PHÁP LUẬT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở CHÂU Á

hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa là hệ thống pháp luật ra đời muộn nhất. Sự xuất hiện của nó là một hiện tượng và hiện tượng này được bắt đầu từ cách mạng tháng Mười Nga năm 1917. Đến sau chiến tranh thế giới thứ II, một nhóm các hệ thống pháp luật quốc gia ở châu Á của dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa đã xuất hiện như Việt Nam, Trung Quốc… Cho đến nay, dù trải qua nhiều biến động, dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa vẫn tồn tại và ngày càng phát triền trong tương lai. Hiện nay, châu Á có 4 quốc gia nằm trong hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa bao gồm: Lào, Trung Quốc, Việt Nam và Bắc Triều Tiên, trong đó Bắc Triều Tiên là quốc gia xã hội chủ nghĩa không theo chủ nghĩa Mác Lênin.

PHÁP LUẬT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở CHÂU Á

Mở đầu

Như chúng ta đã biết, hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa là hệ thống pháp luật ra đời muộn nhất Sự xuất hiện của nó là một hiện tượng và hiện tượng này được bắt đầu từ cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 Đến sau chiến tranh thế giới thứ II, một nhóm các hệ thống pháp luật quốc gia ở châu Á của dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa đã xuất hiện như Việt Nam, Trung Quốc… Cho đến nay, dù trải qua nhiều biến động, dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa vẫn tồn tại và ngày càng phát triền trong tương lai Hiện nay, châu Á có 4 quốc gia nằm trong hệ thống pháp luật

xã hội chủ nghĩa bao gồm: Lào, Trung Quốc, Việt Nam và Bắc Triều Tiên, trong đó Bắc Triều Tiên là quốc gia xã hội chủ nghĩa không theo chủ nghĩa Mác Lênin

Nội dung

A Sơ lược về dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa:

I Khái niệm: Là hệ thống các quy định hay quy tắc xử sự chung, các

nguyên tắc, các khái niệm pháp lý do nhà nước xã hội chủ nghĩa đặt ra hoắc thừa nhận và đảm bảo thực hiện, thể hiện ý chí của giai cấp công nhân và những người lao động khác, ý chí chung của toàn xã hội dưới sự lãnh đạo của đảng cộng sản, là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội vì sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội

II Quá trình hình thành và phát triển pháp luật xã hội chủ nghĩa:

Dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa ra đời năm 1917 cùng với sửa đời của nhà nước Xô Viết Nga – nhà nước chuyên chính vô sản đầu tiên trên thế giới

Cho đến nay dòng họ pháp luật chủ nghĩa xã hội trải qua 3 giai đoạn phát triển

 Giai đoạn 1 :từ năm 1917 đến năm 1945

 Giai đoạn 2: từ năm 1945 đến năm 1991

 Giai đoạn 3: từ năm 1991 đến nay

1 Từ năm 1917 đến năm 1945:

a Từ năm 1917 đến năm 1921:

Chính quyền Xô Viết được thiết lập tại Nga, Ukrain, Bạch Nga, Armenia, Kajakstan, Grudia Để thiết lập nên nền chuyên chính vô sản, Nga đã ban hành hiến pháp năm 1918 Bản hiến pháp này với sắc lệnh về đất đai năm

1918 toàn bộ đất đai được quốc hữu hóa, tài sản của địa chủ, tư sản bị quốc hữu hóa Hiến pháp năm 1918 đã thiết lập chế độ công hữu về tư liệu sản xuất dưới hai hình thức là sở hữu nhà nước và sở hữu tập thể Tư liệu sản xuất của tư nhân bị quốc hữu hóa thành tài sản của toàn dân Hiến pháp Nga năm 1918 đã trở thành hình mẫu của các nước cộng hòa Xô Viết: hiến pháp của cộng hòa xô viết Latsvia năm 1919, hiến pháp của cộng hòa xô viết Ukrain năm 1919

b Từ năm 1922 đến năm 1928:

Năm 1922, Liên bang cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô Viết được thành lập Năm 1924, hiến pháp đầu tiên của liên bang Xô Viết được ban hành Sau đó các thành viên của Liên Xô cũng đã lần lượt ban hành hiến pháp vào những năm sau đó

Để phù hợp với điều kiện xã hội giai đoạn này nhà nước đã ban hành các bộ luật để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh như: bộ luật dân sự năm

1922, bộ luật tố tụng dân sự năm 1923, bộ luật lao động năm 1922, bộ luật hình sự năm 1922, bộ luật tố tụng hình sự năm 1923 Các bộ luật này đều được xây dụng theo kĩ thuật lập pháp của Đức Trong giai đoạn này, ruộng đất và toàn bộ ngành công nghiệp và doanh nghiệp nhỏ đều bị quốc hữu hóa và nền kinh tế bị hạn chế Năm 1922, Lênin đã đưa ra chính sách kinh tế mới nhằm phục hồi và phát triển đất nước Chính sách kinh tế mới đã phát huy hiệu quả và tạo điều kiện cho nền kinh tế thị trương phát triển Sau 7 năm thực hiện chính sách kinh tế mới, kinh tế đất nước, đặc biệt là nông nghiệp đã được vực dậy, trong nông thôn đã xuất hiện mộ tầng lớp phú nông với kinh tế trang trại khá giả

c Từ năm 1928 đến năm 1940:

Đây là giai đoạn xây dựng nông trang tập thể Cũng trong giai đoạn này Liên Xô thực hiện các kế hoạch 5 năm Năm 1930, tầng lớp trí nông bị trấn áp,

ruộng đất, bò, ngựa của họ bị đưa vào nông trang tập thể Các xưởng máy công nghiệp, cơ sở tư nhân đều bị đưa vào sở hữu nhà nước hoặc sỡ hữu tập thể và nông dân được vận động vào các nông trại tập thể

Năm 1936, hiến pháp thứ 2 của Liên Xô được ban hành Hiến pháp năm 1936 đã có rất nhiều điểm tiến bộ như quy định quyền bầu cử bình đẳng, quy định bầu cử trực tiếp, bỏ phiếu kín Xô viết từ chổ là cơ quan đại diện của công nhân, nông dân, binh sĩ đã trở thành cơ quan đại diện của toàn nhân dân lao động

d Từ năm 1941 đến 1945:Trong giai đoạn này hoạt động xây dựng nhà nước và pháp luật bị ngưng trệ do chiết tranh thế giới thứ 2

2 Từ năm 1945 đến năm 1991:

Sau thắng lợi của Hồng quân Liên xô, hàng loạt các nước chủ nghĩa

xã hội ra đời như Việt Nam, Trung Quốc, hungari, bungari, Ba Lan, Tiệp Khắc, Cu

ba, Triều Tiên, Mông Cổ Phạm vi ảnh hưởng của dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa đã được mở rộng Bên cạnh ban hành các bộ luật hình sự năm 1960, bộ luật dân sự năm 1961, bộ luật lao động năm 1971, bộ luật hôn nhân và gia đình năm

1968 thì năm 1977 Liên Xô đã ban hành hiếp pháp thứ 3 Đây là hiến pháp đầu tiên tuyên bố nhà nước Xô Viết là nhà nước nhân dân và thể chế hóa vai trò của Đảng cộng sản trong hiến pháp Hệ thống pháp luật của Liên xô đã ảnh hưởng tới hệ thống các nước thành viên cũng như các nước trong hệ thống xã hội chủ nghĩa

Trong giai đoạn này thì Trung Quốc đã ban hành các bản hiến pháp năm 1954 1975, 1978, 1982 Pháp luật Liên Xô cũng đã ảnh hưởng tới pháp luật Việt Nam thể hiện qua các bản hiến pháp năm 1946, 1959, 1980

3 Từ năm 1991 đến nay:

Năm 1991, hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên xô và các nước Đông

Âu bị sụp đổ, phạm vi dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa bị thu hẹp lại Hiện nay dòng họ pháp luật chủ nghĩa xã hội còn tồn tại ở các nước như: Việt Nam, Trung Quốc, Cu Ba, Lào, Triều Tiên Rút kinh nghiệm của Liên Xô và các nước Đông

Âu các nước này đã đưa ra các chính sách, ban hành pháp luật để phù hợp với tình

hình của đất nước, để phát triển chính sách đổi mới, phát triển nền kinh tế thị trường

III Đặc điểm của dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa:

Dòng họ pháp luật chủ nghĩa xã hội có những đặc điểm cơ bản sau đây

 Đây là hệ thống pháp luật gắn liền với hệ tư tưởng Mác –Lênin về nguồn gốc, bản chất, hình thức nhà nước và pháp luật, gắn liền với cách mạng tháng Mười năm 1917 của nước Nga và sự ra đời, phát triển của nhà nước xã hội chủ nghĩa

 So với hệ thống pháp luật trên thế giới thì hệ thống pháp luật chủ nghĩa xã hội ra đời muộn hơn

 Hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa chịu nhiều ảnh hưởng của hệ thông pháp luật châu Âu lục địa nhất là trong chế định pháp luật dân sự

 Không phân chia thành công pháp và tư pháp

 Gắn liền với hệ thống tố tụng thẩm vấn

 Đây là hệ thống luôn coi trọng pháp luật thành văn, và không có truyền thống áp dụng án lệ

 Dòng họ pháp luật chủ nghĩa xã hội bao gồm các nước ở châu Âu, châu Á, châu Mĩ- latinh vì vậy các nước thuộc dòng họ pháp luật chủ nghĩa xã hội

có truyền thống pháp luật rất khác nhau

 Đường lối phát triển kinh tế ở các nước xã hội chủ nghĩa trước và trong thời kì đổi mới rất khác nhau, vì vậy pháp luật của các nước xã hội chủ nghĩa trước và trong thời kì đổi mới có nhiều đặc điểm khác nhau

IV Nguồn của hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa:

Các loại nguồn của chủ pháp luật chủ nghĩa xã hội là:

 Đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng cộng sản thể hiện trong các nghị quyết của đại hội Đảng toàn quốc và nghị quyết của ban chấp hành trung ương Đảng, nghị quyết của bộ chính trị ban chấp hành trung ương;

 Các văn bản quy phạm pháp luật bao gồm văn bản luật và văn bản dưới luật

 Các tập quán pháp luật thể hiện trong một số quy định của lệ làng, hương ước, luật tục

 Các án lệ - các bản án đã tạo ra công bằng, công lý

V Xu thế phát triển hiện nay:

Hiện nay, phát luật chủ nghĩa xã hội bên cạnh chú trọng tính giai cấp thì tính

xã hội cũng được đề cao Pháp luật là phương tiện để bảo đảm tính ổn định an ninh chính trị Hiện nay việc gia tăng số lượng các văn bản điều chỉnh các quan hệ liên quan đến lợi ích của con người, thiết lập trật tự xã hội như các quy định về dân sự, thương mại lao động

Trước đây pháp luật chủ nghĩa xã hội chỉ bảo vệ chế độ sở hữu nhà nước và

sở hữu tập thể thì hiện nay pháp luật đã đưa ra các quy định điều chỉnh các hình thức sở hữu khác Pháp luật ghi nhận quyền tự do kinh doanh của công dân và có các quy định để tạo điều kiện cho công dân thực hiện kinh doanh

Pháp luật chủ nghĩa xã hội coi con người là trung tâm trong việc xây dựng

và phát triển một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Hiện nay quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công dân không ngừng được mở rộng trên mọi lĩnh vực Nhà nước ban hành các quy định pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích của con người

Trước đây hiến pháp và các đạo luật chưa chiếm ưu thế là vị trí tối thượng

và hàng đầu trong pháp luật thì ngày nay, hiến pháp giữ vị trí số một, sau đó các đạo luật chiếm ưu thế trong các nguồn luật của pháp luật chỉ sau hiến pháp

Hoạt động tư pháp ngày càng được chú trọng

Từ chỗ quyền lực nhà nước chủ yếu tập trung vào tay của Quốc hội thì ngày nay các nhà nước tiếp nhận các yếu tố hợp lí trong phân công các nhánh quyền: Lập pháp, Hành pháp, Tư pháp cho ba hệ thống cơ quan tương ứng, trên cơ sở sự kiềm chế, đối trọng lẫn nhau để thực hiên quyền lực nhà nước

B Hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa châu Á:

I Pháp luật truyền thống của các nước xã hội chủ nghĩa châu Á:

Pháp luật truyền thống của các nước xã hội chủ nghĩa như Trung Quốc, Việt Nam, Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên về cơ bản có những đặc điểm

chung giống nhau Đó là sự ảnh hưởng của Khổng giáo và quan niệm chung về pháp luật nặng về pháp luật hình sự, nhẹ về pháp luật dân sự

Để cai trị nước, Khổng giáo quan niệm cần có: lễ, nhạc, hình và chính Các cá thể luôn phải khiêm nhường, giữ vị trí của mình và tuân thủ các quy tắc xử

sự theo quan niệm đạo đức của xã hội Các quy tắc này dựa trên những tập quán lâu đời, tuy phức tạp nhưng cân đối, chặt chẽ và thay đổi tùy theo mối quan hệ giữa các cá thể

Thẩm phán và các đạo luật là những công cụ cần thiết để trừng phạt các loại tội phạm nhưng không cần thiết để điều chỉnh quan hệ giữa những người trung thực Tranh chấp giữa các cá thể sẽ được giải quyết bằng con đường hòa giải và thỏa hiệp phù hợp với các nguyên tắc đạo đức mà theo đó các bên liên quan sẽ cử các thành viên kính trọng của gia đình, họ tộc đứng ra giàn xếp, giải quyết Điều quan trọng hơn trong kiện tụng không phải là sự chiến thắng của bên nào mà là sự hòa hợp cần phải được giữ gìn Cá nhân nào từ chối chấp nhận cách giải quyết thân thiện sẽ bị coi là một người xấu

II Đặc điểm của hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa châu Á:

So với các châu lục khác trên thế giới thì hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa ra đời muộn nhất vào khoảng đầu thế kỉ XX Tuy chịu nhiều ảnh hưởng của một số quốc gia trên thế giới nhưng các nước xã hội chủ nghĩa ở châu Á vẫn giữ được đặc thù vốn có của mình Hơn thế nữa, ở châu Á hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa này lại có những điểm điểm khác hẳn so với các nước có hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa,chẳng hạn: Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu

Các nước xã hội chủ nghĩa ở châu Á, với những đặc thù riêng của dân tộc học – lịch sử đặc biệt, đó là sự gắn kết gần gũi về nguồn gốc và số phận chung.Tuy nhiên giữa các nước đa số đều chịu ảnh hưởng của 2 nền văn hóa lớn trong khu vực: nền văn hóa Trung Quốc và Ấn Độ

Đây là hệ thống pháp luật gắn liền với hệ tư tưởng Mác Lênin về nguồn gốc, bản chất, hình thức nhà nước và pháp luật.Hệ thống pháp luật các nước xã hội chủ nghĩa ở châu Á ghi nhận và bảo vệ các quan hệ xã hội dựa trên chế độ công

hữu về tư liệu sản xuất, thể hiện ý chí và bảo vệ lợi ích cho đại đa số các thành viên trong xã hội, bảo đảm, bảo vệ quyền tự do dân chủ cho nhân dân Hệ thống này được xây dựng trên nền tảng đạo đức xã hội, mang tính thống nhất nội tại cao hơn so với các kiểu pháp luật trước đó: được xây dựng trên cơ sở kinh tế thống nhất, 1 hệ tư tưởng thống nhất, mục đích điều chỉnh quan hệ xã hội thống nhất

Ở giai đoạn đầu tiên, các Hiến pháp và các văn bản quy phạm pháp luật khác đã được ban hành và các văn bản đó đặt cơ sở cho chế độ mới và tổ chức nhàn nước mới Đồng thời ở các nhà nước này, các tập quán được áp dụng rộng rãi (trừ Mông Cổ) do chưa có hệ thống pháp luật đầy đủ để có thể điều chỉnh các lĩnh vực khác nhau trong hệ thống xã hội

Về mặt thực tiễn xét xử và hoạt động áp dụng và bảo vệ pháp luật có vai trò quan trọng trong việc xây dựng các luận điểm và các khái niệm quan trọng của các hệ thống pháp luật của các nhà nước xã hội chủ nghĩa ở châu Á.Về sau các luận điểm và các khái niệm này được sử dụng làm cở sở cho việc xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật dược pháp điển hóa.Trong điều kiện khi các văn bản quy phạm pháp luật chưa được pháp điển hóa các giải thích mang tính chất hướng dẫn của các Tòa án mang một ý nghĩa không nhỏ Bên cạnh đó, pháp luật xã hội chủ nghĩa ở châu Á còn chú trọng tới hoạt động phát triển phân chia hệ thống pháp luật thành các ngành luật dựa trên tiêu chí đối tượng điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh, chủ thể pháp luật

Yếu tố đặc thù của dân tộc là một yếu tố quan trọng gắn liền với các quốc gia có hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa ở châu Á.Các quốc gia ở châu Á theo dòng họ này hầu hết đều tôn trọng yếu tố truyền thống dân tộc cao Bên cạnh vạnh việc tiếp thu những cái tiến bộ của các quốc gia khác,họ vẫn lưu giữ được nét đẹp bản sắc truyền thống vốn có của dân tộc họ Chính vì vậy mà ở mỗi quốc gia,hệ thống pháp luật có những đặc thù riêng,chẳng hạn ở Mông Cổ hệ thống pháp luật tương đồng với pháp luật các quốc gia châu Âu.Và điển hình như ở Việt Nam,pháp luật mang đậm đấu ấn trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể của

Hệ thống PL

XHCN ở Châu Á

Hệ thống PL XHCN Xô Viết

Hệ thống PL XHCN ở Châu Âu

Hệ thống PL Châu Âu lục địa

Nguồn + Hiến pháp

+ Văn bản QPPL

+ Tập quán pháp

+ Tiền lệ pháp

+ Hiến pháp + Văn bản QPPL

+ Tập quán pháp

+ Tiền lệ pháp + Thực tiễn xét xử

+ Hiến pháp + Văn bản QPPL

+ Tập quán pháp

+ Tiền lệ pháp

+ Hiến pháp + Công ước quốc tế, điều ước quốc tế + Đạo luật + Các quy chế, sắc lệnh

+ Tập quán pháp

+ Thực tiễn xét xử

+ Học thuyết

Hệ

thống

Tòa án

+ Hệ thống TA có

3 cấp: TAND cấp

huyện, quận;

TAND cấp tỉnh,

TP trực thuộc

TW;TAND tối cao

+ Hệ thống TA

có 4 cấp: TAND huyện, quận;

TAND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; TAND tối cao của nước cộng hòa và TA tối cao của Liên Bang

+ Hệ thống TA

có 3 cấp:

TAND cấp huyện, quận;

TAND cấp tỉnh,

TP trực thuộc TW;TAND tối cao

+ Hệ thống TA chia thành 3 hệ thống: Tòa Hiến pháp; Tòa

Tư pháp; Tòa Hành chính

Đào tạo Không được quan Nghề luật sư Đào tạo luật Đào tạo luật và

luật và

nghề

luật

tâm và không

được phát triển

Điển hình ở Trung

Quốc và Việt Nam

khoảng 3 thập kỉ

các chuyên gia

pháp luật không

được đào tạo Tuy

nhiên sau khi

Trung Quốc thực

hiện công cuộc đổi

mới, nhiều cơ sở

đào tạo luật được

thành lập và số

lượng luật sư đã

phát triển một

cách nhanh chóng

Tương tự, nhà

nước Việt Nam

dân chủ cộng hòa

ra đời năm 1945

nhưng đến năm

1977 ở miền Bắc

Việt Nam mới

thành lập khoa

luật đầu tiên ở ĐH

QG Hà Nội

không được phát triển như

phương Tây

Các luật sư hiếm khi xét xử

vụ việc dân sự

Các luật gia được đào tạo 1 cách có hệ thống với những kiến thức khá đầy đủ và toàn diện trên các lĩnh vực khác nhau của khoa học pháp lí với thời gian đào tạo 5 năm

tương tự hệ thống pháp luật

xã hội chủ nghĩa Xô Viết

nghề luật rất phát triển Điển hình với nước Pháp, thẩm phán, luật sư, công tố viên, công chứng viên, đều trải qua khóa học 4 năm trong trường ĐH để nhận được bằng cử nhân luật Sau khi nhận được bằng cử nhân,

để trở thành thẩm phán, các luật gia phải trải qua 1 kì thi

để vào học Trường đào tạo thẩm phán Để hành nghề luật

sư, trước hết phải có bằng

cử nhân luật Sau đó các luật gia phải trải qua kì thi để