trong cách mạng dân tộc dân chủ nóng bỏng, quyếtliệt Ông không ngần ngại viết về hy sinh gian khổ luôn luôn toát lên khôngkhí lạc quan tin tởng Ông đã tạo đợc sự hài hoà giữa chiều sâu hiện thực vàtầm cao của lí tởng và them mĩ Nguyễn thi đã hình thành đợc một phongcách nghệ thuật độc đáo Phong cách dân gian giàu tính hiện đại,sắc xảo mà
Trang 17trữ tình đậm đà ,ngôn ngữ sinh động trong sáng , nhân vật đợc trình bàytrong những mối qua hệ phức tạp và trong sự vận động phát triển của nó, chitiết chọn lọc làm chứa một chiều sâu triết lí, lối kể chuyện tự nhiên nh chínhcuộc sống vậy.
Không chỉ có thế, chất hiện thực và lãng mạn còn thể hiện trên mỗitrang viết của ông qua những nhân vật mang tinh cách anh hùng của cả mộtthời đại nhng nó cũng là mỗi con ngời bình thờng ở cuộc đời thực Hiệnthực đợc thể hiện qua cái nhìn của Nguyễn Thi mang nét riêng của tác giả,khác với những nhà văn Anh Đức,Nguyễn Trung Thành, Trần HiếuMinh ,cũng từ chất liệu toá ra trên mỗi trang viết ấy ta có thể ngợc dòng thờigian tiếp tục so sánh với Ngô Tất Tố ,Nam Cao Đành rằng, mỗi tác phẩm
đều in đậm dấu ấn của nhà văn cũng nh thể hiện cái nhìn của thời lịch sử Vậy điều đặc biệt trong sáng tác của Nguyễn Thi ở đây là gì?
3.1 ảnh hởng của thời đại đối với sáng tác của Nguyễn Thi
Phần lớn tác phẩm của Nguyễn Thi đề cập đến cuộc kháng chiến chống
mỹ ác liệt đầy hy sinh anh dungx của nháan dân ta Tác giả tập trung thể hiện đấu tranh ở miền nam trong khoảnh khắc , trong giai đoạn đen tối của cách mạng Miền Nam- nơi ấy là nơi chịu lửa, là nơi thử thách tấm lòng vàng
là thời kỳ miền nam chìm trong biển lửa, máu và nớc mắt Giặc mỹ hoành hành, gây ra bao tội ác đẫm máu
Văn học cách mạng miền nam xuất hiện nhiều cây bút viết về thực tếcủa chiến tranh ác liệt Hình ảnh miền nam trong văn xuôi là hình ảnh nhng
đau thơng đen tối đến tuột cùng mà nhân dân ta phải trải qua trong nhữngngày khắc khổ Hiện thực cách mạng xuất hiện trên nhiều trang viết vớinhững đau thơng mất mát Nguyễn Thi cũng nh nhiều nhà văn khác tiếp nốicon đờng truyền thống ghi tiếp những trang đau thơng mà angh dũng vôcùng cua nhân dan ta trong sự nghiệp chống ngoại xam,giải phóng dân tộc.Những trang viết của Nguyễn Thi từ trong cuộc kháng chiến chống phápcho đến cuộc nkháng chiến chống mĩ bao giờ cũng đề cập đến hiện thực mấtmát và đau thơng Nhà văn đã đi từ thực tế đó là hiện thực đã đợc xây nenvới biết bao hy sinh to lớn, bao nhiêu kỳ tích anh hung của nhân dân, mộthiên thực với nhiều sự kiện vĩ đại, bao nhiêu con ngời tuyệt đẹp , bao nhiêu
đề tài, âm điệu, bao nhiêu cung bậc tình cảm Đi từ thực tế, nhà văn đã amhiểu và đề cập bao quát đến thực tiễn cách mạng Miền Nam
Nguyễn Thi đã đến với độc giả qua những trang viết nổi tiếng nh: ”
Ngời mẹ cầm súng , ” ”ớc mơ của đất”,với hình ảnh những ngời phụ nữ Việt
Nam tuyệt vời anh hùng Nhng trớc hết Nguyễn Thi đã đến với ta trong
những truyện kể binh thờng nhất về truyện Những đứa con trong gia”
đình , mẹ vắng nhà , Truyện xóm tôi , ở xã trung nguyên ” ” ” ” ” ” ” Và có phảichính ở nơi đây trên những chuyện đời bình thờng nhất, hình ảnh đám trẻcon nh Đức, Bỉnh (Truyện xóm tôi),chị em con bé gái (Mẹ vắng nhà), hình
ảnh chị em Việt đến hôm bàn nhau truyện khiêng bàn thờ mẹ sang nhà chú,
để đến chừng độc lập lại đ” a má về” trứơc khi chia tay nhau (những đứa con
trong gia đình)… NhLại chứa đựng biết bao nhiêu chất thép, của thời đại, nóimãi với con tim và suy nghĩ của con ngời Tuổi trẻ còn là tuổi đùa vui
Trang 18nghịch ngợm những trò vui của Đức và Bỉnh lần lợt là trò rợt đuổi một thằngphòng ác ôn, trong tởng tợng vì hai ông bố của chúng cùng bị tổng phòng
giết một ngày, cố càng bị chung một giây trói lớn Truyện Mẹ vắng nhà” ”
là truyện mấy chị em con chị út tịch , Tụ quản ” ” trông nom nhau, nhng hãythử nhì con bé gái, lúc thì trèo cây Dừa ngóng theo tiếng sóng mà đoán mẹ
và các cô chú đánh địch ở đâu, lúc thì chui vào hầm để tránh pháo, bốn đứatrẻ chổng mông , mấy cái tai vểnh lên nh tai nấm để chống hơi bom làm tứcngực, và con chị thì thò tay ra ngoài hầm quấy bột… Nh
Hẳn không phải là không có dụng ý nghệ thuật khi Nguyễn Thi nóinhiều với chúng ta về thế giới trẻ con, vì chính bằng thế giới trẻ con,Nguyễn Thi đã có thể nói lên một cách thật dung động một thứ chất thơ, đểqua đó di tới khẳng định một thứ chủ nghĩa lạc qua vô cùng dồi dào trongcuộc sống của chúng ta, đồng thời chứng tỏ cuộc chiến đấu của dân tộc vẫncòn tiếp diễn… Nh và cũng không phải ngẫu nhiên hình ảnh trung tâm và cũngchính là hình ảnh thành công trong tác phẩm Nguyễn Thi lại là hình ảnh ng-
ời phụ nữ, nhất là ngời me Ngời mẹ cầm súng Là vì đối với anh, ngời mẹviệt nam và ở đâu cũng đóng vai trò chỗ dựa về vật chất, tinh thần cho cáccon ,lớn hoặc nhỏ, gân hoặc xa, trong gia đình và ra ngoài xã hội, là nhânvật có khả năng qui tụ vào mình nhiều mối quan hệ có ý nghĩa và cũng làgốc sinh ra là nguồn nuôi dỡng những tình cảm lớn lao, đằm thắm của conngời
Nguyễn Thi đã chọn những vấn đề của lịch sử để phản ánh đó là hiệnthục đen tối của cách mạng Miền Nam với những trận càn, vây, ủi làng cũdồn dân vào cuộc chiến lợc Xóm làng luôn nặng nề trong vòng kìm cặp của
giặc bây giờ trong xã, mỗi gốc tre có một thằng lính, mỗi mô đất co một”
hang song giặc ” (ớc mơ của đất) Cuộc sống ngột ngạt đến mức đồng bào
Miền Nam phải kêu lên rằng chế độ mĩ diệm là một lô sát sinh ma dợ nhất”
trên trái đất này ” Mặc dù vậy, sự tam công tỳ bạo của giặc mĩ không khuấtphục đợc nhân dân Việt Nam vẫn giàu lòng yêu nớc, giàu truyền thống cáchmạng lại đã có kinh nghiệm đấu tranh với kẻ thù bom đạn, lỡi lê gông cùmcủa giặc không lay chuyển đợc chí kiên cờng của nhân dân Việt Nam Đúng
nh thủ tớng Phạm Văn Đồng đã nói: không có gông xiềng nào giam hãm”
đợc ý chí đấu tranh, bên ngoài đêm càng tối thì ngọn lửa căm hờn và ánh sáng của đức tin càng chay rực trong lòng” Vậy là một cuộc chiến đấu mới, gay go, quyết liệt lại bắt đầu diễn ra Trên những mảng tre th“ Thành đồng tổ quốc” a thớt, những
và mỗi hình tợng đề rung động chúng ta sâu sắc Ta hiểu lòng yêu quê hơngcủa anh tha thiết nhờng nào trong cái lấp lánh cuồn cuộn của dòng sông Sài
Trang 19Gòn vào đầu mùa tôm ,nớc pha bạc, khi anh bớc chân vào vùng đất thép Củchi , qua hình ảnh những cây Dừa vời vợi hiên ngang vơn những tàu lá rẽngói ra trong nắng giữa bầu trời trong xanh và lộng gió của vùng TamNgãi… Nh không gian và thời gian trong mỗi trang viết của Nguyễn Thi luônluôn chứa đầy màu sắc âm thanh và hơng vị , tất cả them đợm một cái gì nh
là hồn đất nớc ,hồn đân tộc từ xa vẫn sinh sông trong không khí ta thở, trongtiếng mái xuồng vừa cặp bến, trong tiếng sáo hái quả và mùa quả chín, trongtiếng chày đập đất vang vọng trên cánh đồng hay tiếng hát đa em lánh lóttrong những tra hè… Nh
Có một cái gì đó rất Nguyễn Thi trong cảnh vật thiêng liêng này, đó là
hơng vị, màu sắc của lòng chung thuỷ : Những bãi tràm gân guốc thuỷ”
chung , những ngôi sao dẫu dài thuỷ chung (những câu nói ghi trong đại“ Thành đồng tổ quốc” ” ”
hội), Trên cánh đồng bừng rộng ngan ngát mùi thuỷ chung của cỏ và n“ Thành đồng tổ quốc” ớc“ Thành đồng tổ quốc”(ớc mơ của đất )… Nhbiết bao trìu mến khi anh quan sát ánh nắng lớt trên l-
-ng bò xoay tròn trên cái bó-ng trẻ con(ớc mơ của đất ):khi anh nhìn trô-ng“ Thành đồng tổ quốc”
đàn đom đóm bay ra ,chip lên, toả sáng nh những tia mắt ngời “ Thành đồng tổ quốc” (dòng kinhquê hơng)
Những nhân vật Nguyễn Thi cũng vậy , thật chan cha ân tình Tronglửa đạn, họ cùng chắt chiu sự sống Anh cần, chiến sĩ Củ Chi trớc một trận
đánh ác liệt, lại nghĩ thơng cho những con dế sắp bị vứt đói , những con”
ếch sắp bị bể bong và những con ve chỉ con một lát nữa sẽ lăn đùng ra chết": còn cô du kích gần thì sau mõi trận bắn tỉa lại trở về quả thị bé bang
và những chú gà tội nghiệp lạc bầy giữa một vùng vành đai hoang vắng
Từ thực tiễn của cách mạng Miền Nam - Nguyễn Thi đã có nhữngtrang viết căm thù và đầy xúc đọng Đối với thằng địch anh có lối ví von vừachính xác, vừa thoả thê long căm thù của chúng ta Anh gọi thằng địa chủtổng ác ôn Tổng phòng cố thủ trong đồn giặc là con rắn đẻ nhịn ăn giữhang(Mùa xuân) Anh ví cái cằm, cái râu nhẵn nhụn của một thằng hiếnbinh nào đó nh đít con nít có tràm (sen trong đầm) Hai con mắt của thằng
mỹ chết anh ví nh hai cái trứng thối vẫn lõ ra (Những đứa con trong gia
đình) và hai con mắt thằng mỹ sống thì loé lên một chút ánh sáng thì ánhsáng của những vũng nớc lỗ chân châu đã bị đạp nhoè nhoẹt mỗi buổihoàng hôn (những lí sự ở đất thép)
Lòng căm thù đem đến cho Nguyễn Thi nhiều hình ảnh lay đọng sâusắc tới tâm trí ngời đọc Chẳng hạn, đoan nói về hai chị em Việt (Những đứatrẻ trong gia đình) khiêng bàn thờ mẹ bị giặc giiết đem đi gửi , lòng cămthùi ở đâu nh có hình có khối, có trọng lợng thực sự đè nặng trên vai nhữngnhân vật của anh
Qua những trang viết của Nguyễn Thi, hiện thực cách mạng MiềnNam hiện lên qua những trang văn đầy mất mát đau thơng nhng cũng đầyhào hùng, bởi vì chính hiện thực khốc liệt và bão táp cách mạng đã tạo ra
họ, những nhân vật sử thi của thời đại ngày nay
3.2 Yếu tố thực hiện trong truyện và ký của Nguyễn Thi
Trang 20Đây không phải là một đề tài mới mẽ song những đề tài của NguyễnThi vẫn có giá trị vì đã chủ yếu tập trung phán ánh cuộc đấu tranh một mấtmột còn của nhân dân để dành lại cuộc sống, miếng đất của mình.
Trong Ký của Nguyễn Thi nếu nh những bài tuỳ bút nói riêng có thiên
về trử tình, tác giả vận dụng cái trử tình để phát biểu thì ở những Truyện Ký
và ghi chép, Nguyễn Thi chủ yếu để cho nhân vật hiện lên một cách tạohình, anh vận dụng bút pháp hiện thực sắc sảo nh trong truyện ngắn và tiểuthuyết của anh Nhân vật trong truyện ký và ghi chép của anh đợc mô tả gần
nh nhân vật tiểu thuyết, vừa đọc khai thác từ chất liệu sống động của hiệnthực kháng chiến và anh hùng của nhân dân miền Nam, vừa đựơc xây dựngbằng nghệ thuật điển hình hoá của tác giả Chị út, chị Hạnh, anh Cần, côGần, đều là những hình ảnh thực trong cuộc đời, đợc xây dựng thành nhữngtính cách có thực trong đời sống nghệ thuật
Nổi bật hơn nhiều nhà văn Nguyễn Thi không e ngại đi và nhữngxung đột dữ dội, không trốn tránh việc mô tả bộ mặt kẻ thù Những mâuthuẩn, những giao tranh, những trái ngợc luôn luôn đợc ông dồn đẩy đếnmột cái thế tức nhất, khiến cho nhiều ngời đọc không sao yên đợc Đó là cái
không khí “ Thành đồng tổ quốc”ở xã Trung Nghĩa ,” những tháng năm nhân dân phải sống trong
sự kìm kẹp của kẻ thù Cảnh ngộ ông T Trầm, chị Hai Khê trong truyện cóthể xem là sự kết tinh số phận quần chúng bị dồn đẩy đến thế cùng, qua đócho ta thấy cả một bóng đêm dày đặc của xã hội, mà tiêu điểm là hai khuônmặt cùng một bản chất sát sinh của đại diện Hiếm và cảnh sát Âu
Từ bút pháp hiện thực nghiêm nhặt đến cao độ của Nguyễn Thi ta
thấy nơi nào không khí cuộc đời lại ngọt ngào và tức bí nh “ Thành đồng tổ quốc” ở xã Trung Nghĩa” này không? Chính từ trong cái sâu thẳm của bóng tối, từ trong oi
ngột của cuộc đời mà chúng ta và nhân loại tiến bộ sẽ có dịp hiểu rõ thế nào
là bộ mặt kẻ thù Đó là tên sen đầm quốc tế, tên đầu sỏ của chủ nghĩa thựcdân mới - đế quốc Mỹ và tất cả mọi dạng tay sai cặn bã của chúng ở khắpnơi và có phong trào đấu tranh của nhân dan cho quyền sống của mình
“ Thành đồng tổ quốc”ở xã Trung Nghĩa” cuốn tiều thuyết của Nguyễn Thi viết cha xong
nhng tác giả đã phản ánh cuộc đấu tranh của nông dân đơng đầu với bọn địachủ tay sai của Mỹ Diệm Bọn đại diện nguy quyền Đặng Hiếm, cảnh sát Âucấu kết với bọn địa chủ Ba Sồi mu cớp năm công đất của ông T Trầnm đợccách mạng cấp hồi kháng chiến Xung đột này gắn liền với hoàn cảnh miềnNam sau Hiệp định Giơnevơ 1954 Đế Quốc Mỹ thay chân thực dân Pháp,bọn tay sai mới nổi lên, ông T Trầm có con rể đi tập kết thuộc mọi loại bảng
đen, mọi quyền cách mạng đem lại cho gia đình đang bị đe doạ Cuộc đấutranh diễn ra giữa lực lợng, một bên là ngời nông dân bảo vện đất và bảo vệcách mạng và bên kia là bọn tay sai hung hăng hãnh tiến đón chủ mới vớinhiều thể loại nham hiểm
Nêu vấn đề nông dân và ruộng đất trong hoàn cảnh sau Hiệp địnhGiơnevơ qua mâu thuẩn gay gắt giữa nông dân mìên Nam với bọ địa chủ vàtay sai mới của Mỹ – Nguỵ, tác giả đã nêu lại một vấn đề cũ trong hoàncảnh mới và dự kiện mới Nhân vật xuất hiện trong hoàn cảnh cú tyính chất
Trang 21điển hình đó, hầu hết đều đợc mô tả bằng những nét dễ nhớ Ông T Trầmcăm thù dâng cuồn cuộn ông bị đại diện Hiếm doạ lất năm công đất màkháng chiến đã chia cho ông Vợ ông lại bị bắt khi đang đem bà đến nhà HaiKhê, thăm vợ Hai Khê mới sinh trong lúc chồng bị bắt đi học tố cộng ChịHai Khê một mình vợt cạn, giữ lấy mấy đứa con nheo nhóc Vài ngày saukhi sinh, chị phải trèo cau trong sự mệt nhọc choáng váng để hái mấy buồngcau lấy tiền đi thăm chồng và bị bọn này tống tiền Đại diện Hiếm và cảnhsát Âu đợc khắc hoạ với những nét bản chất của tính cáhc cơ hội làm tiềncủa bọn tay sai miền Nam Ngoài ra còn có một số nhân vật khác nh: Địachủ Ba Sồi và vợ hắn, hãng tiến trâng tráp trong việc kiếm lợi làm giàu HaiMật trí thức cơ hội nhạy cảm bới thời cuộc Hắn có đài, mua báo hàng ngàytheo dõi tình hình chơ thời làm ăn Hắn phác ra kế hoạch sử dụng máy móc,gợi ý cho Ba Sồi về việc kinh doanh theo lôi t sản.
Tiều thuyết tuy viết cha xong, ba chơng đầu đã cho ta thất cái khôngkhí oi bức ngột nmgạt của mìên nam trớc cơ giông bão Nỗi căm thù nén lạicủa ông T Trầm và những nổi căm thù khách chủa nhân dân mìên nam trongcuốn tiểu thuyết cho ta những cuộc nổi dậy tất yếu sẽ nỗi ra
Nguyễn Thi đã hớng vào những xung đột gay gắt và khi mâu thuẩn
lên cao đòi hỏi phải giải quyết Nó nh một điều tất yếu của quy luật Tức n“ Thành đồng tổ quốc”
-ớc vỡ bờ, có áp bức có đấu tranh ” Những nhân vật của Nguyễn Thi cái gì
đó giống nh những nhân vật của Nguyễn Trung Thành trong truyện Rừng“ Thành đồng tổ quốc”
xà nu” Trong truyện đó, hình ảnh cụ Mết đợc khắc hoạ là một lão già quắc
thớc, vạm vỡ, bàn tay nặng trịch nh kìm sắt, ngực căng đầy mắt sáng, giọng
nói ồ ồ dội vang trong ngực“ Thành đồng tổ quốc” ”, gần với tình cách nhân vật trong trờng giângian Là ngời giàu kinh nghiệm sống, lời nói của cụ mang ý nghĩa chân hoá,
3.2.1 Tập trung ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng
Qua những sáng tác đã có hầu nh trớc sau của Nguyễn Thi chỉ tâptrung vào khai thác một vấn đề trọng yếu nhất của thời đại gắn liền với vậnmệnh tổ quốc đó là chủ nghĩa anh hùng cách mạnh Đây là cuộc đất tranhdân tộc và giai cấp của miền Nam, một vấn đề thật to lớn, bao trùm, đất hoạt
động cho suốt một đời ngời bà cả nhiều thế hệ ngời viết Dới nhiều cốttruyện và dáng vẽ nhân vật khách nhau, ông chỉ viết đi viết lại mẫi một dềtài chung nhất đó, nhng mỗi lần đều tìm ra những khía cạnh mới mẽ trongnhận thức và tình cảm, đa ra một cách trình bày, diễn giải giàu sức sáng tạo
Do vật trên mục tiêu và chủ đề sáng tác nhất quán, ngòi bút của ông luônvận động đổi mới, ngày càng sâu sắc, tinh tế hơn
Nhân vật trong truyện và ký của Nguyễn Thi hầu hết là những ngờisinh ra và lớn lên ở nông thôn, họ có đời sống tình cảm phong phú, gắn liềnvới sông rạch và cây cỏ ở miền nam, gắn liền với bà con xóm làng Tình cảm