Đối thoại hoá trong tiểu thuyết anh em nhà karamazov của f dostoievski

ở nớc ngoài, công trình nghiên cứu về đặc điểm đối thoại toàn diệnnhất, lỗi lạc nhất với tác phẩm của Dostoievski, đó là công trình "những vấn đềthi pháp Dostoievski " của Bakhtin, với c

Trờng đại học vinh

tam

Vinh, 2002

3

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài.

1 Khi hình hài đồ sộ của Lep Tonstoi còn che lấp cả bầu trời văn học

n-ớc Nga thế kỷ XIX với những kiệt tác văn chơng khó ai vợt qua đợc, thì độcgiả của nớc Nga và thế giới đã bắt đầu linh cảm, bắt đầu nhận thấy sự xuấthiện của một thiên tài mà hình bóng vĩ đại của nó ghi dần vào vinh quang củathế kỷ: Dostoievski Với cách kiến tạo thế giới nghệ thuật đặc biệt không lẫnvới bất cứ một ai, Dostoievski là ngời góp phần làm nên “thế kỷ bạc” kỳ diệucủa nớc Nga, Ngời có khả năng tuyệt vời trong miêu tả những phút giây bão tốcủa tâm trạng Nhng cách ông đi vào thế giới tâm hồn của con ngời cũng hếtsức đặc biệt, nó thể hiện bằng bút pháp nghệ thuật lấy đối thoại để phân tích vàbộc lộ chiều sâu của con ngời Do đó, đặc điểm đối thoại xuất hiện trên mọicấp độ trong tác phẩm của ông

2 “Anh em nhà Karamazop” là tác phẩm cuối cùng của ông, đợc đánhgiá là tác phẩm vĩ đại nhất trong sự nghiệp văn chơng của cây bút tài năng nh-

ng cũng đầy bất hạnh này Nó đợc ví nh là tiếng hát cuối cùng của con thiênnga trớc giờ tắt nghỉ để “nghìn sau còn ngân mãi d ba” Cuốn tiểu thuyết nàythực sự thể hiện độ chín muồi về nghệ thuật cũng nh bộc lộ cả thế giới quanphức tạp của tác giả Đi vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm này cũng chính làcách để chúng ta có thể hiểu hơn về một tác giả mà tài năng vốn thuộc hàng

“không đợc thấu hiểu và thừa nhận ngay”, ngời mở đầu cho một hình thức tiểuthuyết mới: tiểu thuyết phức điệu mà văn học sau này đã kế thừa và phát triểnrất hiệu quả

3 Kể từ khi Bakhtin dùng lý thuyết đối thoại để rọi chiếu vào thế giớinghệ thuật của Dostoievski, thế giới nghệ thuật của ông mới bộc lộ đủ chính

nó Tuy nhiên, do tính chất nghiên cứu tìm hiểu những nét bản chất nhất trongsáng tác của Dostoievski để khái quát nên đặc điểm trong tiểu thuyết củaDostoievski, cho nên Bakhtin chỉ dừng lại tìm hiểu đối thoại trong tác phẩmcủa Dostoievski ở những phơng diện chung bao trùm nhất Ông không chủ tr-

ơng phân tích trọn vẹn đặc điểm đa thanh trong một tác phẩm cụ thể Triểnkhai lý thuyết của Bakhtin vào quá trình tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật củaDostoievski, chúng tôi sẽ khảo sát tính đối thoại và các phơng diện biểu hiện

cụ thể của nó ở tác phẩm “Anh em nhà Karamazov” mong có một cái nhìn cóchiều sâu về đặc điểm nghệ thuật độc đáo này

4

4 Trong khi ở thế giới, ngời ta quan tâm đến Dostoievski ngày càngnhiều và sự quan tâm đến “Anh em nhà Karamazov” không hề thuyên giảm,thì ở Việt Nam, mức độ quan tâm còn khá chừng mực bởi có rất nhiều nguyên

do Trong đó có nguyên do là thế giới nghệ thuật của Dostoievski quá phứctạp, gây ra nhiều khó khăn trong quá trình tiếp nhận dẫn đến sự “kén chọn”của độc giả Tìm hiểu tác phẩm này cũng là dịp đa Dostoievski gần lại hơn với

độc giả và nhà trờng chúng ta

mở đờng cho tác phẩm của Dostoievski trên đất Pháp, cũng đã nhận thấy đốivới tác phẩm"Anh em nhà Karamazov" "theo sự thừa nhận chung, trong sốnhững ngời Nga, rất ít ngời có gan đọc hết câu chuyện bất tận ấy" Sự phức tạp

và bí ẩn của Dostoievski đã lôi cuốn thế giới, và ngời ta nhìn thấy vị trí và tàinăng đặc biệt này trên văn đàn văn học, Dostoievski thực sự trở thành "tài sảncủa các phó giáo s ", ý nghĩa trong sáng tác của ông còn vẹn nguyên tính thời

sự của một thế giới hiện đại: "Dostoievski không tiên đoán sụp đổ của tháp đôi

ở New York, ông cảnh báo về nguyên nhân có thể xảy ra điều đó "(IgorVolgin) Sức sống cuả tác phẩm Dostoievski trong thế giới hiện đại vẫn còn làmột nguồn năng lợng dồi dào Vì thế sức thu hút các tác phẩm của ông đối vớicác nhà nghiên cứu còn tiếp tục : Trên cơ sở những tài liệu tiếng Việt hữu hạn

đang có, chúng tôi xin khái quát sơ lợc về lịch sử nghiên cứu của vấn đề ởngoài nớc cũng nh ở Việt Nam

ở nớc ngoài, công trình nghiên cứu về đặc điểm đối thoại toàn diệnnhất, lỗi lạc nhất với tác phẩm của Dostoievski, đó là công trình "những vấn đềthi pháp Dostoievski " của Bakhtin, với công trình này, lần đầu tiên tác phẩmcủa Dostoievski đợc nhìn nhận một cách có hệ thống dới góc độ của thi pháphọc ; Bakhtin đã nghiên cứu thi pháp từ "hình thức nghệ thuật " "t duy nghệthuật", để khám phá ra "con ngời trong con ngời" trong sáng tác củaDostoievski Hình thức nghệ thuật trong quan niệm của Bakhtin là "hình thứcmang tính nội dung" cho nên nó nó đa đến những khám phá mới mẻ về hình t-ợng con ngời: Con ngời tự ý thức - chủ thể của đối thoại hoá Từ đây, nó đòihỏi một cấu trúc tơng xứng ở cốt truyện, lời văn và kiểu tác giả, đó là cấu trúc

đa thanh Công trình nghiên cứu này đợc đánh giá là công trình tài hoa nhất,tinh tuý nhất bởi " phơng pháp t duy của một nhà bác học đem ứng dụngnghiên cứu một trong những hiện tợng văn học phức tạp nhất nớc Nga"(Trần

Đình Sử) Nó là đóng góp vô giá đối với ngành thi pháp học

"Dostoievski - cuộc đời và sự nghiệp" của L.Gosman là công trình tậptrung nghiên cứu về cuộc đời và các chặng đờng sáng tạo của ông Chuyênluận này đã quan sát từng bớc đi trong cuộc đời và sáng tác của Dostoievskimột cách chặt chẽ, nó cung cấp một cái nhìn toàn cảnh về Dostoievski Vềcuốn "Anh em nhà Karamazov" , L Gosman nhận xét: "Trong cuốn tiểu thuyếtcủa đời mình, ông đã viết "điếu văn" cho cha ông cùng một thiên sử thi kinhthiên động địa về các lỗi lầm , thói h tật xấu và tội ác"(T55) Tác giả tìm hiểunhiều về nội dung t tởng và cũng đã thấy đợc "Sự tổng hợp của nhiều âm điệu"trong tác phẩm này

5

MB Khrapchenko trong cuốn "Sáng tạo nghệ thuật, hiện thực, con ời" đã tìm hiểu sáng tác của Dostoievski dới góc độ quan sát mối quan hệ giữahiện thực và cá nhân con ngời ở đó mối quan hệ giữa môi trờng và cá nhân,mối quan hệ giữa chính bản thân cá nhân về tâm lý, tính cách, t tởng, đợc đềcập đến và rọi chiếu dới góc độ lý luận văn học Về con ngời trong sáng táccủa Dostoievski, ông nhận thấy: "Dostoievski khẳng định rằng trong chínhbản chất của con ngời có những tính chất không thuần nhất; cái thiện và cái ác,cái cao thợng và cái thấp hèn, giữa chúng diễn ra cuộc đấu tranh thờng rấtmãnh liệt, dẫn tới những kết quả rất khác nhau" (T230) Khrapchenko nhận xétrõ" Tác phẩm của ông (Dostoievski ) vẫn nổi bật bởi một đặc điểm chung làtính xung đột gay gắt xuyên thấu các tác phẩm" Đặt sáng tác của Dostoievskitrong mối quan hệ khăng khít với hiện thực, Khrapchenko đã phát hiện nhữngnét khá bản chất đối với con ngời trong sáng tác của Dostoievski

ng-Cũng là Khrapchenko, trong cuốn"Cá tính sáng tạo của nhà văn và sựphát triển của văn học", phần "Dostoievski và di sản văn học của ông"Khrapchenko đã nêu lên những giá trị về nội dung trong sáng tác củaDostoievski , đó là sự phản ánh t tởng, hiện thực, cá tính của nhà văn Cuốnsách cũng nhận thấy những đặc điểm cơ bản trong sáng tác của Dostoievski

"sáng tác của Dostoievski phản ánh sự giao động giữa sự nổi loạn và thuầnphục, giữa sự phản kháng và sùng bái nỗi đau khổ Song nếu nh nói rằng cái gì

đợc biểu hiện rõ nhất trong những tác phẩm của ông thì đó trớc hết là nỗi đaukhổ của con ngời bị hắt hủi rồi đến sức mạnh của những khát vọng cá nhânchủ nghĩa trong con ngời (T374) Đối với "Anh em nhà Karamazov), ông chú ýnhiều đến cách thức xây dựng cốt truyện với xu hứng thu hút mọi nhánh truyệnvào sự kiện trung tâm

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu của Khrapchenko dù còn lànhững ý kiến rời rạc, nhng cũng đã thấy đợc những đặc cơ bản trong cấu tạohình tợng nhân vật của Dostoievski những yếu tố làm nên đặc điểm đối thoại

Cuốn "Dấu ấn những nền văn minh" của Stephan Zweig ghi lại cuộc đờicủa Dostoievski bằng sự khẳng định ông là một trong "ba bậc thầy"của văn ch-

ơng thế giới Đi sâu vào các yếu tố trong cấu trúc nghệ thuật, Stephan Zweig

đánh giá cao tác phẩm vĩ đại này và đã phân tích những trạng thái có tính chất

đối thoại trong tiểu thuyết, nổi bật là hình ảnh "con ngời bất hoà với bản thânmình" và luôn "có tính hai mặt" của nó

Trong bài viết "Ngời quy tụ trái tim Nga", sau khi phản ánh những nhìnnhận "sai lầm", "què quặt" của De Vogue' trong khi tiếp nhận tác phẩm củaDostoievski , Andrei Gide đã "phác hoạ chân dung của Dostoievski trên cơ sởnhững tài liệu đợc khai thác từ những bức th, nhật ký của ông ", trong đó đã đềcập đến quan điểm của Dostoievski "về sự tự chủ cao nhất, sự tự do cao nhấtcủa cá tính, của chủ ý cá nhân" - Quan điểm làm nên tính đối thoại này đã đ ợcbiểu hiện trong sáng tác của Dostoievski

Trong "Quyền lực của các nguyên tố", tác giả Joseph Brodsky đã quantâm đến các "nguyên tố" kết tạo nên thế giới nghệ thuật của Dostoievski.Trong đó, ông nhấn mạnh đến "quyền lực" của ngôn ngữ và cho rằng: "Trongtác phẩm của Dostoievski chúng ta thấy có sự va chạm mạnh mẽ, gần nh làcăng thẳng bạo liệt, giữa tính chất siêu hình của vấn đề đặt ra và tính chất siêuhình của ngôn ngữ" Ông nhấn mạnh : " Đọc ông, đơn giản để ngời ta biết rằngdòng ý thức trôi chảy không phải từ ý thức mà từ những ngôn từ khuấy độngtrong ý thức" Nh vậy Joseph Brodsky chú ý nhiều đến chất liệu tiếng Nga màDostoievski sử dụng, " trong thứ tiếng này, mỗi ý tởng đợc nói ra lập tức liềnchuyển thành ý đối lập và điều cú pháp thứ tiếng này a thích nhất là tìm cáchdiễn tả sự hoài nghi và sự tự phản kháng" Từ đây "những cuộc đối thoại giữathiên đờng và địa ngục" ra đời

T.Aimatov trong bài viết về Dostoievski nhân kỷ niệm 150 năm ngàysinh của ông, đánh giá rất cao: "Dostoievski là một nhà văn vĩ đại về mọi mặt,lớn cũng nh nhỏ Trong những ngày bình thờng cũng nh khi ông đợc ca tụng,

6

bao giờ ông cũng dạy ta suy nghĩ về quá khứ và hiện tại, về vấn đề vĩnh hằngcủa cuộc sống con ngời, vấn đề đấu tranh giữa cái Thiện và cái ác"

Các công trình nghiên cứu của các tác giả ở mức độ này hay mức độkhác, đã đề cập đến những phơng diện khác nhau của đối thoại trong các sángtác của Dostoievski, dù cha đề cập thật sâu đến tiểu thuyết " Anh nhàKaramazov" Những t liệu này hết sức quan trọng trong việc mở cánh cửa vàothế giới nghệ thuật của Dostoievski Ngoài ra, còn có một số công trìnhnghiên cứu khác thuộc lĩnh vực tâm lý học, nhất là tâm lý học sáng tạo nghệthuật đã quan tâm nghiên cứu khá sâu sắc các tác phẩm của Dostoievski (Tiêubiểu là một số công trình của Vgoski, Arnaudov…).)

Dostoievski xuất hiện ở Việt Nam khá muộn Sự phức tạp của hiện tợngvăn học này tạo cho quá trình tiếp nhận tác phẩm của Dostoievski ở Việt Namkhá chật vật và khó khăn trên cả bình diện t tởng và nghệ thuật dẫn đến mộtthái độ dè dặt khi tiếp xúc với tác phẩm của ông Ban đầu, các công trình viết

về Dostoievski dờng nh có tính chất giới thiệu, do đó, tính đối thoại thờng ít

thấy đối với nhân vật của Dostoievski " chúng ta chỉ trông thấy đợc họ sau khi

nghe thấy họ nói chuyện một mình một bóng hoặc nói chuyện với nhiều ngời

khác" (khác với tiểu của Tolstoi, chúng ta nghe thấy nhân vật động tiếng, có

tiếng nói vì chúng ta đã trông thấy nhân vật đó) Nh vậy Nguyễn Tuân cũng đãthấy đợc những đặc điểm khá quan trọng trong cấu tạo hình tợng bằng bản chất

đối thoại của Dostoievski

Tác giả Nguyễn Hải Hà trong bài viết "Khát vọng hài hoà " (Báo Vănnghệ số 14/1981) đã phân tích khá kỹ lỡng những mâu thuẫn giằng xé trongnội thân nhân vật và ngay trong t tởng của tác giả Khát vọng vơn tới sự hàihoà trong tác phẩm của Dostoievski là khát vọng hớng tới cái Đẹp, hớng tới sựvĩnh cửu để xây dựng một thế giới lấy" cái đẹp làm lí tởng" Chủ nghĩa hiệnthực tâm lý cũng đợc tác giả chú trọng ở đây

Cũng trong phạm vi của một bài giới thiệu về Dostoievski, nhà nghiêncứu Vơng Trí Nhàn trong chuyên luận "Những kiếp hoa dại" đã tìm hiểu vấn

đề: " Dostoievski và việc đào sâu vào những bí ẩn tâm lý" Qua tác phẩm "Anh

em nhà Karamazov" tác giả nhận thấy: "Toàn bộ sức nặng câu truyện trong

"Anh em nhà Karamazov" dồn vào việc làm nổi bật những vấn đề có phần trừutợng nhng thật ra là đợc đặt cụ thể với mỗi ngời Mỗi chúng ta đợc tự do đến

đâu ? Mối quan hệ giữa hành động và suy nghĩ ở mỗi ngời đợc hình thành rasao? Giữa tự do và chân lý, con ngời cần cái nào hơn?…)." Những vấn đề này là

điểm nổi cộm trong t tởng sáng tạo của Dostoievski

Nghiên cứu một cách có hệ thống và tìm hiểu sâu nội dung trong sángtác của Dostoievski, giáo trình "Lịch sử văn học Nga" đã cung cấp những luận

điểm cơ bản về cuộc đời sáng tạo của Dostoievski

Phạm Vĩnh C trong bài viết: "Dostoievski - sự nghiệp và di sản" (VHNN6/2001) đã cố gắng tìm hiểu những nét nổi bật trong các tác phẩm củaDostoievski Trong đó, có quan tâm kỹ đến tiểu thuyết "Anh em nhàKaramazov" với các phơng diện trọng tâm về nội dung và nghệ thuật, trong đó,

có đề cập đến một số biểu hiện của đặc điểm đối thoại trong sáng tác của ông

" Bản ngã thứ hai"- phơng thức thể hiện nội tâm nhân vật củaF.Dostoievski" của Lê Hồng Hà đã nghiên cứu đến "con ngời thứ hai" trongtác phẩm của Dostoievski, đó là con ngời của chiều sâu tâm lý và cũng là conngời đứng trên tâm thế đối thoại trong tiểu thuyết của ông

7

Ngoài những bài viết trên đây, còn có một số công trình khác viết vềDostoievski của Phạm Mạnh Hùng, Anh Ngọc, …) bài viết của giáo s NguyễnHải Hà tìm hiểu về ảnh hởng qua lại giữa Hugo và các nhà văn lớn ở Nga.

Nhìn chung, các công trình trên đây đã đề cập đến một vài phơng diệnbiểu hiện của tính đối thoại trong sáng tác của Dostoievski Tuy nhiên, để cómột công trình đi sâu nghiên cứu đặc điểm đối thoại một cách có hệ thống, đặcbiệt là trong một tác phẩm cụ thể thì cha thấy Đây là khoảng trống tạo điềukiện cho chúng tôi có dịp thể nghiệm những khám phá về hiện tợng văn học

đặc biệt này

3 Nhiệm vụ khoa học.

1 Tìm hiểu và khảo sát những biểu hiện của đối thoại hoá trên baphơng diện: nhân vật đối thoại, không khí nghệ thuật có tính đối thoại vàcác yếu tố kết cấu có tính đối thoại

2 ở một chừng mực nào đó, có thể so sánh với đặc điểm cáccuốn tiểu thuyết của Dostoievski và một số nhà văn khác

6 Cấu trúc luận văn.

Ngoài phần mở đầu và phần kết thúc, luận văn gồm có 3 chơng:

Chơng 1: Nhân vật đối thoại hoá

Chơng 2: Đối thoại hoá không khí nghệ thuật

Chơng 3: Đối thoại hoá các yếu tố kết cấu tác phẩm

8

Nội dung

Trong tiểu thuyết của Dostoievski, đặc điểm đa thanh diễn ra ở mọi cấp

độ Để tạo ra một thế giới với những tiếng nói diễn ra liên tục, Dostoievskiphải xây dựng một hệ thống nhân vật có khả năng đối thoại, tức là những nhânvật có đủ sức đảm đơng những cuộc đối thoại có tính bản chất giữa đời sốngloài ngời và t tởng của loài ngời (các cuộc đối thoại lớn) và cuộc đối thoại ngaytrong bản thân nhân vật (các tiểu đối thoại )

Trong” Anh em nhà Karamazov” tiếng nói đa thanh của các nhân vật đạt

đến đỉnh cao nghệ thuật ở đây có sự kế thừa từ các cuốn tiểu thuyết trớc củaDostoievski và những kết tinh của của một thủ pháp đạt đến độ chín muồi sựquy tụ các tiếng nói ở nhân vật biểu hiện ở khá nhiều yếu tố Phần này chúngtôi khảo sát những yếu tố tập trung cao độ nhất khả năng đối thoại của nhânvật

1 1 Nhân vật tự ý thức – chủ thể của đối thoại hoá. chủ thể của đối thoại hoá.

Trở lại với luận điểm của Bakhtin về vấn đề của nhân vật, ông cho rằng

sự "độc lập và tự do tơng đối” của nhân vật đã tạo nên những tiếng nói khácnhau trong cấu tứ đa thanh của tiểu thuyết Trong đó, tự ý thức của nhân vậthết sức quan trọng, là cơ sở cho việc cấu tạo hình tợng, nơi các cuộc đối thoạibắt đầu và phát triển không ngừng

Cũng theo Bakhtin nhân vật làm cho Dostoievski quan tâm là ở chỗ nó

"nh một quan điểm đặc biệt đối với thế giới và với chính nó” , nghĩa là cái conngời kiếm tìm giá trị bản thân và khát khao nắm bắt cái hiện thực khôn cùngvây bọc quanh mình Vậy nên tự ý thức "suy đến cùng là ý kiến mới nhất củanhân vật về chính nó và thế giới của nó” (6.36) Hiện thực trong tác phẩmkhông phải là một thế giới hình tợng với môi trờng sống của nhân vật mà là ýnghĩa của những yếu tố đó phản ánh vào nhân vật để tạo nên những góc nhìntham chiếu khác nhau

Tự ý thức là đặc điểm nổi bật trong cấu trúc hình tợng của Dostoievski ởtiểu thuyết” Anh em nhà Karamazov” Con ngời trong tiểu thuyết của ông chabao giờ tồn tại với một t cách đơn nhất mà luôn có nhiều con ngời trong mộtcon ngời Những con ngời này không bao giờ sống chung một cách ôn hoà

9

nhân nhợng mà luôn đấu tranh lẫn nhau, có t cách bình đẳng nhau thậm chíphủ định lẫn nhau Chính vì thế mà sự tự ý thức của nhân vật xuất hiện cùngvới những cuộc đấu tranh nội tâm vật vã giữa những tính cách đối chọi, mâuthuẫn nhau.

1.1.1 Đấu tranh vơí dục vọng

Con ngời trong tác phẩm của Dostoievski là con ngời của đời sống hiệnthực hỗn tạp bớc vào, cho nên nó không xa lạ với những cám dỗ tầm thờng,những thói h tật xấu, những ham muốn thấp hèn Trớc những dục vọng rất conngời này, các nhân vật của Dostoievski bộc lộ những quan điểm khác nhau

Với gia đình Karamazov, tính chất "ngẫu hợp” của nó lại làm tăng thêm

sự tách lẻ của các” tiểu vũ trụ” cùng các quan điểm của nó với thế giới và conngời Bắt đầu từ ông bố, Fiodor Pavlovits một gã dâm đãng bần tiện với mục

đích tối cao trong đời là khoái lạc, kể cả những khoái lạc hết sức quái đản:thích thú sự sa đoạ bỉ ổi của mình Y sẵn sàng làm một thằng hề để cho mọingời cảm thơng và chỉ trỏ Song y đủ sức để tạo một bản lĩnh cho nhân cách vàmột lối sống riêng ứng xử của Fiodor trớc chính mình và cuộc sống quanh dovậy chẳng hề đơn điệu một chút nào Ta sẽ tìm hiểu về con ngời này kỹ cànghơn một chút, không chỉ bởi nó là đầu mối trung tâm của câu chuyện, mà bởiquan điểm đặc biệt của nó ở thế giới mà nó tồn tại

Chân dung Fiodor Pavlovitr bắt đầu hiện ra nh sau:” Ngoài những túithịt chảy dài dới cặp mắt nhỏ bé lúc nào cũng trâng tráo, nghi kị, giễu cợt cùngvô số nếp nhăn sâu hoắm trên khuôn mặt bé choắt, nhng béo múp, bên dới cáicằm nhọn còn thây lẩy một cái hầu to tớng, nhung nhúc thịt và thuôn thuỗn nhcái túi đựng tiền khiến cho mặt y có vẻ dâm dật ghê tởm Thêm vào đó còn cócái miệng rộng của loài thú ăn thịt có cặp môi mọng để lộ ra những mảnh nhỏcòn sót lại của hàm răng đen sì hầu nh đã h nát hết” (T31) Hình dạng này củaFiodor Pavlovitr đợc phác thảo qua con mắt ngời kể chuyện, nó cho ta biết mộtthái độ, một góc nhìn, song cha thật bao quát để nhận diện chân dung đầy đủ

về nhân vật, bởi diện mạo chính của nhân vật còn nằm ở ngay thái độ của nó

về bản thân mình Fiodor "thích pha trò với khuôn mặt của mình, mặc dù y hàilòng về nó” (T31) Từ cách bình luận các chi tiết trên khuôn mặt của mình y tỏ

ra là một tay hề thợng thặng:” Cái mũi La Mã chính cống Lại thêm cái yết hầunày thì mặt tôi đích thực là khuôn mặt của một nhà quý tộc La Mã thời suytàn” Fiodor đã tự thừa nhận mình là” một thằng hề đích thực” (T56) vàkhông muốn che dấu sự trơ trẽn của một lối sống tha hoá đến mức vô độ, kiệt

10

cùng Y sử dụng trò hề không nhằm đơn thuần giải trí, đó là phơng tiện để y

đạt đợc những mục đích hèn kém của mình

Ngập ngụa trong lối sống vô sỉ, Fiodor đã tạo cho mình một triết lýsống, một nhãn quan riêng nh một lẽ tự nhiên không cần có sự bao biện Y phủnhận đức tin và Chúa Trời tuyệt đối, nghiêng về quan điểm: "không có ChúaTrời, không có sự bất diệt”, kẻ nhạo báng con ngời là quỷ, là địa ngục, mà quỷ

và địa ngục cũng không có nghĩa là không có sự trừng phạt, vậy nên cứ mặcnhiên sống với những đam mê và khoái lạc Và niềm “đam mê sống” đó baogiờ cũng ngùn ngụt trong dòng máu Karamazov (nó truyền lại và biểu hiện ởthế hệ sau trong mỗi Karamazov con một dạng khác nhau)

Fiodor cuồng nhiệt sống để hởng lạc, cho nên lão nhận thấy rằng mình

"cần đến từng côpếch” Những đồng tiền y kiếm đợc bằng nhục luỵ và thủ

đoạn đã đợc y tìm mọi cách phát triển lên, nó khắc vào máu tuỷ y thói thamlam đến tàn bạo, tàn nhẫn kể cả với vợ con mình Sự tranh chấp tiền bạc với

đứa con trai cả Mitia về món tiền 3 nghìn rúp y dành cho "con gà nhỏ”Grusenka – chủ thể của đối thoại hoá (một dục vọng mà y cha đạt tới đợc) làm nên mâu thuẫn gay gắtkhi bản thân con trai cần món tiền này để gỡ gạc danh dự Đây là cuộc đấutranh giữa hai dục vọng thuộc phần bóng tối Nó đẫm chất bi kịch bằng kết cụcthất bại của mình Đó cũng là kết cục bi đát của một thế giới quan sa đoạ

Hình tợng Fiodor bắt đầu từ tiền thân Xvidrigailov đến đây đã đạt đếncực điểm: cực điểm ở lối sống truỵ lạc, ở cách nhìn thế giới bằng con mắt dụcvọng cá nhân, phơng châm tồn tại vị kỉ tàn nhẫn Vẫn tiếp tục môtip “Tội ác vàhình phạt”, nhng ở đây, sự trừng phạt không chỉ dừng lại ở sự tự trừng phạt vàsụp đổ của một lý tởng sống, mà là sự đền tội cho một cách thức sống ruỗngmục Trong đó, cái nghiệt ngã nhất là con ngời ý thức đợc mình luôn là bản thểcô đơn

Trong cuộc đối thoại của Fiodor, không chỉ Fiodor cất tiếng nói tự ýthức về bản thân Sự thật về nhân vật này còn đợc rọi chiếu từ các góc nhìnkhác Grigôri "biết hết mọi bí mật nhng vì trung thành mà tha thứ hết” (T137).Aliosa cũng vậy, anh “đâm thủng tim” ông vì anh “nhìn thấy hết và không chêtrách gì”, Ivan nhìn thấu ngời cha bằng dòng giống Karamazov “cha chúng ta

là một con lợn, nhng ông ấy suy nghĩ đúng” (T825) Sự thật của Fiodor đợctiếp nhận bằng nhiều thái độ, quan điểm khác nhau, khó có một ai nói lời cuốicùng về nhân vật, kể cả tác giả Tiếng nói đa thanh do vậy không ngừng đợctạo ra và duy trì ở mức độ cao

11

Dòng máu Karamazov tiếp tục chảy trong Dmitr’i, đứa con trai cả củaFiodor Dmitr’i là hiện thân của hàng loạt phẩm chất đối nghịch nhau, chênhvênh giữa hai phần tối sáng Cũng chất chứa đầy những đam mê nhục dục

"thừa hởng” từ ngời cha, nhng khao khát một tình yêu thánh thiện; sống chơibời phóng đãng nhng vẫn có chỗ cho đức tin; cao thợng và thấp hèn; xấu xa vàtốt đẹp; hung ác và hiền lành…) tất thảy tập trung trong anh ta và cấu thànhmột nhân cách đa diện, ở mặt nào cũng có thể nghe đợc tiếng nói của anh ta.Chỉ riêng việc tồn tại với một tính cách phức tạp nh thế đã khó định lợng vềcon ngời Dmitr’i, khó có một lời kết luận cho "tâm hồn” đa giọng này

Sự tự ý thức của Dmitr’i bắt đầu từ việc nhận thức về mình "tôi chính làthứ sâu bọ” “ tôi là con rệp, một thằng đê tiện” “ tôi yêu sự trác táng, tôi cũngyêu cả cái ô nhục của trác táng Tôi yêu sự tàn bạo …).” (T159) Song tự nócũng phải đi tìm một câu trả lời đầy đủ hơn về mình: “Cho dù tôi đáng bịnguyền rủa, cho dù tôi hèn hạ và ti tiện, nhng hãy cho tôi hôn bộ gấu quần áo

mà Chúa Trời của tôi khoác trên ngời, cho dù tôi vẫn đi theo quỷ, nhng tôi vẫn

là con của ngài; ôi Chúa Trời! Tôi yêu ngài, tôi cảm thấy niềm vui sớng màthiếu nó thì thế giới này không đứng vững và không tồn tại” (T156) Một thếgiới nội tâm phức tạp bề bộn, đầy rẫy các tiếng nói đua chen giao hoà và tranhcãi lẫn nhau ở con ngời đồi bại hiện hữu, vẫn có một con ngời của đức tin,khát vọng, cái tâm hồn tội lỗi vẫn mong đợc cứu chuộc và gột rửa khỏi nhữnglỗi lầm Cái xấu xa tồn tại song song với cái tốt đẹp ở đây hình ảnh con ngời

“không bao giờ trùng khít với chính nó" (7.49) tồn tại, sự tự ý thức của nó quaviệc xây dựng ý kiến về mình vận động một cách tự do độc lập, không bị quy

định bởi một áp lực nào

Hội tụ một tính cách đa chiều, Dmitr’i Karamazov còn có khả năng nhìnnhận hiện thực khách quan đang chuyển động và đặt mình vào guồng quay đó.Cái đức tin cao khiết vẫn bị xâm phạm bằng chính những ám ảnh tội lỗi ở conngời này Do đó trong anh ta vẫn vang lên sự đấu tranh giữa các ý thức khôngngừng “khi tôi ngụp sâu trong vũng bùn truỵ lạc ô nhục (mà với tôi chỉ có thếthôi), bao giờ tôi cũng đọc bài thơ về Xere và về con ngời Nó có làm tôi sửa

đổi đợc không? Không bao giờ! Bởi vì tôi là Karamazov” (T156).” Tôi chính làthứ sâu bọ Cả dòng họ Karamazov chúng ta đều thế cả” (T157) Tự cảm về nòigiống ở Dmitr’i không chỉ từ trực giác mà bằng nhận thức sâu sắc thực tế cội rễcủa chính mình Trong cái gia đình mà quan hệ rờng cột dờng nh rệu rã đó,con ngời phải tự tìm cách để đảm bảo sự sinh tồn thì khả năng tồn tại những

12

dục vọng truyền kiếp là có thực Chất quý tộc đi đôi với những ham muốn thấphèn, một nếp sống vơng giả kèm theo những hành vi sa đoạ …).nhìn rõ những

điều đó, Dmitr’i đã đọc thấu bản chất đích thực của gia đình mình Dmitr’i cònthấy đợc từ cội rễ đó, mỗi cá nhân phát triển theo một hớng khác nhau trongthế giới của chúng Anh ta cũng là một hớng phát triển và nó cha từng có một

điểm kết thúc Cách nhìn về thế giới và con ngời của Dmitr’i là một tiếng nóihớng ra đối thoại Con ngời "đi mà không biết mình rơi vào chỗ hôi thối và ônhục hay đi tới ánh sáng và niềm vui …) bởi vì mọi cái trên đời đều bí ẩn”(T156) "cơ man nào là bí mật Quá nhiều bí ẩn đè nặng lên con ngời trên cõitrần” Dmitr’i thừa nhận sự bất khả tri của con ngời trong thế giới của chính

nó, anh ta tin vào thuyết định mệnh, tin vào Chúa Trời Song nhận rõ lại cái bímật của thế giới cho phép tồn tại một trạng thái hiện thực "mọi mâu thuẫncùng chung sống” Vì thế ngay trong bản thân con ngời "lý tởng Xodom” vẫntồn tại, tranh đấu cùng "lý tởng Madonna” ; Trong cái xấu vẫn hiện hữu cái

đẹp, là nơi "quỉ và Chúa Trời giao tranh với nhau, mà chiến trờng là trái timcon ngời” (T158) Con ngời tự ý thức tồn tại trong một thế giới đợc nhận thức

về xu hớng vận động làm nên bản chất đối thoại, giao tiếp

Cuộc đối thoại diễn ra trong bản thân Dmitr’i quá phức tạp Sự phức tạpkhông chỉ nằm trong sự đối chọi các ý thức mà còn biểu hiện sự bất hoà ởchính bản thân mình Khát vọng tìm thấy một nhân cách cao thợng tan vỡ bởinhững hành vi tầm thờng; Đức tin lại kìm nén đợc hành động vô đạo đức…) Sựbất hoà với thế giới xung quanh cũng song đồng tồn tại: cuộc va chạm về t t-ởng với các t tởng khác thờng diễn ra Bản thân Dmitr’i cũng bị đặt dới sự "soingắm” , đánh giá của các nhân vật khác (Xmerdiacov; Rakitin; Fiodor; Ivan ).Tất cả tạo nên một chuỗi đối thoại kéo dài

1.1.2 Khát vọng của trí tuệ

Cũng đặt trong trờng đối thoại, tiếng nói của Ivan Karamazov có một vịtrí riêng biệt T chất thông minh tiềm chứa một t tởng siêu nhân siêu việt Khátvọng dùng trí tuệ để cứu vớt gia đình khỏi vũng bùn tội lỗi – chủ thể của đối thoại hoá Ivan là nơi tậptrung cuộc đấu tranh trí tuệ gay gắt Có quá nhiều luận điểm để ngời ta có thể

đối sánh với những t tởng mà Dostoievski một đời mang nặng, nhng Ivan làmột t cách tồn tại độc lập, phát ngôn cho chính bản thân mình

T tởng Ivan đợc mở đầu từ cách nhìn nhận thế giới Ivan phủ nhận thợng

đế Vẫn là một hiện thân của Karamazov nhng triết lý đã đạt đến độ tinh vi sắcsảo Aliosa đã rất sâu sắc khi nhận định về Ivan: “Có lẽ anh ấy tìm kiếm sự đau

13

khổ” “Anh ấy có tâm hồn mãnh liệt Trí tuệ anh ấy bị giam hãm Anh ấy cómột t tởng vĩ đại cha đợc giải quyết Anh ấy thuộc loại ngời không cần hàngtriệu đồng mà cần giải quyết t tởng” (T118) Cái t tởng "cần đợc giải quyết” ấychính là cách nhận thức về tôn giáo và con ngời của Ivan Nó dờng nh đi ngợcvới quan niệm của thế giới đại đồng và trở thành quá sức đối với nhân loại.Ivan đã tạo một khoảng cách quá xa, thậm chí đối lập nó với con ngời để cổsuý cho t tởng vô thần và t tởng siêu nhân của Napoleon Trớc hết là về con ng-

ời, Chúa răn dạy phải tuân phục một cuộc sống tốt đẹp và làm điều thiện mới

đến đợc thiên đàng, ở đó sẽ tìm thấy sự vĩnh hằng, nhng với Ivan, làm sao có

đ-ợc sự vĩnh hằng cho con ngời, vậy nên sẽ không có thợng đế (cho dù có đđ-ợcthừa nhận) Do đó đối với con ngời trên thế giới "mọi việc đều đợc phép làm”

Điều này đồng nghĩa với việc mọi tội ác trên đời đều có thể thực hiện đợc (kểcả giết cha) T tởng siêu nhân này là khát vọng và thử nghiệm ở nhân vậtRaskolnicov, nay đợc kết tinh và trở thành tham vọng ở Ivan, là cơ sở để thựchiện cho hành vi tội ác mà Xmerdiacov là kết quả trực tiếp Lý thuyết nàychâm ngòi cho t tởng nổi loạn chống lại Chúa Trời cực lực nhất Nhng rồichính Ivan lại ý thức đợc thân phận đau khổ của con ngời – chủ thể của đối thoại hoá nhất là trẻ thơ vôtội bị đoạ đày, ngợc đãi, sống không có tình yêu thơng và là nơi tiến hành tội

ác "Cả trái đất, từ vỏ đến ruột, đều thấm đẫm nớc mắt” Nh vậy, các ý thứccủa Ivan đã tự mâu thuẫn với chính mình Khát vọng cảm thông con ngời song

kề với t tởng chứa đầy mầm mống tội ác, tình yêu cuộc sống và con ngời tồntại bên cạnh đầu óc duy lý tàn nhẫn lạnh lùng Cuộc đấu tranh trong lý trí củaIvan càng trở nên phức tạp và căng thẳng hơn khi tìm cách giải quyết kết cụccủa thế giới Ivan không chấp nhận sự hài hoà thế giới theo kiểu: "con nai nằm

kề con s tử, bà mẹ ôm xác đứa con bị bầy chó săn tên tớng xé xác cùng với têntớng kêu lên "chúa có lý” Một sự hài hoà không thể chấp nhận đợc mà cầnphải đợc trả thù, và thà chịu đau khổ còn hơn là chấp nhận một sự hài hoà trêncơ sở thoả hiệp và nhẫn nhục nh vâỵ Tuy nhiên, chống lại sự hài hoà đó nhngIvan vẫn yêu thơng nhân loại đau khổ, nghĩa là vẫn còn khát vọng kiếm tìmmột sự hài hoà có gốc rễ thâm sâu nhất, nhân bản nhất, sự hài hoà nằm vữngtrong tính thiện của con ngời

Nhận thức của Ivan về thế giới trở nên xung đột gay gắt với chính hành

động của anh ta: xót xa nỗi thống khổ của nhân loại nhng lại bàng quan vớinhững nỗi đau xảy ra quanh mình (xem mâu thuẫn có thể dẫn đến tội ác giữacha và anh là chuyện đáng kiếp "cả hai đều đáng chết” ) say mê lý tởng siêu

14

nhân để nhìn con ngời bằng con mắt khinh thị, song không chấp nhận sự nhụcmạ đối với con ngời Tôn sùng lý trí nhng không chấp nhận sự tổ chức các thiếtchế và điều hành thiết chế bằng lý tính Nh vậy thực chất cái “cha thể giảiquyết đợc” của Ivan là sự xung đột trong bản thân trí tuệ, giữa trí tuệ và tráitim Các ý thức của anh ta cất tiếng tranh cãi cha có hồi kết thúc, dẫn đến sựbất hoà sâu sắc giữa Ivan với chính mình, với thế giới xung quanh mình; không

đủ khả năng để giải quyết nó trớc thực tế, Ivan lâm vào tình trạng loạn trí

Bản trờng ca về viện Đại pháp quan mà Ivan kể lại chung quy là thế giớiquan của Ivan về con ngời và tôn giáo Một bản trờng ca của nghệ thuật đathanh ở đây chúng tôi chỉ đi vào phần cơ bản nhất của t tởng nhân vật – chủ thể của đối thoại hoá.tiếng nói trí tuệ

T tởng của Đại pháp quan là phủ nhận Chúa Trời Ông ta nói với Chúa

về cuộc sống con ngời trần gian, từ khi chúa về trời, con ngời đợc thu xếp ổnthoả hơn theo một cách tổ chức mới phù hợp với chính họ, cách tổ chức dựa

trên nền tảng nhà nớc Thiên Chúa với những phép lạ, quyền uy và bí mật Cái

con ngời thực sự cần ở đây là bánh mì chứ không phải là cái tự do đi đôi vớigánh nặng và trách nhiệm Vậy nên con ngời đổi tự do lấy bánh mì, và họ tinvào các thiểu số đặc quyền cai trị họ, không cần đến cái đạo cao siêu của Chúanữa Rõ ràng Đại pháp quan chỉ nhìn thấy con ngời ở phần nhu cầu vật chấttầm thờng mà không biết đến giá trị tinh thần ngàn đời họ tìm kiếm, thái độphủ nhận Chúa Kitô một cách tích cực của Đại pháp quan thực chất là chủ tr-

ơng dùng vật chất để thống trị loài ngời, rõ hơn là một thái độ miệt thị khinh rẻcon ngời Dostoievski phản đối mạnh mẽ với thứ tôn giáo này

Nghệ thuật đa thanh ở đây đã khiến cho kết cấu độc thoại thông thờng bịphá vỡ Màn độc thoại của Đại pháp quan trớc chúa Kitô chính là một cuộc đốithoại của các t tởng đối chọi nhau, tranh luận nhau gay gắt T tởng của Đạipháp quan là phản ánh của t tởng Ivan Karamazov Dù có biện minh và luậngiải hết sức thuyết phục, Đại pháp quan cũng không thể cỡng chế đợc t tởnglớn lao của chúa cho dù chúa hoàn toàn im lặng Sự im lặng này chính là mộtcách khẳng định khát khao trờng tồn khát vọng lơng thiện của loài ngời Thếgiới quan của nhà nghệ sỹ Dostoievski cũng đã đợc kín đáo bộc lộ ở chỗ này

1.1.3.Đối diện với đức tin

Trong tác phẩm “Anh em nhà Karamazov”, khó có thể nói nhân vật nào

là nhân vật chính Mỗi nhân vật có một vai trò nghệ thuật khác nhau và thamgia vào kết cấu với một t cách riêng Bên kia phần u tối của gia đình

15

Karamazov, vẫn có một tâm hồn ngời lên lấp lánh: Aliosa Aliosa là "một thiênthần dới đất” trong mắt Dmitr’i, là cầu nối đến đức tin và bản thiện ở mọi ngời.Mang dáng dấp của một Sonia trong "Tội ác và trừng phạt” , một công tớc M-skin trong “Chàng ngốc”, Aliosa là kiểu nhân vật tác giả gửi gắm niềm tin vàocon ngời vào tơng lai, là cái mà nhân loại suốt một đời mong mỏi.

Aliosa “một ngời nhân ái vợt trớc thời đại mình”, ham mê con đờng tuhành với mong muốn "lý tởng để thoát khỏi bóng tối của lòng hận thù bùng nổtrên trần gian mà vơn tới ánh sáng tình yêu trong lòng anh” (T24), yêu nhânloại tới mức "cảm thấy mình có sức mạnh vô địch” (T80) Aliosa vì thế luôn ýthức đợc bổn phận và trách nhiệm của một ngời biết tri ngộ và cảm thông cùngngời khác Có thể coi Aliosa là chất keo kết dính cái gia đình Karamazov hầu

nh đã vỡ nát, là ngời lắng nghe và thấu hiểu những nỗi đời quanh mình Tinvào đức Chúa Trời và tin trong vĩnh hằng linh hồn sẽ bất diệt, Aliosa khôngbao giờ nguôi khát vọng hớng thiện cho chính bản thân và cả mọi ngời Anhtôn kính và ngỡng mộ Zoxima bởi " cha là vị thánh, trái tim cha có bí quyết

đổi mới cho mọi ngời, có cái pháp lực cuối cùng sẽ thiết lập sự thật trên cõi thếgian và mọi ngời sẽ đều thánh thiện, sẽ yêu mến nhau, sẽ không còn kẻ giàu,ngời nghèo, kẻ sang hèn, tất cả đều là con của thợng đế và nớc chúa Kitô thực

sự sẽ đến" (T43) Tiếng nói của Aliosa chính là tiếng nói của ớc vọng, mongmuốn cho một cuộc sống tốt đẹp hơn Mô típ nhân vật “cứu rỗi” lần này lạixuất hiện trong tác phẩm của Dostoievski nhng ở đây đã có sự hoàn thiện vàsâu sắc thêm rất nhiều

Đức tin và thiện tâm cho Aliosa một cách nhìn cuộc sống, một bản lãnhsống, song không hề mang tính sách vở, Aliosa cũng tự ý thức "nhìn thấu ganruột” dòng máu của gia đình mình, đó là lòng ham sống cuồng loạn, thói vị kỉsẵn sàng triệt tiêu lẫn nhau để sống, và đó là "sức mạnh bắt nguồn từ đất, sứcmạnh của dòng họ Karamazov cuồng bạo và thô thiển …).Thậm chí đức ChúaTrời có chế ngự đợc sức mạnh ấy không, tôi cũng không biết nữa Tôi chỉ biếtbản thân tôi cũng là một Karamazov” Chính nhận thức này đã đa Aliosa gắnchặt với thực tế, đi vào cõi tục để giác ngộ cho mọi tâm hồn Thực tế phức tạp

đó thực ra nhiều lúc cũng làm cho Aliosa hoang mang Cái đức tin nồng nhiệtcủa anh từng bị chao đảo: "tôi là thầy tu ? Vậy mà có lẽ tôi không tin có đứcChúa Trời” (T319) Nỗi thất vọng của Aliosa rõ nhất khi xác Zoxima bốc mùi,

nó càng làm tăng thêm hoài nghi mà Aliosa trăn trở, nhng rồi niềm tin chânchính đã giúp Aliosa đứng vững Những luồng đấu tranh trong t tởng giúp anh

16

thấu trọn, bao quát hơn cái hiện thực diễn ra quanh mình, cho dù có lúc hiệnthực đi ngợc điều răn của chúa: dùng tội ác để trừng phạt tội ác (“phải bắn”),còn trái tim Aliosa vẫn hớng đến con ngời bằng những tình cảm chân thật, hiềnlành.

Nhân vật của Dostoievski không bao giờ là con ngời đơn giản, chứcnăng Aliosa với vai trò của một ngời hớng đạo, song suy nghĩ không hề giả l-

ợc và đơn điệu, ý thức của Aliosa vẫn có giằng co dữ dội bởi những hoài nghi

về niềm tin, giữa tính thiện và tội ác, cõi đạo và trần tục, dành quyền phán xétcuối cùng cho chúa, Aliosa vẫn là một tâm hồn thánh thiện tự đáy lòng, do vậynhững đấu tranh trong t tởng thực chất là một sự khẳng định cái tâm, cái thiện,yếu tố có thể bắt rễ để trụ vững trong lòng mỗi con ngời

Bản thân Aliosa cũng đã đợc phản ánh nhiều trờng nhìn khác nhau Dùcho trong con mắt "gã chúng sinh hám danh lợi” Rakitin, ngời cha và ngời anhtrai say mê dục vọng Dmitr’i, ngời anh thức có trí tuệ siêu quần Ivan, Aliosa

đều đợc mọi ngời yêu mến và tâm hồn anh phản chiếu đến mọi ngời, đánh thứctrong họ tình yêu với con ngời và cuộc sống Các ý thức này đan lẫn vào nhau,bình đẳng với nhau Bản thân tác giả cũng có một lập trờng riêng, không chiphối vào các nhân vật khác trong cách đánh giá về Aliosa Trờng đối thoại nhvậy đã đợc thiết lập và các cuộc đối thoại tiếp tục vang lên

Trong tác phẩm, một hình tợng khác mà quan điểm của nó đối lập vớiAliosa, tiếng nói của nó bộc lộ một thế giới quan tàn nhẫn và độc ác:Xmerdiacov Là con của Fiodor và một ngời đàn bà dở điên dại LizavetaXmerdiasaia, Xmerdiacov tiếp quản dòng máu của cha mình và phát triển nó

đến mức cực đoan Vốn là đứa con không đợc thừa nhận và sống trong gia đìnhvới vị trí là một gã hầu, nhng Xmerdiacov "ngạo mạn và hình nh khinh miệt cảthiên hạ” (T181) tiếp thu cách sống và thế giới quan của Fiodor để đa nó vềgóc nhìn của một kẻ hằn học với cuộc đời, hắn là hiện thân của một sự kết hợpkhiên cỡng và dị dạng Dị dạng trong cả hình hài suy nghĩ Điều đặc biệt làXmerdiacov phủ nhận hoàn toàn Chúa Trời và đức tin, chỉ tôn sùng một lốisống thực tế và thô thiển Hắn thà phản bội đức tin còn hơn là chấp nhận hysinh vì nó Hắn triết luận: " Kinh thánh nói rằng nếu có đức tin thì dù chỉ bằnghạt thóc thôi thì bảo trái núi lăn xuống biển núi cũng lăn tức thì, chỉ cần ta ralệnh Này bác Grigori Vaxilievitr ạ, con là kẻ không tin đạo, còn bác là ngờigiàu đức tin đến độ luôn mắng mỏ con, vậy bác hãy thử bảo trái núi kia lăn đi,không phải là lăn xuống biển (vì biển ở đây xa quá), mà chỉ cần lăn xuống con

17

sông nhỏ hôi hám chảy qua sau vờn nhà ta thôi, và bác sẽ thấy ngay rằngchẳng có cái gì nhúc nhích, tất cả vẫn y nguyên nh trớc, dù bác có quát thét thếnào đi nữa Nh vậy cả bác cũng không tin đạo một cách thích đáng, mà chỉ vinvào cớ đó để mắng ngời khác thôi; Trong thời đại của chúng ta không một ai

có thể làm cho núi lăn xuống biển …) may ra trên cả trái đất này có đợc mộtngời nhiều lắm là hai có thể làm đợc việc đó, nhng có lẽ họ giấu mình tu hành

ở một chỗ nào đó trên sa mạc Aicập nhng nếu vậy, tất cả mọi ngời đều khôngtin đạo, tức là cả toàn dân thiên hạ, trừ vài ngời ẩn tu thì lẽ nào thảy đều bịChúa Trời nguyền rủa, mặc dù ai cũng biết ngài lòng lành vô cùng, lẽ nào ngàikhông tha thứ cho ai hết Vì thế con hy vọng rằng dù con có nghi ngờ đi nữa,con cũng sẽ đợc tha thứ khi con nhỏ nớc mắt ăn năn” (T190) Cái triết lý đánh

đồng với mọi ngời để biện minh cho mình này quả là chặt chẽ không ngờ,chung quy Xmerdiacov muốn kết luận rằng hoá ra con ngời không có đạo,không có đức tin Triết lý này cổ vũ cho lý thuyết siêu nhân mà Ivan khai sinh

và ấp ủ Khi cho rằng con ngời không có đức tin để hớng thiện thì với nó "mọiviệc đều đợc phép làm” , nghĩa là mọi hành vi tội ác đều có thể chấp nhận Vànếu nh có một đức Chúa Trời thì lẽ nào lòng bao dung của ngài lại không thểtha thứ cho con ngời Lý thuyết này đã đợc Xmerdiacov áp dụng ngay vào thực

tế, hành động giết cha của Xmerdiacov với sự chuẩn bị kỹ càng của hắn chứng

tỏ mong muốn thực hành và kiểm nghiệm sức mạnh của lý thuyết này ở hiệnthực Là một hình tợng có nghệ thuật có tính chất nghịch dị Xmerdiacov làhiện thân của tội ác Đây là sự hồi đáp với cuộc đối thoại lớn của Ivan – chủ thể của đối thoại hoá cuộc

đối thoại trong trờng bóng tối Cái t tởng vĩ đại của Ivan đã đợc phản ánh và

đ-ợc cụ thể hoá ở một thế giới quan tàn bạo, độc ác, phi nhân tính Khi áp dụng ttởng của Ivan vào thực tế, Xmerdiacov hoàn toàn ý thức đợc ai là ngời gieo rắc

và củng cố cho hắn suy nghĩ phải giết cha Hắn nói với Ivan "chính anh mới là

kẻ giết cha” , điều này xác thực đến nỗi Ivan không thể biện giải đợc chomình Và ngời khơi gợi cuộc đối thoại này đã thấy đợc hậu quả ghê gớm củacái lý thuyết mà mình đề xớng Trong cuộc đối thoại của Xmerdiacov còn cóbóng dáng của Fiodor với t tởng đề cao lối sống vì dục vọng vị kỷ cá nhân – chủ thể của đối thoại hoá.ngời có ảnh hởng trực tiếp đến sự phát triển nhân cách của Xmerdiacov và tựphải lãnh lấy hậu quả cho mình

Đặt sáng tác của Dostoievski vào chính thời đại ông Thời đại nớc Nganông nô chuyên chế đang tan rã và chủ nghĩa t bản đang hình thành – chủ thể của đối thoại hoá con ng-

18

ời Nga bứt phá mọi sự kìm hãm để vơn tới tự do – chủ thể của đối thoại hoá thì ý thức về bản ngã, vềcái tôi bùng phát khá mạnh mẽ là tất yếu Dostoievski bằng cảm quan mộtnghệ sỹ và sức mạnh của nghệ thuật đã cho con ngời có đợc một vị thế xứng

đáng trong thời đại của mình Con ngời trong tác phẩm của Dostoievski thờnghiện hình bằng các trạng thái tâm lý bức ngột cuả những nỗi đau khổ Mỗi conngời là một thế giới trong cái thế giới "hỗn mang” khó định đoạt của loài ngời

Đó là điểm cá biệt trong sáng tác của Dostoievski, nhng sức mạnh nghệ thuật ởcác nhân vật không chỉ nằm riêng ở cá tính mà còn ở cách cấu tạo hình tợngnghệ thuật, đó là cho nhân vật đối thoại ở mọi cấp độ Cuộc đối thoại nặngnhọc nhất của nhân vật là cuộc đối thoại với chính bản thân mình Thực chất làcuộc vật lộn t tởng của mỗi cá nhân, cuộc đấu tranh trong t chất nội tại củanhân vật Với tác phẩm này, chúng tôi xin nhắc lại một lần nữa, khó có thểkhẳng định đợc đâu là nhân vật trung tâm của tác phẩm, ở đây chỉ có thể nói đ-

ợc địa hạt trung tâm của tác phẩm là gia đình, mỗi cá nhân trong gia đình đó làmột nhân vật chính

Mỗi nhân vật với sức nặng của các cuộc đối thoại quyết liệt trong bảnthể đã làm nên tính đa thanh của tâm hồn Với Dmitr’i là sự giằng co, giaothoa giữa cái tốt và cái xấu, một nhân cách xám đen thi thoảng sáng lên ánhsắc của một thiên thần Với Ivan, cuộc đấu tranh quyết liệt của các ý thức trongtrí tuệ cuối cùng lâm vào sự suy kiệt Ngời cha giãy dụa trong vũng bùn của sựtruỵ lạc Aliosa với hành trình vất vả của một thiên sứ giữ gìn và truyền gửi đứctin Trong vũ trụ tâm hồn của mọi ngời , không có chỗ ngừng nghỉ của mỗimột ý thức, các ý thức tiến hành phát triển, soi xét lại mọi vấn đề "họ tuỳ ýchuyển chỗ các mốc giới của cái tốt và cái xấu và biến sự hỗn mang của họthành một thế giới” (112.267) Sự luân chuyển liên tục của ý thức trên tinh thần

đối thoại khiến cho nội tâm nhân vật luôn đặt trên ngỡng giao tiếp Do vậy thếgiới tâm hồn mà nhân vật có trong mình là một thế giới "động” , nơi các cuộctranh luận, phản bác, phủ nhận diễn ra không ngừng Tất cả diễn ra trong nhânvật với mục đích trả lời cho câu hỏi " nó là ai?” “ nó tồn tại nh thế nào?” Tôntrọng sự tự chủ trong t tởng các nhân vật, các trờng nhìn từ bên ngoài soi chiếuvào và không can thiệp để thay đổi lập trờng của nó mà cùng để tiến hành mộtcuộc đối thoại khác qui mô hơn T tởng nhân vật do vậy đã đợc phản hồi mộtcách tích cực, tham gia vào cuộc đối thoại lớn, với sự tập hợp của nhiều quan

điểm, lập trờng khác nhau Bản thân tác giả cũng giữ một tiếng nói cho riêngmình, không chi phối vào các nhân vật khác

19

ở gia đình Karamzov, cuộc "đối thoại lớn” diễn ra ở phạm vi t tởng quả

là phức tạp, các luồng t tởng luôn ở một t thế đối lập nhau T tởng vô thần ởngời cha Fiodor và đứa con trai thứ Ivan đối lập với t tởng của hai ngời conDmitr’i và Aliosa Tuy nhiên dù cùng trên một bình diện t tởng của những ngời

có cùng một lập trờng đó lại có một sự giao thoa rất nhỏ, không bao giờ trùngkhít với nhau Quan điểm phủ nhận chuá trời ở Fiodor với mục đích tôn sùngkhoái lạc, báng bổ sự trừng phạt Ivan phủ nhận đức tin bởi dõi đôi mắt của lýtrí thuần tuý chiêm nghiệm hiện thực và tôn vinh sức mạnh (nhất là sức mạnhtrí tuệ) của con ngời Bản thân Ivan không chấp nhận quan điểm sống củaFiodor Nh vậy, thực chất hai t tởng này đã nằm trên một trờng đối thoại, vừagặp gỡ vừa mâu thuẫn nhau Còn về phía những ngời kiếm tìm niềm tin ở tôngiáo: Aliosa và Dmitr’i, tuy có đức tin nhng mỗi ngời nhận thức theo một con

đờng riêng Dmitr’i hớng đến Chúa Trời, song dục vọng đã kéo trĩu lại Aliosahớng đến Chúa Trời bằng một tình yêu trong trẻo thánh thiện Vậy là chỗ gặp

gỡ của đức tin không tạo đợc sự trùng phùng tao ngộ trong nhân cách, và haiquan điểm trên buộc phải bớc vào đối thoại để tìm kiếm những giá trị đích thực

ở con ngời

Với t cách là những chủ thể đối thoại, các nhân vật của Dostoievski tiếnhành nhiều cuộc đối thoại cùng lúc Đó vừa là cuộc đối thoại diễn ra bên trongcủa chính nhân vật, vừa là cuộc đối thoại diễn ra với thế giới bên ngoài, với cácnhân vật khác Dù diễn ra bên trong hay bên ngoài thì các ý thức tham gia giaotiếp đều có t cách bình đẳng với nhau, các ý thức đó luôn phát triển trong tính

đấu tranh, vậy nên cha có một tiếng nói cuối cùng trong các cuộc đối thoại đó

Và để hiểu sâu sắc hơn về sự tự ý thức của nhân vật chúng tôi cố gắng đi sâuvào từng nhân vật để có điều kiện khám phá các tiếng nói bên trong của nócũng nh quan điểm lập trờng của nó với thế giới bên ngoài Tất nhiên sự phântích này cũng chỉ là một phơng diện để tìm hiểu tiếng nói đa thanh trong thếgiới nghệ thuật cuả Dostoievski

1.2 Sự phân thân và khả năng đối thoại của nhân vật.

Tiểu thuyết phức điệu của Dostoievski đã mở ra một hớng mới cho cáchkhám phá về con ngời Với Dostoievski con ngời luôn là một "điều bí mật”, bímật ngay cả với chính nó Vậy nên để hiểu một con ngời, không còn cách nàokhác là đi vào "chiều sâu không cùng” ở nội tâm ở đó Dostoievski bắt gặpnhững "cuộc vật lộn nội tâm dai dẳng, đau đớn” Sự xuất hiện của những conngời trong một con ngời, hoặc tìm thấy con ngời này ở con ngời khác Nói rõ

20

hơn Dostoievski nhìn rõ đợc khả năng phân thân của nhân vật ở đáy sâu nhấtcủa mình

Nghệ thuật thể hiện thủ pháp phân thân của nhân vật xuất hiện trong vănhọc đã khá lâu Từ trào lu văn học phục hng châu Âu thế kỷ XV, ngời ta đãthấy có một hình tợng khá tiêu biểu cho thủ pháp này: Hamlet ở nhân vậtHamlet có hai con ngời cùng tồn tại và đấu tranh với nhau Một con ngời kiênquyết đứng lên hành động chống tội ác và bất công, một con ngời chìm đắmtrong u t, có hoài nghi và do dự Hai con ngời này không ai có thể vợt đợc ai vàcùng vận động tăng tiến: càng cơng quyết bao nhiêu càng do dự bấy nhiêu.Tuy nhiên sự xuất hiện hai con ngời này ở Hamlet cha đi đến chỗ rạn vỡ tậncùng ở những mảng tính cách để vang lên những tiếng nói đối lập nhau, mà cảhai đấu tranh để cùng hớng đến một tinh thần thống nhất: nhân văn Nh vậy, sựnổi loạn, đấu tranh quyết liệt trong con ngời Hamlet có mục đích là kiếm tìmmột quỹ đạo trật tự xã hội , đạo đức con ngời

Cũng thuộc thời văn học phục hng nhng Servantes lại tạo thủ pháp phânthân bằng cách xây dựng hình tợng nhân vật sóng đôi để bổ sung và bù đắpcho nhau những phần khuyết thiếu Donkihote và Sanso Pansa Hai nhân vậtnày trên thực tế là tơng phản nhau ở mọi mặt: tính điên rồ hoang tởng phi thực

tế ở Donkihote và đầu óc tỉnh táo, có tính toán ở Sanso Pansa, song thực ra lại

bổ sung và ảnh hởng lẫn nhau một cách mật thiết: qua Sanso Pansa, Donkihotethức tỉnh và tinh thần hiệp sĩ của Donkihote đã giúp Sanso Pansa thêm yêu tự

do, lẽ phải, tình ngời Nh vậy, đây là hai mặt của một tính cách thống nhất, và

sự phân thân này là cách để nhân vật sáng rõ về mình để tìm kiếm, hoàn thiệnphần còn thiếu trong nhân cách của bản thân

Cách xây dựng cặp nhân vật Faust và Mephisto của Goeth cũng tơng tự.Faust và Mephisto là hai tính cách hoàn toàn đối lập nhau: một bên là đại diệncho những yếu tố "tiêu cực, sai lầm, trì trệ” , một bên đại diện cho những yếu

tố "tích cực, tiến bộ” Đây là hai mặt cuả một vấn đề, Goeth muốn chỉ ra sựtồn tại của những tính cách đối lập ở trong một con ngời thống nhất Trong mỗicon ngời luôn có phần của Faust, phần của Mephisto, nhng tác giả bộc lộ mộtniềm tin sâu sắc: cho dù có lúc phạm vào những sai lầm song nó là yếu tố giúpcon ngời đứng vững hơn và hớng niềm tin vào lẽ phải của cuộc đời

Cho đến Dostoievski, sự phân thân của nhân vật không chỉ nằm tronggiới hạn đi tìm phần thiếu khuyết để bổ sung và hớng đến sự thống nhất nữa.Nhân vật của Dostoievski phân thân một cách triệt để, sự chia tách nhân cách

21

diễn ra trọn vẹn và các phần tính cách đã trở thành những ý thức độc lập Các ýthức đó bình đẳng nhau, đối lập nhau và lên tiếng đối thoại với nhau Để cómột cách nhìn bao quát về thủ pháp nghệ thuật này của Dostoievski trong tr-ờng nhìn đối thoại, chúng tôi sẽ tìm hiểu sự phân thân trong các nhân vật củaDostoievski thông qua biểu hiện của hình thức “nhân vật cặp đôi” (thuật ngữ

do Bakhtin nêu ra)

Theo Bakhtin hình tợng nhân vật cặp đôi là một biểu hiện của Carnavanhoá (trạng thái phân lập lỡng tính) Trong tác phẩm của Dostoievski đối thoại

diễn ra trên hai phơng diện: tơng phản – chủ thể của đối thoại hoá ơng đồng Chúng tôi sẽ phân tích t

sự phân thân của nhân vật thông qua hình tợng nhân vật cặp đôi trên hai phơngdiện đó

1.2.1 Hình tợng nhân vật cặp đôi – chủ thể của đối thoại hoá ơng phản t

Quá trình phân thân này thờng đợc đặt trong một trạng thái tâm lý đặcbiệt Dostoievski cho nhân vật sống trong những ảo giác, những cơn mê chậpchờn và sự hoang tởng, kỳ dị…) ở thế giới tiềm thức đó, sự xuất hiện của các

"bản ngã thứ hai” đã đa nhân vật đi vào tâm thế đối thoại

Nếu ở phơng diện tự ý thức, nhân vật của Dostoievski đi tìm câu trả lờicho câu hỏi "họ là ai?” thì quá trình tự đào sâu, phân tích mình, các nhân vậtluôn trắc trở với vấn đề "họ tồn tại nh thế nào” Trên hành trình tìm kiếm ýnghĩa đích thực của cuộc sống, mỗi ngời phải tranh đấu, phải chịu trả giá theomột cách riêng Nói rõ hơn, các nhân vật của Dostoievski có một con đờngriêng để đi đến nỗi đau khổ Do vậy những đớn đau hành hạ con ngời trong cõitâm linh con ngời bộc lộ vô cùng đa dạng

Giới tuyến thờng thấy nhất để có thể xuất hiện sự phân thân đối lập củanhân vật, ấy là khi nhân vật đứng trên ranh giới của điều thiện và điều ác, và cólúc sau khi cái ác đã đợc thực hiện, con ngời đi vào trạng thái khủng hoảng bởinhững ám ảnh tội lỗi, muốn vợt ra khỏi những tội lỗi đó Lơng tri và tội áccùng lên tiếng, vừa minh giải, vừa tố cáo, phản bác lẫn nhau Câu chuyện vềngời khách bí ẩn mà trởng lão Zoxima thuật lại là tấn bi kịch về cái ác và cáithiện Sự phân thân của ngời khách lạ này không chỉ đợc ghi lại trong nhữngkhoảnh khắc nhất thời mà nó theo riết, ray rứt trong anh ta cả thập kỷ Từ khi

"tội ác ghê rợn” xảy ra (giết ngời mình yêu trong nỗi tuyệt vọng bởi ngời congái đó đã "trao trái tim mình cho ngời khác” ) thì khát vọng đợc cứu rỗi bắt

đầu bùng cháy: anh ra sức làm việc thiện để giúp ngời, giúp đời Tuy nhiên conngời thánh thiện càng làm nhiều những việc thiện thì con ngời tội lỗi lại càng

22

giãy đạp dữ dội Hai con ngời này dờng nh không thể thoả hiệp đợc với nhautrong anh ta, lơng tri không chấp nhận tội ác, tội ác không thể chìm xuống yên

ổn mà hiện diện đầy đủ mọi nơi Thậm chí có những lúc, tội ác lại trỗi dậy tìmcơ hội để xuất hiện (rõ nhất là lúc quay trở lại nhà Zoxima lần thứ hai lúc quánửa đêm) Đây là lúc mà sự đấu tranh trong nội tâm anh ta diễn ra quyết liệtnhất Sự phân tách trong con ngời lâm vào trạng thái giằng co khiến anh takhông thể nào yên ổn đợc Nhng rồi bằng nỗi khát khao đứng lại trên tính nhânbản của con ngời, anh ta chấp nhận trả giá, chấp nhận hành xác để đợc cứu rỗi

Đỉnh cao cuả khát vọng đó là bản tự thú của anh ta trong bữa tiệc sinh nhật vàtrạng thái mộng mị của anh ta trong lúc lâm chung

Cách con ngời thấy đợc sự phân lập của mình tính ra phải bắt đầu từGoliadkin trong “kẻ đồng dạng”, Goliadkin vốn là ngời có t chất, niềm kiêuhãnh và lòng tự trọng trở thành bản tính của anh Nhng rồi tình yêu với Klara

đã làm thay đổi Niềm mơ ớc đợc cân xứng với Klara , con gái một gia đình giathế đã khiến "ngời nhỏ bé” Goliadkin trở thành một "ông lớn” cố tạo kệchcỡm, lố bịch Anh thay đổi chính mình để tìm cách đến với thế giới của họ, và

sự ao ớc đến mức hoang tởng đợc sống cuộc sống của ngời khác khiếnGoliadkin đánh mất mình, anh nhận thấy có một con ngời xấu xa đê tiện đangtrỗi dậy mạnh mẽ bên trong Anh lâm vào trạng thái loạn trí, hoảng hốt khinhận ra cái con ngời hèn nhợc, ti tiện và giả dối đó hiện hữu Tấn bi kịch nộitâm xuất hiện khi có Goliadkin thứ hai xuất hiện, tức là khi cái con ngời trungthực, đáng trọng giằng co với con ngời giả dối, đáng khinh bỉ trong anh Haicon ngời song trùng tồn tại với dục vọng đợc nhận diện khá rõ Chúng tìm cáchphủ định nhau để tạo bớc đột phá cho một nhân cách mới sẽ xuất hiện ở trạngthái phân lập nh thế này, nhân vật bị đày đoạ và khổ sở hơn nhiều Đây là mộtbiểu hiện cuả cái mà Bakhtin gọi là "cacnavan hoá dục vọng” với “tính chất l-ỡng trị của nó”: “tình yêu quyện chặt với lòng căm thù, thói tham lam với thái

độ không vụ lợi, thói ham quyền lực với lối tự hạ mình”(6.142). Cho đến tácphẩm "Anh em nhà Karamazov”, đặc điểm này phát triển một cách đa dạng vàsâu sắc hơn

Dõi theo diễn biến tâm lý của nhân vật trong tác phẩm "Anh em nhàKaramazov, dễ thấy trong những điểm bị ức chế, nhân vật thể hiện mình mộtcách khá đầy đủ Sự phân thân trực diện lúc này đợc chính nhân vật phát giácphơi bày lộ liễu ra bên ngoài "Con quỷ con” là một ví dụ Liza, cô gái có tâmhồn đáng yêu "tinh ngịch” và "hồn nhiên” nhng khi sống ở những giây kích

23

thích cao độ cũng không dấu "phần quỷ” vùng vẫy ở trong mình Một kiểu nổiloạn, cô thẳng thắn thừa nhận với Aliosa: "Em thích sự mất trật tự” , "em vẫn

cứ muốn đốt nhà Em tởng tợng em sẽ lén đốt nhà” (T809) Sự nổi loạn cótham vọng vợt quá giới hạn trong ý thức, trở nên bất chấp tàn nhẫn: "Nếu emnghèo, em sẽ giết ngời, cho dù em giàu em cũng sẽ giết ngời” (T809) "Emkhông muốn làm điều thiện, em muốn làm điều ác” (T810) Quả là nhữngthách thức ghê gớm Khi những suy nghĩ này tìm đến với Aliosa, thì chẳngngẫu nhiên nó tìm đợc sự đồng cảm: “nhu cầu đè bẹp cái tốt đẹp, đây làchuyện thờng tình” (T810) Bản thân sự chia sẻ của Aliosa là một cuộc gặp gỡ,cuộc gặp gỡ trong cội nguồn sâu thẳm của tính ngời, nơi ác – chủ thể của đối thoại hoá thiện phân tranh

để kiếm tìm lẽ sống, nơi trong mỗi con ngời có chứa ẩn tiềm tàng một con dãthú Cái giấc mơ cuộc gặp gỡ trong cõi vô thức của Aliosa và Liza chính là nơiquỷ và con ngời cùng xuất hiện, nhng "dấu thánh” đầy uy lực đã níu giữ conngời không sa vào vòng vây của quỷ, và hơn thảy, nó đa con ngời trở về vớibản thiện cuả mình Nh vậy sự phân thân trực diện của Liza ở phần này thựcchất là cuộc đối thoại giữa hai phần ý thức "ngời” và "quỷ” Nhân vật bộc lộyếu tố "quỷ” là để soi ngẫm lại con ngời, tìm kiếm sự trung thực, trớc hết làtrung thực với chính mình

* Xây dựng hình thức đối thoại bằng sự phân thân trực diện củaDostoievski xuất hiện khá nhiều trong tác phẩm Có rất nhiều phơng diện thểhiện sự phân thân này, nhng ở đây chúng tôi đi sâu vào vấn đề bao trùm nhất:cuộc đấu tranh ở hai phần tốt xấu của con ngời Nơi cái ngỡng của khổ đau vàniềm thăng hoa hạnh phúc đợc tìm thấy Các nhân vật của Dostoievski tự thửthách và nếm trải mình trong các địa giới sinh tử tận cùng đó, mục đích là đểnhận chân giá trị của hai chữ con ngời Hình thức Canavan hoá (tính chất lỡngtính - đối lập) mà Bakhtin đã có nhận xét: "tất cả sống trong ranh giới củanhững gì đối lập với mình”(6.117) thì những con ngời trong một nhân cách đợc

đẩy đến chỗ: "ở mọi ngời trong số họ …) đều có một nhân vật chết đi (tức là bịphủ định) để đổi mới "tức là tẩy rửa và nâng mình lên”(6.125) Đó là điểm đếncủa sự đối lập trong các nhận vật của Dostoievski

1.2 2 Hình tợng nhân vật cặp đôi – chủ thể của đối thoại hoá ơng đồng t

Sự phân thân diễn ra trên phơng diện này là cuộc gặp gỡ bổ sung tínhcách của những kẻ song trùng Nhân vật tìm thấy mình ở những kẻ khác, "hầu

nh mỗi nhân vật chủ chốt ở các tiểu thuyết của ông đều có một vài kẻ đồng

24

dạng"(6.125) Cái tổ hợp nhân cách vốn nằm trong một cá nhân ở tác phẩmcủa Dostoievski có xu hớng hớng ngoaị, hiện diện ở nhiều kẻ khác nhau, phảnchiếu vào nhau Qua phân tích của Bakhtin có thể phân chia tính chất cặp đôicủa nhân vật thành hai phần; phần bóng tối và phần ánh sáng Các nhân cáchtrong đó giao thoa với nhau, gặp gỡ nhau, tơng kết với nhau, không phải chỉ ởmột điểm mà ở nhiều điểm, nhiều phơng diện khác nhau Nghĩa là mỗi cánhân không chỉ gặp một kẻ đồng dạng mà gặp khá nhiều kẻ ở nhiều phơngdiện: Đối với Raskolnicov là Xvidrigailov, Lujin, Lêbêziadnicov, đối vớiXtavrogin là Piod Verkhovenxki, Satov, Kirilov ở tác phẩm "Anh em nhàKaramazov” các nhân vật hầu hết đều tìm đợc "cái bóng” của mình, có lúc nókhuất lấp sau những cá tính đối lập, có lúc nó tơng thanh trực tiếp Trong sốcác nhân vật của tác phẩm, Dmitr’i Karamazov có lẽ là ngời có nhiều "kẻ đồngdạng” đợc tìm thấy, còn Aliosa là ngời "chia sẻ đợc với những kẻ đồng dạng” Chúng tôi sẽ chú ý hơn đến nhân vật Dmitr’i để làm rõ tính đối thoại ở kiểunhân vật cặp đôi có tiếng nói tơng đồng (tất nhiên, trong quá trình phân tích sẽ

mở rộng tới một nhân vật khác để đợc toàn diện hơn)

1.2.2.1 Đối thoại với dục vọng

“Ta muốn sống phóng đãng cho đến suốt đời, con nên biết nh thế Sốngphóng đãng thật là khoái, ai cũng chửi nó, nhng tất cả đều sống nh thế, có điều

họ làm lén lút, còn ta thì công nhiên Ta không muốn lên cái thiên đờng củacon đâu Alecxei Fiodorovitr ạ” (T252) Đó là tiếng nói của Karamazov cha vềdục vọng Cuộc sống truỵ lạc đợc khơi nguồn từ dục vọng cá nhân đã đợc pháttriển lên thành cách sống , một quan điểm sống Fiodor là hiện thân của mộtnhân cách bẩn thỉu, khả ố kinh ngời, tôn sùng khoái lạc và dâm đãng vô độ, ychà đạp lên các nguyên tắc đạo đức để thoả mãn đam mê truỵ lạc của cá nhân”nhà y, bất chấp sự có mặt của vợ, là cái ổ truy hoan cho các ả mèo mả gà đồngkéo đến, chúng chơi bời thả cửa” (T18)." Một kẻ dâm đãng thì chỉ có thể ham

mê tình dục” (T18) ở Fiodor điều đó đợc biểu hiện một cách thác loạn; kể cảtrớc cô gái điên dại Lizaveta Để thoả mãn dục vọng, y tìm đủ mọi cách từ việclàm hề trớc thiên hạ cho đến việc dùng đồng tiền nhơ bẩn để mua chuộc Sự si

mê cô gái Grusenca trớc tiên bắt nguồn từ việc kiếm tìm dục vọng, trở thànhthảm kịch của cuộc đời ông ta

Fiodor là một “kẻ đồng dạng” có chung tiếng nói với con trai mìnhDmitr’i ở tuổi thanh niên, Dmitr’i cũng là một tay săn tìm khoái lạc, cái dụcvọng "quá khích” của dòng họ Karamazov đợc "tiếp quản” một cách nồng

25

nhiệt ở Dmitr’i: "tôi ăn chơi thì cứ gọi là bạt mạng” “ hôm nay cô nàng là ng ờitình của tôi, ngày mai thay cho nàng là một ả giang hồ – chủ thể của đối thoại hoá tôi mua vui cho cảhai” (T158) Nếu nh ở ngời cha, khoái lạc đi cùng với sự đê mạt, thì ở ngờicon, khoái lạc đã đợc khoác một cái vỏ hào nhoáng bên ngoài, (dù cho thựcchất chúng đều là sự tầm thờng) Dmitr’i "bao giờ cũng thích những ngõ hẻm,những ngõ ngách vắng tanh và tăm tối ở phía sau quảng trờng, ở đó có nhữngcuộc tình chốc lát” (T159) "Tôi yêu sự trác táng, tôi cũng yêu cả ô nhục củatrác táng” (T159) ở đây cha con nhà Karamazov đã có đợc tiếng nói chung,

dù cho những lúc tranh chấp bởi khoái lạc cả hai đứng trên thế đối lập, trởthành kẻ thù của nhau Cái cách Dmitr’i điên cuồng đến với Grusenca là đỉnhcao của dục vọng: từ việc ráo riết tìm Grusenca ở khắp mọi nơi, bất chấp mọingăn cản để vợt tờng rào đánh trọng thơng ngời cho đến việc kiên quyết đuổitheo khi biết Grusenca đi về hớng Mocroe "dù phải vợt qua quãng đờng hơnhai chục vectơ” Cuộc săn đuổi dục vọng giữa hai cha con lâm vào bế tắc, nhngquả thật cái lòng dục dờng nh ít nguôi tắt đi ở trong họ Họ gặp nhau ở điềunày Có lẽ vì thế mà Dmitr’i luôn ý thức rằng "Tôi là con ngời của dòng họKaramazov” (T159) Dmitr’i hiểu về lòng dục của mình và cha mình, songchấp nhận chia sẻ với nó là điều bất khả Fiodor chết trong nỗi khát khao dụcvọng mới, Dmitr’i thất bại trong dục vọng của một tình yêu sắp đựoc tìm thấy,một sự "đồng dạng” mang tính chất bi thơng Vợt ra ngoài tác phẩm, có thểthấy Fiodor tìm thấy một "kẻ đồng dạng” của mình là Xvidrigailov trong “Tội

ác và trừng phạt” , "một gã dâm đãng chỉ thích ve gái” "Sự khoái lạc củaXvidrigailov là một sự đồi bại lạnh lùng không có tâm hồn; hắn là nhà chiếnthuật của sự truỵ lạc, còn sự truỵ lạc của Karamazov đó là sự vui sống, sự đồibại dẫn đến sự mất phẩm giá”(111.328)

Trở lại với những “kẻ đồng dạng” của Dmitr’i trong tác phẩm "Anh emnhà Karamazov” , ta còn thấy một cái bóng mờ nhạt lấp sau các nhân vật chủchốt, đó là Xamxonov, một thơng gia và là ngời nuôi bao Grusenca Cũng làmột hiện thân của niềm yêu thích khoái lạc Xamxonov có con đờng thể hiệnriêng của mình, nuôi bao cô gái Grusenca từ rất trẻ ông ta cung cấp tiền bạc

để đáp ứng mọi nhu cầu vật chất của cô gái, song cô gái cũng buộc phải trởthành một ngời tình thuộc quyền sở hữu của riêng ông ta Khoái lạc củaXamxonov là vậy Tuy nhiên ông ta cũng là một ngời có nghĩa khi biết rằngmình không còn nữa, Grusenca sẽ bơ vơ, và để lại một khoản đủ đảm bảo chotơng lai của Grusenca Trong dục vọng của ông già "độc ác, lạnh lùng, hay

26

giễu cợt với những ác cảm bệnh hoạn” (T535) này cũng chất chứa thói vị kỉthông thờng Hiểu đợc những thói thờng của kẻ say mê dục vọng, Xamxonovsẵn sàng "chơi xỏ” Dmitr’i và giễu cợt chàng bằng cái nhìn "lạnh nh tợng” với

vẻ "độc ác vô cùng” Điều đó có thể bắt nguồn từ sự ghen tuông của lòng dục,

từ những kẻ "hiểu rõ” đợc đối phơng trong cùng một mục đích muốn chiếmhữu tuyệt đối đối tợng mình cần "của những bậc thầy từng trải của sự truỵlạc.”(111.255)

Nh vậy sự xâm nhập lẫn nhau trong quá trình phát triển nhân cách đã tạonên tiếng nói tơng đồng giữa các nhân vật Tuy nhiên, đây không phải làthống nhất hoàn toàn mà tính thống nhất nhiều lúc đợc tìm thấy ở những hoàn

cảnh đối kháng Sự phân thân đợc xuất hiện ở ngỡng cửa của khát khao dục

vọng Dmitr’i Karamazov bắt gặp tiếng nói của mình ở Fiodor, cha mình, ở

Xamxonov, ở Vrublevxki Aliosa thì hiểu rất rõ về dục tính ở những con ngờinày với t cách là ngời đủ bao dung để cảm thông cho ngời khác Đặt trong tr-ờng đối thoại, những nhân vật với luồng t tởng độc lập lại có sự song trùng gặp

gỡ, gần gũi với nhau Lời của ngời này đã gặp gỡ lời của ngời khác, các giọngnói đó kết tạo thành một bè trong hợp xớng đa thanh

1.2.2.2 Đối thoại với cái ác

Tolstoi nhận xét: cuộc đời Dostoievski diễn ra trong "quá trình vật lộnnội tâm kịch liệt nhất, vật lộn giữa thiện và ác”(58.14) Có lẽ chính vì thế màtrong tác phẩm lớn của ông vấn đề đó thờng đặt ra Các nhân vật của ông vừasống trong ý thức "họ có quyền đợc làm gì?” vừa hành động để trả lời cho câuhỏi đó Vấn đề đặt ra là cách ứng xử của con ngời trớc cái ác, sự xung đột giữahai phần Thiện - ác Dostoievski tin ở phần thiện của con ngời, tất nhiên làvậy, nhng để đến đợc với nó, nhân vật của ông phải trải qua những cuộc đấutranh hết sức nhọc nhằn cả trong t tởng lẫn hành động

Ivan, ngời mang nặng t tởng với cuộc đối thoại trớc cái ác của con ngờitrong cuốn tiểu thuyết đã “bắt gặp” những kẻ ở cùng trờng đối thoại với mình:Xmerdiacov, Rakitin, con quỷ…) những "kẻ đồng dạng” này tiến hành cuộc nóichuyện bằng nhiều cách thức khác nhau

Trong cuộc đối thoại này, các nhân vật của Dostoievski đều ý thức đợcmầm mống của cái ác vốn có ở con ngời Ivan ngời vốn không chấp nhận cái

ác đối với những ngời vô tội lại chủ trơng dùng bạo lực để chống lại nó Đặcbiệt anh ta đề xớng t tởng chứa đầy mầm mống tội ác "đợc phép làm hết thảy”

T tởng này đã đợc những "kẻ đồng dạng” đối thoại lại một cách tích cực Trớc

27

hết là với Xmerdiacov, kẻ cho rằng "hắn dờng nh có liên đới với IvanFiodorrovitr về một việc gì đó” (T389) Sự liên đới đó chính là mối gắn bó giữangời vạch ra t tởng và ngời thực hiện nó, "cả hai có chuyện để nói với nhau”

ở cuộc hội kiến lần thứ hai của Ivan với Xmerdiacov, các sự thật đã đ ợc nhânvật tự bóc trần thẳng thừng, tội ác giết cha đã có thể tìm thấy thủ phạm đíchthực của nó mà sự điều tra của toà án trở nên bất cẩn và giáo điều Xmerdiacov

đã đọc thẳng tuột ý nghĩ của Ivan "Tôi muốn nói rằng anh có lẽ cầu mong cho

bố mình chết đi” (T852), mặc dù phản đối kịch liệt suy nghĩ tội ác này trớcXmerdiacov, nhng Ivan cũng đã tự thừa nhận: "phải, ta mong muốn điều đó,

đấy là sự thật, ta mong muốn, ta mong muốn có vụ giết ngời” (T856) Cuộc đốithoại này xảy ra sau khi hành vi tội ác của Xmerdiacov đã thực hiện xong, nh-

ng nó đã đợc Xmerdiacov thăm dò và chuẩn bị rất kỹ lỡng và bản thân Ivankhông thể chối cãi và biện minh cho mình về những suy nghĩ tội ác chứa đựngtrong bản thân mình Xét đến cùng "kẻ song trùng” của Ivan – chủ thể của đối thoại hoá Xmerdiacov-tiến hành kiểm nghiệm t tởng của Ivan cũng không hoàn toàn bị động, mà khảnăng thực thi tội ác đã tiềm tàng trong hắn, hắn đã thể hiện sự "thông minh”theo cách riêng của mình Tất cả đều bắt nguồn từ chủ nghĩa vị kỷ, một cáchkhẳng định mình đầy tính cực đoan Có thể nói, nếu nh trong “Tội ác và hìnhphạt” Raskolnicov là ngời vừa nghiền ngẫm t tởng và tự tiến hành hành vi tội

ác để chứng minh nó, thì ở “Anh em nhà Karamazov” vấn đề này đã đợc

"phân đôi” trong những "kẻ đồng dạng” – chủ thể của đối thoại hoá chúng đối thoại với nhau trên cơ sở

gặp gỡ các ý thức tơng đồng Ivan muốn giết cha song anh ta muốn điều đó xảy

ra với điều kiện là mình không liên quan gì đến cả bên ngoài lẫn nội tâm vớiviệc đó Ivan "muốn điều đó xảy ra nh một sự tất yếu của số phận” NhngXmerdiacov hiểu ra cái điều mà "Ivan không muốn để cho y có một bằngchứng chứng tỏ y đã tham gia vào tội ác”, và Xmerdiacov hành động bởi sự chiphối từ “tiếng nói thứ hai” đợc tiếp nhận từ quan điểm ý thức hệ của Ivan.Chính tiếng nói ngầm ẩn đã sai khiến Xmerdiacov thực hiện tội ác Sự phântích về động lực tiến tới tội ác của nhân vật trở nên cực kỳ sâu sắc khi nó đặttrớc chính toà án lơng tâm chứ không phải toà án pháp lý Trách nhiệm cá nhântrớc cái ác đã đợc đối thoại để làm sáng tỏ Cái chết của Xmerdiacov, sựhoảng loạn của Ivan là kết cục cho từng số phận, nhng cha phải là câu trả lờicuối cùng cho cuộc đối thoại trớc cái ác này

Ta còn gặp một “kẻ đồng dạng” khác nữa của Ivan Karamazov, đó làRakitin Một gã chúng sinh tìm kiếm con đờng khẳng định mình bằng con đ-

28

ờng tập tu, nhng t lợi và đầy tham vọng Với “cái bóng” này, ta lại bắt gặp một

“đồng Ivan” rất thông minh , đặc biệt là đề cao chủ nghĩa cá nhân đầy cực

đoan Bởi là ngời thông minh, cho nên Rakitin hiểu rõ bản chất của gia đìnhKaramazov; đọc đợc sức tiềm chứa tội ác lẩn quất trong dòng máu của từng cánhân ở gia đình này Trong câu chuyện với Aliosa, Rakitin từng khẳng định:

"Hôm nay khi nhìn ba anh và anh Mitenca Anh nghĩ đến tội ác phải không?”(T114) Sự thấu hiểu này biểu thị một sự "ý thức đầy đủ về khả năng đáng kể”của Rakitin, anh ta rất tự tin để phân tích sự tồn tại của tội ác: "trong gia đìnhanh, lửa dục bốc lên hừng hực Giờ đây, ba kẻ ham mê nhục dục đang canhchừng nhau, dao thủ sẵn trong ngời Ba ngời đã chạm trán nhau, anh có lẽ làngời thứ t” (T115) Trong nhận thức hiện thực xảy ra xung quanh, Rakitin làngời tỉnh táo, song nó cha thể vợt qua đợc tham vọng cá nhân, cha vợt qua đợc

ý thức của một "thân phận hèn mọn” cho nên cách nhìn nhận về cái ác còn

đầy tính "nhiễu sự” vị kỷ Ngay trong bản thân anh ta "một kẻ bất lơng màkhông hề tự biết” (T124), cái ác cũng đã chi phối rất nhiều trong t duy và hành

động Rakitin "sẽ là một nhà hoạt động trong loại của mình” Một bóng dángcủa Ivan Karamazov về cách kiến tạo t duy và phơng châm hành động đối vớicon ngời, nhất là sự ý thức về bản thân

Đối với Ivan, có một "kẻ đồng dạng” mà không thể không nhắc tới vàphân tích cuộc đối thoại của nó, đó là con quỷ Cuộc đối thoại với quỷ là đỉnhcao của nghệ thuật xây dựng sự phân thân của nhân vật khó ai vợt qua đợc

Thực ra, hình ảnh của quỷ là sự phân lập nội tâm của Ivan, là hình ảnh của

chính Ivan, nhng đặt trong trờng đối thoại thì phải xét nó nh một chủ thể của

đối thoại cho nên chúng tôi chuyển cuộc đối thoại xuống phần này

Con quỷ xuất hiện trong cơn ác mộng của Ivan với xác thân của một

ng-ời "thợng lu Nga không còn trẻ”, dáng vẻ khá tuềnh toàng, một hiện thân đầy

đủ của Ivan, cái góc tối vẫn khuất lấp sau bầu t tởng nay hiện rõ và lên tiếngmột cách bình đẳng với chủ nhân của nó Ta lại bắt gặp bóng dáng một triếtnhân với cách triết luận ghê gớm và sắc sảo, ý thức về ảo giác từ nó cũngkhông ngăn đợc cuộc vật lộn nội tâm đau đớn do nó mang lại Tinh thần Ivancực nhọc trong lần đối diện với khuôn mặt thứ hai của mình Nó "nhạo báng”Ivan: "bản thân tôi cũng nh cậu, đau khổ vì sự hoang đờng, vì thế tôi thích cáiphàm tục của các ngời” (T884) , một sự chứng nhận trong t tởng của Ivan, cómối nặng lòng với nhân loại xa viễn nhng có cả lòng ham sống đích thực củacá nhân." Kẻ song trùng” này là hiện thân của các phẩm chất khác ở Ivan; cho

29

nên dù có cả những ý nghĩa "đần độn và hèn hạ” nó vẫn nhắc nhở Ivan: "vấn

đề không phải chỉ ở trí tuệ, thiên nhiên cho tôi một tấm lòng tốt và vui vẻ(T888)” Tôi thấy cậu cứ một mực chờ tôi ở cái gì vĩ đại, mà có khi đẹp đẽ Rấttiếc rằng tôi chỉ cho cái mà tôi có thể (T887) …) Đó là những đặc điểm và khátvọng ẩn náu mẫn tiệp trong con ngời Ivan, đợc nhắc lại bằng lời con quỷ Cuộc

đối thoại đẩy lên đỉnh điểm khi bàn về vấn đề đạo đức và đức tin, những vấn đềnóng bỏng trong t tởng Ivan Quỷ nhạo báng quan điểm vô thần của Ivan bằngchính lập luận của anh ta: "toàn bộ những thế giới này, chúa và ngay cả quỷxatăng, tất cả những cái đó đối với tôi không phải là đã đợc chứng minh Nótồn tại tự nó hay chỉ là thiện xạ của tôi, sự phát triển quán triệt cái riêng tôi củatôi, vốn tồn tại đời đời và riêng nhất” Tính trung tâm trị kỷ đã hất tung ý thức

về đức tin Quỷ đã nhắc lại "Vị Đại pháp quan tôn giáo” và "đại biến động địachất” Những “bản trờng ca” về tín ngỡng đạo đức của con ngời của Ivan.Những t tởng làm nảy sinh cái ác đợc “giễu cợt” lại: “trớc khi chấp nhận sựhoà giải” “sẽ bực bội nghiến răng để làm nhiệm vụ của mình: hại hàng ngànngời để cứu một ngời” Một t tởng biểu hiện cho chủ nghĩa cá nhân ở mức độcao Vấn đề ứng xử đạo đức, triết lý vô thần đợc nhấn mạnh triệt để: "Theo tachẳng nên phá hoại gì hết, chỉ cái phá huỷ trong loài ngời ý niệm và Chúa Trời,chính là phải bắt đầu từ đó! …).Một khi nhân loại đồng loạt từ bỏ Chúa Trời, thì

tự nhiên không có tệ ăn thịt ngời, toàn bộ thế giới trớc kia sẽ sụp đổ, mà chính

là toàn bộ đạo đức trớc kia sẽ sụp đổ, mọi cái mới mẻ sẽ tới” (T898) Nh vậy làyếu tố để hớng thiện cho hành vi đạo đức của con ngời đã bị phế bỏ, con ngờikhông dựa trên một nguyên tắc tổ chức đạo đức nào cho mối quan hệ của tìnhngời, lý trí sẽ lên ngôi "Ngời nào ý thức đợc chân lý ngay từ bây giờ cũng đợcphép tuỳ ý tổ chức đời mình theo nguyên tác mới Theo nghĩa ấy, ngời đợcphép làm tất cả” (T899) Đây là những điểm thuộc về "bản chất” trong trí tuệcủa Ivan, đã đợc " trải qua” nghiền nát trong đầu óc, thậm chí đã từng bị "vứt

bỏ nh xác thối” nay đợc quỷ nhắc lại riết róng, quay cuồng, tàn nhẫn với quyếttâm không buông tha Cái góc tối này ở tâm hồn cha từng cho Ivan yên ổn,trong thời khắc đối diện với những biến cố của cuộc đời, càng trở nên khókhăn đáng ghê tởm hơn Trong cơn mê sảng với trạng thái kinh hãi chính mình

"Ivan vồ lấy cốc trên bàn, thẳng cánh ném vào diễn giả” Đó là sự căm thùchính mình và muốn tống cổ các ý thức lỗi lầm một cách không thơng tiếc Sựphân thân ở đây diễn ra cao độ Ivan không còn tự soi chiếu mình để nhận rõcác "con ngời” ở trong bản thân nữa mà đã xuất hiện một Ivan khác sẵn sàng

30

đối thoại với anh ta, quỷ khơi lại những suy nghĩ mà lâu nay Ivan cố che đậy

và chạy trốn, những suy nghĩ chứa trong nó cuộc đối chất trực diện với cái ác,

và tìm kiếm khả năng giải toả Cuộc đối thoại giữa quỷ và Ivan là mẫu mực củanghệ thuật đa thanh; trong đó, cuộc đấu tranh với cái ác để tìm kiếm bản chấtcủa cái thiện vẫn là cơ bản và gian nan nhất Nhân vật đứng ở tâm thế đối thoại

mà không tìm ra giải pháp để giải quyết mâu thuẫn giữa thái độ không chấpnhận cái ác và t tởng tiềm tàng năng lực thực hiện tội ác của mình Chính tínhchất giằng co này khiến cho ranh giới giữa cái Thiện và cái ác trong cuốn tiểuthuyết trở nên không dứt khoát, nhân vật đứng trên cái ngỡng chông chênh,cảm thức vợt trên cái ác không ngăn đợc t tởng tội ác Vậy nên, sự xuất hiệncủa "kẻ song trùng” nh càng nhấn mạnh thêm nỗi đau mà nhân vật phải gồngmình gánh chịu, một thứ định mệnh khiên cỡng cho sự thông tụê của con ngời

* Bằng tiên cảm nhạy bén của một ngời nghệ sỹ, Dostoievski đã quantâm đến một vấn đề có tính chất nóng bỏng và nhạy cảm: sự tồn tại của cái áctrong con ngời, nó trở thành một cuộc đối thoại lớn của nhân loại Nghệ thuậtxây dựng sự phân thân của nhân vật bằng phơng thức kiến tạo “kẻ song trùng”

đã làm đa dạng hoá cấu trúc nghệ thuật trong tác phẩm của ông Trong đó,cách phản ánh cuộc vật lộn dữ dội giữa bóng tối và ánh sáng của tâm hồnkhông chỉ cho phép phát triển không khí đối thoại mà còn làm cho tính chất

của các cuộc đối thoại có sức nặng Đặt trong trờng đối thoại, các ý thức vừa

phân lập, vừa mâu thuẫn nhng lại gặp gỡ nhau dới góc quy chiếu của một hệ t tởng Có thể nói trong tác phẩm của Dostoievski, đối thoại với cái ác bao giờ

cũng hết sức chật vật và gian nan, hành trình đi đến cái Thiện và thanh lọc tâmhồn cực kỳ vất vả Chính vì vậy ngay cả những nhân vật mà Dostoievski muốn

sự cao cả trong tâm hồn họ toả sáng xuống những ngời khác Cũng có nhữngcuộc đấu tranh hết sức gay gắt để khẳng định sự tồn tại của cái Chân, Thiện,

Mỹ, đó là đối thoại để tìm kiếm giá trị vĩnh cửu của loài ngời

1.2.2.3 Đối thoại với sự cứu rỗi

Khi bớc vào thế giới nhân vật của Dostoievski nhiều ngời có cảm giác

"xây xẩm mặt mày” , thấy bức bối, bởi không khí ngột ngạt đặc quánh baoquanh nó Nhng dừng lại một chút để tìm hiểu, để quan sát xu hớng vận độngcủa chúng thì ngời ta nhận thấy: các nhân vật của Dostoievski thờng có khátvọng hớng ra ánh sáng, hớng đến cái đẹp (bởi "cái đẹp cứu rỗi thế giới” nhquan niệm của Dostoievski) Vậy nên ở phần kết thúc của tất cả các tiểu thuyết

31

của Dostoievski "chúng ta tìm thấy sự thanh tâm của bi kịch Hylạp, một sự lọctrong rất lớn”(111.280) Trong các tác phẩm của ông, vì thế có một số nhân vật

đảm đơng nhiệm vụ "cứu rỗi” Sự hiện thân của họ là hiện thân của cái đẹp

"Nét nổi bật là tình yêu chân chính đối với con ngời, tinh thần xả thân, tâm hồnphóng khoáng và hào hiệp”(78.273). Đó là Sonia Marmeladova, DuniaRaskolnikova, Muskin, Liza …).và ở "Anh em nhà Karamazov” là Aliosa Tuynhiên, sự cứu rỗi này theo chúng tôi không chỉ thuộc về phần trách nhiệm củamột số cá nhân (dù các cá nhân này xuất hiện trong tác phẩm với nhiệm vụchính đó), mà còn thuộc về phần tốt đẹp trong mỗi con ngời Khả năng cứu rỗi

ở đây cũng không chỉ dừng trong phạm vi "cứu chuộc con ngời ra khỏi tội lỗi”

mà còn hớng con ngời đến lý tởng Chính mục đích đến này là chỗ gặp gỡ củarất nhiều nhân cách, nó mở rộng giới hạn chật hẹp và đi sâu vào trong ngõngách tâm hồn nhân vật, từ đó thấy đợc những phần tốt đẹp ẩn dấu trong mỗicá nhân Ngòi bút của Dostoievski vẻ nh bi quan và phân tích thật kỹ càng "sựthống khổ của loài ngời”, nhng cũng thật vững vàng khi đứng trên niềm tin vềphần ánh sáng còn ánh lên trong lòng họ ở điểm này Aliosa có rất nhiều "kẻsong trùng” trong cuộc đối thoại do anh chủ xớng

Aliosa rất thơng yêu con ngời Đây là nguồn mạch không bao giờ vơicạn trong tâm hồn anh Từ lúc sinh ra số phận đã dành cho anh không ít điềubất hạnh: sự vô trách nhiệm của ngời cha, cuộc đời bạc mệnh của ngời mẹ …).song vợt lên hết thảy anh vẫn dành một tình yêu không bờ bến đối với con ng-

ời Trong gia đình anh là ngời đủ sức hiểu và tha thứ cho ngời cha của mình, làphần tốt đẹp mà Fiodor đủ sức nhận ra sau bao nhiêu tháng ngày đắm trongtruỵ lạc Vậy nên khi Fiodor tội lỗi bị cô lập trong thế giới mà mình tạo nên thìAliosa vẫn còn một tình yêu bao dung và rộng lợng với cha Là ngời con nhng

là phần gơng sáng trong tấm kính hoen ố của gia tộc Karamazov Aliosa là chỗcho Fiodor còn niềm tin vào con ngời, cái "con ngời thánh thiện” , để ở trongnhững phút cuối đời, chút tình yêu của con ngời đã thắng đợc tình yêu nhụcdục trong Fiodor Karamazov Cả với hai ngời anh cũng vậy Tình yêu dành choIvan và Dmitr’i vừa là của một ngời em nhng cũng vừa là một ngời bạn Hiểu

đợc trí tuệ của Ivan, để đa nó gần lại với tình yêu con ngời, san sẻ cùng nỗituyệt vọng của Dmitr’i để giúp tâm hồn anh trai đủ can đảm để vợt lên tội lỗi.Chính Aliosa chứ không phải ai khác, đã đa Dmitr’i ra khỏi tội ác man rợ: giếtcha Anh bày tỏ: "Tôi tin rằng thợng đế sẽ thu xếp thật khéo để không xảy rachuyện ghê rợn” (T179) Sự không đồng tình của anh và ánh sáng hớng thiện

32

trong tâm hồn anh quả thực đã giúp Dmitr’i bớc ra khỏi tội lỗi Anh đã cứu rỗicho chính Dmitr’i Không chỉ ở trong gia đình Aliosa mang trong mình tìnhyêu với cả nhân loại và thế giới Sự bất bình với tội ác với tội ác của con ngờicủa anh cũng bắt đầu từ tình cảm đó Từ tình yêu với những đứa trẻ bất hạnh

nh Iliusa, những gia đình với nỗi cùng cực của nhân loại, những cô gái hiệnthân cho sự tủi hổ của con ngời cho đến những kẻ ganh ghét với mình nhRakitin, anh cũng đến với họ bằng một tình cảm chân thành và độ lợng Vợtlên tình yêu với con ngời, Aliosa yêu chúa, đấng toàn năng yêu thơng vô cùngnhân loại và giúp họ gột rửa tội lỗi và đau khổ trong tâm hồn Âu cũng chính làbiểu hiện của tình yêu con ngời Có thể nói Aliosa là "phần tốt đẹp nhất củathế giới”, đủ sức tập hợp mọi ngời chung quanh bằng tình yêu thơng, một nhâncách đủ gây dựng niềm tin để con ngời soi vào gột rửa tội lỗi Tâm hồn này

đến với nhân loại chính là để cứu rỗi cho họ, đa con ngời đến với ánh sáng củatình yêu chân chính với lý tởng Cuộc đối thoại với đức tin do Aliosa tập hợp làmột sự phản ánh tâm nguyện đợc sống trong một thế giới đại đồng bằng tìnhyêu mến Chính vì vậy, Aliosa có rất nhiều “kẻ song trùng” đối thoại với anh

Có thể dùng cách nói ví von của một văn sỹ phơng tây với Aliosa: hạnh phúc

nh là một lọ nớc hoa, nếu ai đó rắc cho ngời khác thì mình cũng không đợcthơm lây một vài giọt Aliosa thiết lập đợc một trờng đối thoại đặc biệt, trong

đó, con ngời bớc vào không khí đối thoại bằng tình yêu, bằng khát vọng hạnhphúc với tất cả mọi ngời Hình tợng Aliosa là "phiên bản” của Sonia trong

"Tội ác và hình phạt” Ngời con gái hiện thân cho nỗi khổ của nhân loại Nhngtình yêu trong trắng đối với con ngời thì đợc ghi khắc mãi, đến nỗiRaskolnikov phải kêu lên: Soneska, Soneska Marmêladova, chừng nào thế giớicòn thì em là vĩnh viễn” Định ngữ “vĩnh viễn” ghi nhận rằng trong thế giới

đầy rẫy những điều ác, những phẩm chất tâm hồn cao thợng của con ngời vẫn

đợc duy trì (78.275) Sự gặp gỡ của Aliosa và Sonia là sự gặp gỡ của những tínhcách tuyệt vời cao thợng, một sự phân thân điệu nghệ mà ta gặp trong hai cuốntiểu thuyết lớn của Dostoievski

Trong tiểu thuyết "Anh em nhà Karamazov” , Aliosa là một viên ngọctoàn bích, khác với Zoxima (ngời thầy mà Aliosa rất đỗi tôn thờ và yêu quý)

đến với cái thiện và tình yêu con ngời bằng sự thoát xác từ trạng thái "ấutrùng” tội lỗi, nhng cái nhân cách cao đẹp của Zoxima còn toả chiếu và bảo lu

ở Aliosa Giữa Aliosa và Zoxima có sự trùng khít trong cuộc đối thoại với cáitâm hớng thiện, trong sự cứu vớt cho những con ngời tội lỗi Dẫu cho hình tợng

33

Zoxima có kém phần thuyết phục bởi tính chất ảo tởng trong tiểu thuyết của

ông (mong muốn dùng tình yêu con ngời để hoá giải những mâu thuẫn tội ác

và bất công) song trong cuộc đối thoại với sự cứu rỗi loài ngời, đây là mộttrong những chủ thể có tính mẫu mực và tích cực nhất

Sự phân thân của nhân vật đôi lúc chỉ diễn ra trên một vài phơng diện

Điều đó có nghĩa là những nhân cách rất khác nhau, thậm chí đối lập nhaucũng có thể tìm thấy nét song trùng ở ngời khác Trong cuộc đối thoại với sựcứu rỗi, điều này thể hiện rất rõ Chẳng hạn với Dmitr’i, từ trong vũng bùn truỵlạc, anh vẫn có đợc sự kính trọng bởi anh vẫn giữ đợc ánh sáng cho tâm hồnmình Khi phát biểu trớc toà, chính Dmitr’i cũng đã khẳng định: "Tôi là ngờiyêu thích Sinle – chủ thể của đối thoại hoá tôi là ngời có lý tởng Ai cho tôi là kẻ xấu xa đê tiện thì ngời

đó cha hiểu tôi” Đây là cách thổ lộ những gì tốt đẹp vẫn ẩn dấu kín đáo ở mộtcon ngời, nó đòi hỏi một con mắt tinh tờng và nhạy cảm Trong tình cảm vớiGrusenca, lòng dục ở buổi đầu đã đợc nâng dần lên thành khát vọng dựng xâymột tình yêu thánh thiện Và cái phút rạp mình trớc Catêrina Ivanovna là mộtminh chứng rõ nhất cho "phần ngời” ở Dmitr’i Khi trong hoàn cảnh Catêrina

"hoàn toàn phụ thuộc cả thể xác lẫn tâm hồn” (T166) Vậy mà cái ý thức "nàng

đẹp vì nàng cao cả hy sinh cho cha, còn tôi là con rệp” đã giữ cho Dmitr’ikhông vi phạm tiếp những sai lầm, chàng không làm nhục Catêrina Trong lúcgia đình Catêrina hoàn toàn bế tắc, cha của cô có thể bị đi tù và giáng cấp,danh dự và tiền bạc có thể không còn, thì nghĩa cử của Dmitr’i thật cao thợng,

đáng khen ngợi Nó không bị những suy nghĩ tính toán và suy nghĩ lỗi lầm làm

mờ đi, mà trở thành phút thăng hoa của cái đẹp Vậy nên khát vọng dùng tìnhyêu để cứu vớt Dmitr’i khỏi tội lỗi của Catêrina không hoàn toàn là một hành

động "trả nghĩa” , mà còn xuất phát từ sự ngỡng mộ, kính trọng, nó đem đếncho cô những rung động thực sự trong trái tim Sự gặp gỡ của cái đẹp xuất hiệnkhi đợc đặt trong những tình huống có vấn đề, thì cơ hội bộc lộ rõ nhất Có thể

nói trong tác phẩm của Dostoievski, con ngời có mầm mống của cái ác nhng

cũng tiềm tàng cái Thiện, có khả năng phục thiện Vậy nên, đức tin cứu rỗi cho

con ngời, tình yêu cứu rỗi cho con ngời và cái đẹp sẽ tồn tại vĩnh cửu để cứuchuộc thế giới

Bằng cuộc đối thoại với cứu rỗi, Dostoievski đã cho thấy sự đồng điệugiữa Aliosa và những đứa trẻ, chủ nhân của tơng lai Sự trong trẻo của nhữngtâm hồn ngây thơ tìm đợc sự tin cậy ở Aliosa nh một lẽ hiển nhiên Và tìnhcảm của Aliosa với những đứa trẻ thật cảm động, nhất là với Iliusa Aliosa gặp

34

Iliusa trong một hoàn cảnh khá đặc biệt, là lúc Iliusa bị cô lập và chiến đấutrong tuyệt vọng để bảo vệ chính mình và "danh dự” của gia đình mình Mangmột lòng hận thù ghê gớm đối với Dmitr’i – chủ thể của đối thoại hoá kẻ sỉ nhục cha em, đại uýXneghiriov Tám đứa trẻ ném đá vào một mình Iliusa Sự quan tâm chia sẻ củaAliosa lúc này nh chỉ "đổ thêm dầu vào lửa” Iliusa bất cần và còn căm thùcắn vào tay của Aliosa khi biết Aliosa là em của Dmitr’i Nhng tình yêu thếgiới này, tình yêu trẻ thơ đã làm cho tấm lòng bao dung của Aliosa có trọng l-ợng Iliusa và đại uý Xneghiriov hiểu đợc Aliosa, đối xử thân thiện với anh,yêu quí gửi cho anh tâm sự về cảnh ngộ bi đát của gia đình Cảnh "bên giờngIliusa” lúc Iliusa hấp hối cảm động vô cùng Nó là một bài ca cất lên từ trái timhữu ái của mỗi ngời Tình yêu đã vợt qua lòng căm thù, cái chết trong tình yêucũng trở nên nhẹ nhàng và thanh thản Hoà trong thế giới trong trẻo và chânthành của những đứa trẻ, Aliosa cảm thấy giá trị thực sự của tình yêu con ngời.

Đó là sự “song trùng” tìm thấy ở những tâm hồn đáng quý, gốc rễ của chữTâm Dostoievski đã bộc lộ niềm tin vào thế hệ mới này, những chú bé giàutình yêu thơng và là những nhân cách đáng quý, những đứa trẻ của ngày mai.Chiếm một phần không nhỏ trong tác phẩm, hình tợng những đứa trẻ rất giàutình cảm nhng lại rất bộc trực, tỏ ra già dặn nhng thực chất là ngây thơ đợcDostoievski xây dựng bằng ngòi bút am hiểu tâm lý tinh tờng sâu sắc Nhữngcuộc đối thoại của Aliosa với chúng diễn ra nhằm tìm kiếm giá trị tốt đẹp, đểkhẳng định sự tồn tại vĩnh hằng của nó Kín đáo phân tích sự tơng đồng này,tác giả đã cho thâý một sự phân thân âm thầm đang diễn ra bên trong các nhânvật Đó là một sự phân thân tơng đồng diễn ra ở chiều sâu, nơi khát vọng hớng

về cái đẹp trở thành niềm khát khao đợc cứu rỗi Nó nh một ánh bình minh lấploá trong không khí ảm đạm của tác phẩm

Nh vậy đối thoại với sự cứu rỗi (hay là cuộc đối thoại với cái đẹp) diễn

ra cũng không kém phần vất vả Con ngời thật khó khăn để vợt qua tội lỗi,

nh-ng con đờnh-ng để đến với chân lý, lý tởnh-ng cũnh-ng còn gian nan vất vả hơn nhiều.Nhà nghệ sỹ Dostoievski đã dò sâu nguồn mạch tâm hồn con ngời để phân tíchcuộc đấu tranh tìm đến cái đẹp diễn ra trong đó Và ông chỉ rõ: cái Thiện luôntồn tại dù cái ác hiện hữu Nguồn sáng này thắp sáng mong muốn vợt tội lỗi

để đến với lý tởng, đến với cái đẹp Chính Dmitr’i cũng đã nói với Aliosa: "cócái đẹp Xôđôm chăng? Chú hãy tin rằng với rất số đông thì có cái đẹp, đẹp ngựtrị ở chính Xôđôm” Aliosa, ngời lĩnh xớng trong bản hợp ca đến với cái đẹpcũng đã tìm thấy rất nhiều kẻ tơng đồng với mình, dù đôi lúc chỉ là một sự t-

35

ơng đồng rất nhỏ Đối thoại với những "cái bóng” của chính mình bằng tìnhyêu và đức tin cả hy vọng ở tơng lai, Aliosa đã đợc Dostoievski chọn làm ngờigây dựng niềm tin về thế giới: con ngời sẽ thoát xác để tìm đến với cái đẹpvĩnh viễn ở thiện tâm của mình.

Sự phân thân của nhân vật để làm nên tính đối thoại thể hiện ở nghệthuật xây dựng hình tợng nhân vật cặp đôi Nếu nh ở kiểu nhân vật cặp đôi t-

ơng phản, hình thức đối thoại chủ yếu bộc lộ qua sự đấu tranh ở nội tâm nhânvật Nó nh những vực sóng ngầm vò xé trong tâm can nhân vật khiến cho conngời luôn trong trạng thái đối thoại trực diện với bản thân, va chạm với những

t tởng mâu thuẫn lỗi lầm chính mình, thì ở kiểu nhân vật cặp đôi tơng đồng,con ngời đã tìm kiếm đợc một sự tơng thanh tơng ứng Nó tạo nên các cấp độ

đối thoại khác nhau trong tác phẩm

Sự giao tiếp đối thoại chính là lĩnh vực đích thực của cuộc sống ngôn ngữ(6.172)

Nghiên cứu về lời văn hai giọng Bakhtin đa ra khá nhiều dạng thức của

nó nh lời phong cách hoá, lời nhại, lời kể khẩu ngữ, lời tranh luận ngầm Đốithoại xâm nhập khá sâu sắc trong từng phát ngôn của các dạng thức lời văn đó.Trong phạm vi nghiên cứu lời văn hai giọng của nhân vật ở tác phẩm cụ thểnày, chúng tôi sẽ khảo sát dới một số hình thức: Lời nhân vật và lời ngời kểchuyện; độc thoại nội tâm của nhân vật và đối thoại của nhân vật

1.3.1 Độc thoại nội tâm.

Nếu hiểu một cách thông thờng, độc thoại nội tâm là "Lời phát ngôn củanhân vật nói với chính mình, mô phỏng hoạt động cảm xúc suy nghĩ của conngời trong dòng chảy trực tiếp của nó" thì e rằng định nghĩa này cha thể baoquát hết đặc điểm của hình thức độc thoại trong tác phẩm của Dostoievski, vậynên tìm hiểu cấu trúc độc thoại trong tác phẩm của Dostoievski chúng tôi sửdụng khái niệm của Motilova (Mặc dù bà đồng nhất nó với "dòng ý thức")

36

"Nó xuất hiện nh diễn từ không biểu đạt thành lời của các nhân vật, hoặc biến

từ của tác giả, nhân danh mình mà nói, nhng có thể coi nh mợn từ vựng vàgiọng điệu của nhân vật, hoặc nh đối thoại bên trong ở đó giọng nói của nhânvật bị xẻ thành đôi thành hai giọng phân biệt và đối nghịch, nó xuất hiện dớihình thức một chuỗi kết luận có tổ chức cũng nh qua ý thức mơ hồ và hỗnloạn" (41.170) Nh vậy, độc thoại nội tâm thuộc về "phạm vi ngôn từ nhân vật",bên cạnh đó còn có lời độc thoại chứa đựng "Ngôn từ của tác giả" Tác giả cóthể phát ngôn bằng nhân danh của mình mà cũng có thể "mợn từ vựng vàgiọng điệu của nhân vật" chúng tôi chú ý nhiều hơn đến dạng thức này vì đây

là một trong những đặc điểm hớng tới tính đối thoại khá sâu sắc Một dạngngôn từ nửa trực tiếp mà Bakhtin gọi là "câu hàm ẩn nhiều chủ thể" ở đó,

"giọng nói của ngời kể phải lẫn với giọng điệu của nhân vật ngay tại cái vỏcủa ngôn từ"

ở "Anh em nhà Karama zov dạng thức độc thoại nội tâm ở "phạm vi ngôn

từ nhân vật" xuất hiện ở hình thức trực tiếp trình bày nội tâm nhân vật - Nhânvật "nghĩ", "Tự nhủ" Những đoạn độc thoại thế này ngắn và tập trung diễn tảtrạng thái tâm lý - ý thức của bản thân nhân vật Nó cũng có sự xâm nhập củagiọng điệu ngời kể chuyện và biểu hiện tính đa âm, song cha nhiều

Hình thức đối thoại hoá độc thoại nội tâm đợc triển khai một cách khá sâurộng trong tác phẩm Khi lời độc thoại của nhân vật xuất hiện, có thể tìm thấy

sự pha trộn của rất nhiều giọng điệu, nhiều tiếng nói và nhiều ý thức khácnhau Đoạn độc thoại của Aliosa hớng về vị trởng lão tinh thần Zoxima là sựphản chiếu ý thức của Aliosa của những vị thầy tu hớng đạo chân chính và cáctín đồ ngoan đạo khác Các ý thức đó cùng tồn tại trong lời độc thoại và kết tạonên tính đa giọng điệu trong lời của nhân vật, cái mà Bakhtin gọi là "lời củangời khác" nằm trong phát ngôn của nhân vật

Đối thoại hoá dòng độc thoại nội tâm còn xuất hiện trong một độc thoạikhác của I van Đoạn độc thoại này xuất hiện sau cuộc nói chuyện giữa hai anh

em I van và Aliosa "Phải chăng ta ghê tởm nhà cha? - chàng nghĩ thầm Hình

nh ta đã chán ghét đến mức độ ấy rồi đấy, mặc dù hôm nay lần cuối cùng ta

b-ớc vào ngỡng cửa nhơ nháp này, vậy mà vẫn ghê tởm " Nhng không, khôngphải thế, phải chăng là cuộc chia tay giữa Aliosa và cuộc nói chuyện ban nãyvới chú ấy: "Suốt bao nhiêu năm ta im lặng không buồn nói chuyện với ai,vậy mà bỗng nhiên lại tuôn ra bao nhiêu điều vô lý "Quả thật, đấy có thể là sựbực bội trẻ trung của ngời trẻ tuổi cha có kinh nghiệm, do tính háo danh của

37

tuổi trẻ, bực bội vì không diễn đạt đợc ý nghĩ của mình, nhất là lại với Aliosatrong thâm tâm chắc chắn chàng đặt nhiều hy vọng với chú ấy" (T385) Đoạn

độc thoại này thể hiện sự xung đột bên trong nội tâm của I van, sự giằng xé vềmột cảm giác phiền muộn do sự chán ghét ngôi nhà nhớp nhúa của ngời chamang lại hay là do cuộc nói chuyện trớc đó với Aliosa, tất cả những cănnguyên đó tạo nên mâu thuẫn mà Aliosa không thể cắt nghĩ nỗi, ý nghĩ nàychồng chéo lên ý nghĩ khác Từ đoạn độc thoại này, ta thấy xuất hiện một "chủthể hàm ẩn" ở phía sau Đó là lời ngời kể chuyện nó xuất hiện và lý giải nhữngmâu thuẫn bên trong nội tâm của I van, giọng điệu của nó pha trộn vào giọng

điệu của nhân vật, mợn ngôn từ của nhân vật Nh vậy “Trong ý thức bản ngãcủa nhân vật đã có lời lẽ của ngời khác xâm nhập vào; trong phát ngôn củanhân vật về bản thân nó đã có đã có lời lẽ của ngời khác xâm nhập" (6.206),trên bề mặt ngôn từ, chúng cùng tham gia vào cấu trúc đối thoại bằng lời văn

đa giọng của mình

Đối thoại nội tâm diễn ra một cách triệt để nhất, sâu sắc nhất phải kể

đến cuộc đối thoại giữa quỷ và Ivan Đây thực ra là dòng độc thoại nội tâm củaIvan nhng dợc phân tách ra thành hai tiếng nói: tiếng nói của quỷ và tiếng nóicủa Ivan Hai tiếng nói này tiến hành đối thoại, tranh cãi nhau không khoannhợng; tiếng nói của quỷ là tiếng nói, là ý thức của Ivan Do đó, lời nói củaquỷ thực chất là sự “giễu nhại” lại t tởng của Ivan Đối thoại diễn ra trên mọiphơng diện ở khoảng độc thoại “đặc biệt” này của Ivan

* Đem đến một nghệ thuật tổ chức lời văn độc đáo trong hình thức độcthoại nội tâm, Dostoievski đã tạo ra một cuộc đối thoại có tính chất đặc biệtcuộc đối thoại ở tầng thẳm sâu nhất của tâm t con ngời ở đó, sự phân tranh vàluân chuyển giữa các ý thức, diễn ra đã dẫn đến sự luân phiên, đổi thay liên tục

có giọng điệu Đây là yếu tố giúp cho sự tổ chức đối thoại biểu hiện ở mọi cấp

độ trong tác phẩm của Dostoievski

38

Trớc hết, bằng đối thoại, nhân vật tự bộc lộ mình Đó là nhu cầu của tựthân nó Muốn để ngời khác hiểu và phúc đáp lại, nhân vật không có cách nàokhác là phải tự diễn đạt Đây là hình thức đối thoại diễn ra thờng xuyên trongtác phẩm Lời thú tội của trái tim Dmit’ri phô bày một thế giới nội tâm đầymâu thuẫn Lời thoại với khả năng bộc lộ ý nghĩa trực tiếp suy nghĩ của nhânvật đã đợc đổi thay giọng điệu nhờ sự xuất hiện của các ý thức Từ đây, hìnhthức đa giọng bắt nhịp nhanh với cuộc đối thoại bên trong cũng nh bên ngoàicủa nhân vật Nhu cầu tự bộc lộ nhằm mục đích phô diễn thế giới quan trongcuộc đối thoại giữa Ivan với Aliosa cũng tơng tự nh thế Tính đa giọng của lờivăn thiên về sự bộc lộ những đối chọi trong t tởng và quan niệm về thế giớitrên tinh thần trí tuệ thuần tuý và lý thuyết phi nhân tính cơ bản Lời thoại củaIvan luân chuyển liên tục về giọng điệu: từ giọng điệu dửng dng sắc lạnh đếntrạng thái yêu thơng, rồi căm phẫn, sang giọng triết luận và sử dụng sự tích cácthánh, càng về sau càng nh là một dòng độc thoại bằng lời nói của Ivan Tấtcả tạo nên một hợp âm đợc gắn với nhau bởi tinh thần duy lý chủ đạo Lờithoại này của Ivan vừa hớng tới ngời tham gia đối thoại trực diện, vừa hớng tớicác đối tợng hàm ẩn khác bên ngoài, nó đem đến hiệu quả là tạo ra sắc thái đa

âm trong cấu trúc lời văn

Có thể nói, mật độ dày đặc của các cuộc hội kiến, gặp gỡ trong tácphẩm chính là “mảnh đất” để đối thoại phát huy tác dụng của mình Sự địnhhình tính cách nhân vật lộ rõ qua các tình huống đối thoại cụ thể Cuộc đốithoại “trong căn nhà ''gia nhân'' của ba cha con Fiodor là cuộc đối thoại khátiên biểu.”

- “Chu cha! Có lẽ con nói đúng Chà, ta là con lừa- Fiodor Dovlovitrbỗng kêu lên, vỗ nhẹ tay vào trán- Thôi, nếu vậy thì cứ để nguyên cái tu việncủa con đấy Aliosa ạ Những ngời thông minh chúng ta sẽ đợc yên ấm và Này Ivan, con có biết tại sao thợng đế lại chủ tâm an bài nh thế không? Ivan,con nói đi, có thợng đế hay không? Khoan: nói dứt khoát, nghiêm chỉnh đấynhé Sao con lại cời?

- Con cời vì ban nãy ba đã nhận xét rất tinh về niềm tin của Xmerdiacov

về việc hắn tin rằng có hai trởng lão có thể khiến núi phải di chuyển

Nếu con muốn, ba sẽ chộp đợc cho mà xem Nhng con nói đi: có thợng đếhay không? Nhng phải nghiêm chỉnh đấy! Bây giờ ba cần lời nói nghiêmchỉnh.

- Cả thợng đế, cả sự bất diệt đều có, sự bất diệt là Thợng đế ” (T196)

Đoạn đối thoại trên đây là tiêu biểu cho sự kết hợp các giọng của cácnhân vật: giọng điệu của “Tên hề già” Fiodor với tính chất buông thả và cờicợt đầy t duy thực tế Giọng điệu tỉnh táo lạnh lùng của Ivan, giọng điệu bìnhtĩnh, từ tốn nhng chắc chắn của Aliosa Tuy nhiên còn có một cuộc tranh luậnngầm diễn ra ở bên trong, đó là cuộc chạm trán về t tởng của các nhân vật Nhvậy, ở phơng diện tổ chức lời văn đã bao hàm hai cuộc đối thoại, một ở bêntrong và một ở bên ngoài

Các cuôc gặp gỡ còn cho phép triển khai xung đột một cách sâu sắc.Xung đột biểu thi qua lời nhân vật tố giác nhau “lột mặt nạ” của nhau Ba cuộchội kiến với Xmerdiacov của Ivan sau vụ án giết cha thể hiện rất rõ điều này

Đối thoại của Ivan nhằm vạch trần tội ác của Xmerdiacov

- “ Ta biết rằng cơn động kinh không thể biết trớc Ta đã hỏi rồi, mi

đừng loanh quanh Không thể biết trớc ngay và giờ, mà lại biết là sẽ ngã xuốnghầm nhà Làm sao mi có thể biết trớc rằng trong cơn động kinh mi ngã xuốngchính cái hầm nhà ấy nếu không có ý lên cơn?”(T843)

Nh vậy là những tình tiết lắt léo mà Xmerdiacov nguỵ tạo và sắp đặt đã

bị Ivan lật tẩy: cơn động kinh và cú ngã từ cầu thang xuống chỉ là những động

40

tác giả vờ Chân dung của kẻ giết ngời đã dần hiện rõ Xmerdiacov buộc phảithừa nhận tội ác, nhng hắn cũng vạch rõ, ai là thủ phạm đích thực của vụ ángiết ngời này:

- “ ở đây chỉ có tôi và cậu, tởng nh là việc gì phải bịp nhau, cần gì phải

đóng kịch? Hay cậu muốn đổ ráo cả cho tôi, trút cả vào mặt tôi? Cậu biết, cậu

là hung thủ chính, tôi chỉ là tay sai, tên đầy tớ trung thành Lisarda của cậu,thực hiện những gì cậu chỉ dẫn”(T864)

Lời nói của Xmerdiacov cho thấy, thực ra hắn chỉ là tay sai, ngời chỉ đạohắn trong hành động này là Ivan, Ivan đã vạch t tởng và đờng lối hành độngcho hắn Nh vậy, lời đối thoại này hớng tới rất nhiều đối tợng ở trong nó- Mộtmặt khi trực diện với Ivan, nó là lời thú nhận hành vi tội ác, mặt khác, lời thoạinày là sự hồi đáp lại những ý thức ngầm ẩn trong t tởng của Ivan Lời văn đãhàm chứa nhiều cuộc đối thoại xuất hiện song song một lúc Nó góp phần làm

đa giọng dới hình thức lời thoại trực tiếp của nhân vật, làm phong phú thêmcác biểu hiện của đối thoại hoá ở tiểu thuyết của Dostoievski

* *

*

Nghệ thuật xây dựng nhân vật đặc biệt và mới mẻ là minh chứng khẳng

định tài năng nghệ thuật của Dostoievski Con ngời trong thế giới nghệ thuậtcủa Dostoievski dờng nh sinh ra là để đại diện cho nỗi khổ của nhân loại.Những nghề nghiệp nhớp nháp, những cơ thể ốm yếu và tâm hồn què quặt, làmnên một cõi ngời thật ảm đạm Nhng sức mạnh của những nhân vật này chính

là cuộc đấu tranh không ngừng nghỉ với chính nó với thế giới chung quanh nó.Những vấn đề do con ngời đặt ra và tìm câu trả lời lại luôn đợc triển khai dớigóc độ đối thoại, từ góc tối sâu nhất của tâm hồn cho đến những t tởng có tầmvóc vợt lên tầm thế giới Đối thoại đã cho phép nhà văn phân tích một cách kỹlỡng sâu sắc về con ngời ở con ngời có "sự không tơng hợp giữa con ngời bênngoài và con ngời bên trong, sau đó là sự lệch kênh giữa hai bình diện: con ng-

ời đối với bản thân mình và con ngời dới con mắt ngời khác”(67.221) Vì vậy,

“nhân vật tiểu thuyết thờng ở mức này hay mức kia phải là một nhà t tởng”, nó

tạo nên một vị thế riêng cho nhân vật Vị thế của một chủ thể đối thoại Từ đây

cái hình thức đối thoại đợc bật ra từ nhu cầu tự thân của chủ thể, tạo đợc tính

41

khách quan và phong phú của mỗi cuộc đối thoại nhỏ trong cuộc đối thoaị lớn.Chính thế giới nghệ thuật Dostoievski tạo ra vừa phản ánh đợc sự bề bộn trongcõi ngời phức tạp và bí ẩn, nhng cũng là những tiên cảm sâu xa về năng lực và

ý thức của con ngời trong sự biến động không ngừng của thế giới Dostoievski

là ngời đặt nền móng cho không khí nghệ thuật tác phẩm văn học trong tơnglai: không khí đối thoại

42