MỞ ĐẦUI. Lý do chọn đề tàiNhà nước là một hiện tượng cơ bản, phức tạp của mọi xã hội có giai cấp, là tác nhân biến đổi của xã hội và phát triển kinh tế. Vì vậy ngay từ thời kỳ cổ đại, trung đại đã có nhiều nhà tư tưởng tiếp cận và đưa ra lý giải khác nhau về nguồn gốc, bản chất của nhà nước.Tuy nhiên họ đều đứng trên quan điểm chủ quan và do những nguyên nhân khách quan và hạn chế về lịch sử nên họ chưa giải thích được đúng nguồn gốc, bản chất và lý luận về nhà nước. Chỉ đến học thuyết MácLênin về nhà nước mới giải thích được một cách đúng đắn và khoa học về điều này. Vì thế tìm hiểu và nghiên cứu nguồn gốc, bản chất của nhà nước và lý luận về nhà nước vô sản trong một số tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin để từ đó nhận thức rõ những tư tưởng vĩ đại của các nhà kinh điển không chỉ có ý nghĩa đối với nước ta nói riêng mà còn có ý nghĩa đối với tất cả các nước xã hội chủ nghĩa nói chung.II. Nhiệm vụ của đề tài Tìm hiểu về nguồn gốc, bản chất của nhà nước, lý luận về nhà nước vô sản trong một số tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin Hiểu được sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa MácLênin về nhà nước xã hội chủ nghĩa và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta.III. Phạm vi đề tài1. Phạm vi nghiên cứu Giáo trình lịch sử triết học Mác Một số tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin Các tài liệu, sách, báo, tạp chí có liên quan2. Phương pháp nghiên cứu Dựa vào phương pháp luận của CNDVBC và CNDVLS, các phương pháp như: phân tích, so sánh, tổng hợp, đánh giá...IV. Cấu trúc đề tàiĐề tài: Lý luận về nhà nước vô sản trong tác phẩm “Góp phần phê phán triết học Pháp quyền của Hêghen lời nói đầu”; “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước” của Ph.Ăngghen; “Nhà nước và cách mạng” của V.I.Lênin.
Trang 1II Nhiệm vụ của đề tài
- Tìm hiểu về nguồn gốc, bản chất của nhà nước, lý luận về nhà nước
vô sản trong một số tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin
- Hiểu được sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước xãhội chủ nghĩa và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta
III Phạm vi đề tài
1 Phạm vi nghiên cứu
- Giáo trình lịch sử triết học Mác
- Một số tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin
- Các tài liệu, sách, báo, tạp chí có liên quan
2 Phương pháp nghiên cứu
- Dựa vào phương pháp luận của CNDVBC và CNDVLS, các phươngpháp như: phân tích, so sánh, tổng hợp, đánh giá
Trang 2IV Cấu trúc đề tài
Đề tài: Lý luận về nhà nước vô sản trong tác phẩm “Góp phần phê phán triết học Pháp quyền của Hêghen - lời nói đầu”; “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước” của Ph.Ăngghen; “Nhà nước và cách mạng” của V.I.Lênin.
I Giới thiệu tác giả
1 C.Mac
2 Ph.Ăngghen
3 V.I.Lênin
II.Tư tưởng trong các tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin
1.Tác phẩm: “Góp phần phê phán triết học Pháp quyền của lời nói đầu” của C.Mác
1.1.Hoàn cảnh lịch sử
1.2.Nội dung tư tưởng
2.Tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” của Ph.Ăngghen
2.1.Hoàn cảnh lịch sử
2.2.Nội dung tư tưởng
3.Tác phẩm “Nhà nước và cách mạng” của V.I.Lênin
3.1.Hoàn cảnh lịch sử
3.2.Nội dung tư tưởng
III.Sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin đối với việc xây dựng nhà nước Pháp quyền XHCN Việt Nam hiện nay
Trang 3
và triết học Với tư chất và sự say mê ấy, năm1841 C.Mác bảo vệ luận án tiến
sĩ triết học ở trường I-lêna Năm 1843, C.Mác kết hôn với Jenny Bố củaJenny là người có ảnh hưởng rất lớn đến tư tưởng của ông Sau khi C.Mác tốtnghiệp, xã hội Đức hết sức phức tạp Vì vậy, Mác đã nghiên cứu lý luận vàtham gia vào phái Hêghen trẻ Từ đây, ông đã trở thành một nhân vật tinhthần tronh tổ chức này Tháng 10-1843, C.Mác từ Đức sang Pháp, thời giannày C.Mác tiếp tục tiếp cận với các nhà khoan học Pháp,nghiên cứu đời sống
lý luận ở Pháp Năm 1844, C.Mác và Ph.Ăngghen gặp nhau ở Pháp Ngày 3-1883, ông mất ở Anh
14-2 Ph.Ăngghen(1820-1895)
Ông sinh ra ở một thành phố Béc-Men (Đức) trong một gia đình chủxưởng sợi,một gia đình tư sản Bố Ph.Ăngghen là một tín đồ cường nhiệt, rấtkhắt khe với con cái Năm 1834, Ph.Ăngghen bước vào học phở thông nhưngrời nghỉ học.Năm 1838, Ông làm thư ký cho một hiệu buôn, trong thời gian
đó ông tự trau dời kiến thức ,làm giàu tri thức của mình bằng tri thức củanhân loại Năm 1840,Ông trở thành cộng tác viên của một tờ báo Đức Năm
1841, Ph.Ăngghen gia nhạp quân sự Ở đây, ông đã tiiếp cận với trường pháiHêghen trẻ và hoạt động cùng tổ chức này Năm 1842, ông từ Đức sang Anh
để tiếp cận lý luận kinh tế, ở đây ông đã chứng kiến thực tiễn sự phát triển của
xã hội Anh, đấu tranh của giai cấp công nhân Anh, ông tham gia vào phongtrào đố Năm 1844, Ph.Ăngghen đã từ Anh sang gặp C.Mác ở Pháp để từ đó
có một tình bạn vĩ đại
Trang 43 V.I.Lênin(1870-1924)
V.I.Lênin sinh ra ở Thành phố Xim-biếc, trong một gia đình công chức.Cha ông là thanh tra tiểu học Năm 1887, học xong trung học, V.I.Lênin vàohọc ở trường đại học luật ở Kazan Tại đây, Ông tham gia phong trào cáchmạng của sinh viên, bị bắt và bị đi đày ở Côcusokinô, một làng nhỏ ở tỉnhKazan Năm 1889, Ông về Kazan, nghiên cứu chủ nghĩa Mác và gia nhậpnhóm Mác-xít Nga Từ năm 1889 đến 1891, Ông tiếp tục học luật ở XanhPêtecbua Ông tham gia phong trào cách mạng ở đây và trở thành người lãnhđạo phong trào từ tháng 8-1893
Năm 1894, Ông viết tác phẩm “người bạn dân là thế nào,họ đấu tranhchống những người dân chủ xã hội ra sao?” Đây là bản tuyên ngôn và cươnglĩnh của những người Mác-xít Nga, đồng thời còn là tác phảm mở đầu chogiai đoạn V.I.Lênin trong sự phát triển triết học Mác.Năm 1895, V.I.Lênin tậphợp nhóm công nhân Mác-xít ở Xanh Pêtecbua thành lập hội Liên hiệp đấutranh giải phóng giai cấp công nhân- một tổ chức tiền thân cuả Đảng vô sảnNga sau này Năm 1900, Ông ra nước ngoài lập tờ báo có khuynh hướngchính trị Mác-xít mang tên “Tia lửa”.Thnág 4-1917, V.I.Lênin đưa ra Luậncương Tháng 4; tháng 7-1917 Ông sang Phần Lan lánh nạn và viết tác phẩm:
“Nhà nước và cách mạng” Ngày 7-10-1917, V.I.Lênin trở về và lãnh đạocuộc khởi nghĩa tháng Mười thành công, đưa nước Nga đi lên Chủ nghĩa Xãhội, mở trang sử mới cholịch sử nhân loại.Ngày 8-11-1917, V.I.Lênin công
bố sắc lệnh lịch sử về hòa bình và ruộng đất Với vị trí đứng đầu Nhà nướcXôviết, Ông lãnh đạo Đảng Bônsêvich chống thù trong giặc ngoài, củng cố vàxây dựng chủ nghĩa xã hội đầu tiên trên thế giới,
Năm 1919, dưới sự lãnh đạo của V.I.Lênin Quốc tế cộng sản III đượcthành lập Sau nội chiến, V.I.Lênin đưa ra: “Chính sách kinh tế mới” có ýnghĩa to lớn
Trang 5II Tư tưởng trong các tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin
1.Tác phẩm “Góp phần phê phán triết học Pháp quyền của lời nói đầu” của C.Mác
Hêghen-1.1.Hoàn cảnh lịch sử
Mùa xuân năm 1843, báo “Sông Ranh” bị đóng cửa do chính phủ Phổquy cho tờ báo này tuyên truyền cách mạng Do đó, C.Mác phải rời Cô-lô-nhơđến Crai-snach Tại đây ông nghiên cứu lịch sử hiện đại, nhất là lịch sử cáchmạng tư sản Pháp (1789-1794), các tác phẩm của các nhà duy vật Pháp nhưRútXô, Mông-Tét-Ski-ơ, Ma-Kia-Ven, Nhờ vậy ông nhận thấy cần phải rứtkhoát đoạn tuyệt với triết học Hêghen, vì thế sau năm 1843, đầu năm 1844 Mácchuyển đến sống ở Pari và cùng xuất bản với Ru-Zơ tờ “Niên giám Pháp-Đức
Ở Pari ông chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của phong trào đấu tranh giai cấp củacông nhân Pháp, cùng với việc tiếp xúc với các nhà chủ nghĩa xã hội khôngtưởng Pháp, C.Mác đã có sự thay đổi lập trường chính trị Vì vậy tác phẩm
“Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen-lời nói đầu” ra đời
1.2 Nội dung tư tưởng
Đây là tác phẩm đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong quá trìnhchuyển biến của C.Mác từ Chủ nghĩa duy tâm sang chủ nghĩa duy vật và chủnghĩa cộng sản C.Mác viết tác phẩm tháng 12 -1843 đến tháng 1-1844 phêphán quan điểm của Hêghen về nhà nước và pháp quyền ,sự tán dương củaHêghen đối với chế độ quân chủ lập hiến, đặc biệt là đối vối chế độ quân chủlập hiến quan liêu và quân chủ Phổ lúc đó Bên cạnh việc phê phán Mác nêuvai trò lịch sử toàn thế giới của giai cấp vô sản, đồng thời cũng đề xuất luậnđiểm nói về ý nghĩa cách mạng hóa to lớn của lý luận tiên phong trong cuộcđấu tranh nhằm cải tổ lại Xã hội một cách căn bản
Hêghen cho rằng: “Đối với những lĩnh vực dân pháp và phúc lợi tưnhân,gia đình và xã hội công dân thì Nhà nước,một mặt là sự tất yếu bênngoài và là quyền lực tối cao của những lĩnh vực ấy đều phục tùng và lệ thuộc
Trang 6vào bản chất của quyền lực đó Nhưng mặt khác, Nhà nước lại là mục đíchbên trong của những lĩnh vực ấy, và sức mạnh của Nhà nước là ở sự thốngnhất giữa mục đích chung cuối cùng của Nhà nước với lợi ích đặc thù củanhững cá nhân, tức là ở chỗ cá nhân có nghĩa vụ đối với Nhà nước đến mứcnào thì đồng thời cũng có quyền lợi đến mức đó.
C.Mác phê phán Hêghen khi Hêghen nói tới sự lệ thuộc bên trong củadân pháp vào Nhà nước, tức là nói rằng tất cả những điều đó về thực chấtđều do Nhà nước quy định Nhưng đồng thời ông lại quy sự lệ thuộc ấy thànhmối quan hệ “sự tất yếu bên ngoài”và đem đối lập nó, coi là môt mặt khác,với một mối quan hệ khác, trong đó gia đình và Xã hội công dân quan hệ vớiNhà nước như với “mục đích bên trong”của minh C.Mác phê phán Hêghenkhi Hêghen coi “sự tất yếu bên ngoài” chỉ có thể có nghĩa là “luật pháp và lợiích” của gia đình và của xã hội phải nhượng bộ “lợi ích” và “luật pháp” củaNhà nước Trong trường hợp có xung đột,rằng chúng phải phục tùng Nhànước,sự tồn tại của chúng lệ thuộc vào sự tồn tại của Nhà nước hoặc ý chí củaNhà nước và luật pháp của Nhà nước thể hiện ra là một sự tất yếu đối với “ýchí” và “luật pháp” của gia đình và của xã hội công dân Tuy nhiên, Hêghenkhông nói đến Nhà nước quan hệ với “luật pháp và những lợi ích của nhữnglĩnh vực ấy” với tư cách là”quyền lực tối cao” “Lợi ích” và “luật pháp” củanhững lĩnh vực ấy quan hệ với Nhà nước, với tư cách là những cái “phụctùng” Nhà nước.Những lĩnh vực ấy sống trong “sự lệ thuộc” như vậy vào Nhànước.Chính vì “sự phục tùng” và “sự lệ thuộc” là những quan hệ bên ngoàithu hẹp cái bản chất độc lập và mâu thuẫn với bản chất đó,nên quan hệ của
“gia đình” và của “xã hội công dân” với Nhà nước là quan hệ “sự tất yếu bênnhoài”, một sự tất yếu đi ngược lại bản chất bên trong của sự vật
Mặt khác, Hêghen cho rằng Nhà nước là mục đích bên trong của nhữnglĩnh vực ấy và sức mạnh của Nhà nước là ở sự thống nhất giữa mục đíchchung cuối cùng của Nhà nước với lợi íh đặc thù của những cá nhân,tức là ởchỗ cá nhân có nghĩa vụ đối với Nhà nước đến mức nào thì đồng thời cũng có
Trang 7quyền lợi đến mức đó Ở đây, Hêghen đã nêu ra: theo C.Mác đó là một sựtương phản không thể giải quyết được, một mặt sự tất yếu bên ngoài, mặtkhác là mục đích bên trong Sự thống nhất giữa mục đích chung cuối cùngcủa Nhà nước với lợi ích đặc thù của những cá nhân dường như là ở chỗnghĩa vụ của cá nhân đối với Nhà nước và những quyền mà Nhà nước traocho cá nhân, là đồng nhất với nhau.
Hêghen cho rằng: Nhà nước với tư cách là một cái gì có tính luân lý, là
sự thâm nhập lẫn nhau của cái có tính chất thực thể và của cái đặc thù, baohàm trong bản thân nó một điều là: nghĩa vụ cuả tôi đối với cái có tính chấtthực thể, đồng thời cũng là hình thức tồn tại của sự tự do đặc thù của tôi, tức
là trong Nhà nước, nhiệm vụ và quyền lợi được hợp nhất trong cùng một quan
hệ Cách nói ấy của Hêghen có thể hiểu: Nhà nước xuất hiện vô ý thức và tùytiện từ gia đình và xã hội công dân Gia đinh và xã hội công dân dường như làcái cơ sở tự nhiên tối tăm mà từ đó bốc cháy ngọn đuốc Nhà nước Chất liệucủa Nhà nước, được hiểu là những công việc của Nhà nước, cụ thể là gia đình
và xã hội công dân, vì chúng hợp thành những bộ phận trong Nhà nước, thamgia bản thân của Nhà nước C.Mác phê phán Hêghen: Khi gia đình và xã hộicông dân được Hêghen coi là những lĩnh vực của khái niệm Nhà nước, cụ thể
là những lĩnh vực của giai đoạn hữu hạn của Nhà nước, là tính hữu hạn củaNhà nước Đó là cái Nhà nước đang phân chia bản thân thành những lĩnh vực
ấy, lấy những lĩnh vực ấy làm tiền đề, và Nhà nước làm việc đó chính là để từtính ý tưởng của 2 lĩnh vực ấy trở thành tinh thần hiện thực vô hạn cho mình
“Nhà nước phân chia bản thân để ”.Nhà nước “phân chia như vậy chất liệucủa tính hiện thực của mình cho những lĩnh vực đó, thành thử việc phân chianày biểu hiện ra là một sự phân chia do làm môi giới cái gọi là: “ý niệmhiện thực” (tinh thần là vô hạn,là hiện thực) được hình dung như thể là nóhoạt động trheo một nguên tắc nhất định và nhằm một mục đích nhất định, nóphân chia bản thân thành những lĩnh vực hữu hạn; nó làm việc đó để “trở lạitrong nó, tồn tại cho nó”, hơn nữa nó làm như vậy để cho kết quả đúng là cái
Trang 8kết quả trong hiện thực, C.Mác đã chỉ ra “trong đoạn này cái chủ nghĩa thần
bí lôgic phiếm thần luận hoàn toàn bộc lộ rõ”
Hơn nữa C.Mác phê phán Hêghen khi ông cho rằng” ý niệm hiện thực,tức tinh thần, tự phân chia bản thân thành 2 lĩnh vực ý tưởng của khái niệmcủa mình, thành gia đình và xã hội công dân, tức là hình thành giai đoạn hữuhạn của mình”- do đó, sự phân chia nhà nước thành gia đình và xã hội côngdân là một sự phân chia ý tưởng, tức là một sự phân chia tất yếu với tư cách làmột bộ phận của bản chất của nhà nước Gia đình và xã hội công dân lànhững bộ phận hiện thực của nhà nước, là những tồn tại tinh thần hiện thựccủa ý chỉ, là những phương thức tồn tại của nhà nước Gia đình và xã hộicông dân tự chúng cấu thành nhà nước Chúng chính là động lực Còn theoHêghen thì ngược lại, chúng được sản sinh ra từ ý niệm hiên thực Việc chúngkết hợp thành nhà nước không phải là kết quả của quá trình sống của chínhchúng; ngược lại, chính ý niệm,trong quá trình sống của mình,đã tách chúng
ra khỏi bản thân.Thật vậy, chúng là tính hữu hạn của ý niệm ấy Chúng tồn tạikhông phải nhờ tinh thần của bản thân chúng, mà nhờ một tinh thần khác.Chúng không phải là những tự quy định, mà là những quy định bắt nguồn từmột cái khác nào đó Đó là lễ tại sao chúng được {Hêghen} quy định là “tínhhữu hạn”, là tính hữu hạn của bản thân “ý niệm hiện thực” Mục đích tồn tạicủa chúng không phải là bản thân sự tồn tại đó Ý niệm tách những tiền đề ấykhỏi bản thân “để từ tính ý tưởng của chúng trở thành tinh thần hiện thực vôhạn cho mình” Điều đó có nghĩa là: nhà nước chính trị không thể tồn tại nếukhông có cơ sở tự nhiên là gia đình và cơ sở nhân tạo là xã hội công dân.Chúng là cái tất yếu của nhà nước
C.Mác đã phê phán Hêghen và phái Hêghen trẻ coi nhà nước là hiệnthân của lý tính, trật tự và công lý Hêghen đã thần thánh hóa nhà nước Phổ,muốn cho Nhà nước Phổ tồn tại vĩnh viễn và tuyên bố đó là động lực của lịch
sử C.Mác phê phán quan điểm Duy tâm đó của Hêghen, quan điểm ông coiNhà nước Phổ là hiện thân lý tính, trật tự về công lý không phải là không
Trang 9lôgic tất nhiên rút ra từ tiền đề lý luận nào đó, mà là sự mô tả, lý tưởng hóaNhà nước đương thời mạo xưng là nhà nước lý tưởng C.Mác coi đó là sự cúimình của Hêghen trước bọn quý tộc phần đông Hêghen quan niệm các cuộccách mạng tư sản tuy là cần thiết nhưng là sự biểu hiện chưa chín muồi củatinh thần tuyệt đối Ông cho rằng chỉ cần đạt đến nnền quân chủ lập hiến làmọi cuộc cải tạo cách mạng xã hội đều được từ trên xuống dưới theo sángkiến của chính quyền nhà nước chứ không phải từ dưới lên trên bằng conđường cách mạng Mặt khác Hêghen coi xã hội công dân là sự tha hóa củaNhà nước C.Mác cho rằng đây là quan điểm Duy tâm thần bí, Hêghen khôngnhìn thấy nguồn gốc nhà nước mà theo C.Mác, không phải xã hội công dân là
sự tha hóa của nhà nước mà ngược lại, nhà nước là do xã hội công dân đẻ ra.Thực chất C.Mác đã bác bỏ quan niệm Duy tâm về mối quan hệ giữa cơ sởkinh tế -xã hội và nhà nước
Về bản chất nhà nước, Hêghen “Chế độ nhà nước là hợp lý chừng nàonhà nước phân biệt và quy định trong bản thân mình hoạt động của mình chophù hợp với bản tính của khái niệm Cụ thể là sao cho mỗi quyền lực đó làmột tổng thể, do chỗ nó thực sự chứa đựng trong nó và cũng bao gồm trong
nó cả những yếu tố khác nữa, và vì những yếu tố này biểu hiện sự khác biệtcủa khái niệm, nên chúng vẫn còn lại nguyên vẹn trong tính ý tưởng của nhànước,và chỉ hợp thành một tổng thể riêng biệt”, nhà nước là tấp quán và ýthức của các cá nhân của nhà nước, cho nên chế độ nhà nước của mỗi dân tộcphụ thuộc nói chung vào tính chất và sự hình thành của tự ý thức của dân tộc
ấy, sự tự do chủ quan của dân tộc và do đó, cả tính hiện thục của chế độ nhànước, đều nằm trong tự ý thức đó Vì thế mỗi dân tộc đều có chế độ nhà nướcphù hợp với nó và thích hợp với nó
Hêghen coi nhà nước là sự giải quyết và điều hòa tất cả những mâuthuẫn về kinh tế và chính trị C.Mác chứng minh rằng, các mặt đối lập khôngthể điều hòa được, vì chúng là những mâu thuẫn thực sự Hơn nữa, C.Máclàm sáng tỏ lý do xuất hiện nhà nước trong lịch sử đó là do mâu thuẫn không
Trang 10thể điều hòa được và ông chỉ ra chế độ nhà nước hiện tồn là chế độ nhà nướccủa chế độ tư hữu.
Việc Mác nêu lên mối quan hệ giữa nhà nước và chế độ tư hữu làm choông vượt lên trên tất cả những tư tưởng triết học và xã hội học trước kia Đây
là sự phát triển trong lập trường chính trị của Mác Tuy nhiên trong lúc nàyMác vẫn coi các mặt đối lập ít nhiều còn có tính chất siêu hình ở chỗ chưathấy sự quy định lẫn nhau trong một thể thống nhất
2 Tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” của Ph.Ăngghen
đó và có nhận xét, phê phán trong một tài liệu riêng Sau khi C.Mác mất,Ph.Ăngghen sắp xếp lại bản thảo, ông quyết định viết một cuốn sách về vấn
đề này nhằm hoàn thiện hệ thống những quan niệm của chủ nghĩa duy vật lịchsử,đồng thời chộng lại chủ nghĩa duy vật tầm thường về lịch sử đang thịnhhành lúc bấy giờ Mục đích Ph.Ăngghen viết tác phẩm chỉ ra sai lầm của giaicấp tư sản Vào những năm 60 khi họ cho rằng gia đình tư sản là hình thức giađình lý tưởng nhất, nó tồn tại từ xưa cho đến nay, trừ chế độ quần hôn Họcho rằng sự ra đời Nhà nước và chế độ tư hữu là lẽ tự nhiên Và ông viết tácphẩm này khi quan điểm Duy vật lịch sử đã hoàn thiện
2.2 Nội dung tư tưởng
Đây là tác phẩm được coi là cuốn sách giáo khoa về chủ nghĩa duy vậtlịch sử, Ph.Ăngghen đã dựa vào thành tựu khoa học và đứng trên quan điểmduy vật về lịch sử để vạch ra nguồn gốc của chế độ tư hữu của giai cấp và của
Trang 11nhà nước trong lịch sử, cũng như nguồn gốc, điều kiện tiêu vong của chế độ
tư hữu,của giai cấp và của nhà nước
Từ cách trình bày nguồn gốc tiến hóa cua các hình thức gia đình tronglịch sử, ông đi đến khẳng định: hình thức gia đình cổ xưa nhất của lịch sử làchế độ quần hôn Khi chế độ quần hôn của gia đình hình thành, trong quátrình tiến hóa của gia đình, do yếu tố kinh tế thay đổi, sự phát triển dần từ giađình huyết tộc đến gia đình Ru-naơ-lu-an,gia đình cặp đôi, gia đình gia trưởng
và đến gia đình một vợ một chồng
Từ đó ta thấy được sự thay đổi quy mô của gia đình là do yếu tố kinh tếchi phối Hơn nữa, dựa trên tài liệu lịch sử, khảo cổ học, nhân chủnghọc Ph.Ăngghen đã phân tích nguồn gốc ra đời, đặc điểm của các tổ chức xãhội của thời đại cộng sản nguyên thủy Để từ đó đứng trên quan điểm duy vậtbiện chứng ông chỉ ra nguyên nhân của sự tan rã chế độ thị tộc, đó chính lànguên nhân kinh tế Kinh tế dẫn đến chế độ tư hữu xuất hiện nhà nước giaicấp Do sản xuất phát triển, các công xã thị tộc trao đổi vật phẩm với nhau,đồng thời có sự phân công lao động giữa các ngành nghề, giữa lao động chântay từ đó xuất hiện sở hữu tư nhân Nhờ quá trình trao đổi sản xuất, một sốngười giàu lên, một số phá sản bị tước mất tư liệu sản xuất dẫn đến chế độchiếm hữu nô lệ đi đôi với sự phân hóa nội bộ thành những giai cấp đối lậpnhau Khi giai cấp xuất hiện thì chia ra thành 2 loại :kẻ đi tước đoạt và người
bị cướp đoạt, hay nói khác đi đó là xuất hiện giai cấp thống trị và giai cấp bịtrị Khi xuất hiện giai cấp đối kháng thì tất yếu phải cí đấu tranh, thủ tiêunhau Vì vậy xuất hiện nhà nước, nguồn gốc của nhà nước là do đấu tranh giaicấp giữa các giai cấp thù địch.Ông kết luận “Nhà nước không phải là nhữnglực lượng thù địch từ bên ngoài gán cho, không phải là hiện thực của tinh thầnđạo đức như Hêghen đã khẳng định, Nhà nước xuất hiện do mâu thuẫn xã hộikhông thể điều hòa được, chừng nào mâu thuẫn xã hội không thể điều hòađược, chừng ấy tồn tại nhà nước Ph.Ăngghen vạch ra rằng, nhà nước cũngnhư giai cấp và chế độ tư hữu xuất hiện ở một giai đoạn lịch sử nhất định do
Trang 12sự phát triển của nền sản xuất xã hội tạo ra Nhà nước sẽ tiêu vong khi giaicấp và đấu tranh giai cấp không còn và chế độ tư hữu cũng mất đi.
Khẳng định đó của Hêghen thể hiện chủ nghĩa duy vật lịch sử rất rõràng, từ khẳng định của ông ta nhận ra được rằng: sự tồn tại của nhà nước,giai cấp không vĩnh viễn, nó chỉ tồn tại trong những giai đoạn phát triển nhấtđịnh của lịch sử khi ông nêu ra quan điểm nhà nước tự tiêu vong
Hơn nữa trong tác phẩm, Ph.Ăngghen còn chỉ ra quá trình vận động,phát triển, quá trình tiến hóa của những tổ chức, cộng đồng người trong lịch
sử Đó là từ thị tộc đến bào tộc-bộ lạc và bộ tộc, sự tan rã của chế độ này nhưthế nào, Ph.Ăngghen chỉ ra đó là do kết quả của sản xuất Đây là một bướctiến mới trong tư tưởng của ông
Cũng trong tác phẩm,đứng trên quan điểm duy vật biện chứng,Ph.Ăngghen đã phân kỳ sự phát triển của xã hội qua 3 thời đại :mông muội,
dã man, văn minh
Tác phẩm : “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhànước” là kiểu mẫu của sự vận dụng sáng tạo quan điểm duy vật lịch sử Tácphẩm góp phần chứng minh trên cơ sở những luận cứ khoa học, nhữngnguyên lý của chủ nghĩa duy vật lịch sử
3.Tác phẩm “Nhà nước và cách mạng” của V.I.Lênin
3.1.Hoàn cảnh lịch sử
Tác phẩm ra đời trong thời kỳ sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất đếntrước Cách mạng tháng Mười nổ ra Với mục đích gắn liền việc phân tíchbiện chứng sâu sắc về thời dại mới,khuynh hứơng phát triển của lịch sử,những nhiệm vụ của giai cấp vô sản và Đảng cách mạng của nó
Vào đầu thế kỷ XX,Chủ nghĩa tư bản bước sang giai đoạn cuối cùngcủa nó:giai đoạn chủ nghĩa đế quốc, giai đoạn này đã được V.I Lênin coi làđêm trước của Cách mạng vô sản, Xã hội chủ nghĩa Cuộc chiến tranh thế thớithứ nhất (1914-1918) làm cho mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản gay gắt đến tột
độ, đã thúc đẩy nhanh chóng quá trình chín muồi của khủng hoảng cách mạng
Trang 13trong nhiều nước đế quốc Thực tế náy đã đặt ra trước giai cấp vô sản và cácđảng Mác-xít của nó nhiệm vụ lật đổ ách thống trị của giai cấp tư sản vàgiành chính quyền về tay giai cấp công nhân.V.I.Lênin đã nhấn mạnh: “Vấn
đề thái độ của cách mạng xã hội chủ nghĩa của giai cấp vô sản đối với Nhànước không chỉ có ỹ nghĩa chính trị -thực tiễn mà còn có tích chất nóng hổinhất nữa Vì đây là vấn đề làm cho quần chúng thấy rõ những việc họ sẽ phảilàm trong một tưong lai gần đây, để tự giải phóng khỏi ách tư bản”(V.I.Lênintoàn tập, Nhà xuất bản Tiến bộ, Matxcơva, tập 33, năm 1976, trang 5)
Thực tiễn Cách mạng đặt ra yêu cầu cần tổng kết một cách sáng tạokinh nghiệm cách mạng mới của cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản và trên cơ
sở đó phát triển hơn nữa lý luận Mác-xít về Cách mạng xã hội chủ nghĩa,trong
đó cốt lõi là học thuyết về Nhà nước Do vậy cần phải trình bày có hệ thốngcác quan điểm của những người sáng lập Chủ nghĩa cộng sản khoa học vềNhà nước, các quan điểm này đã bị bóp méo xuyên tạc dưới nhiều hình thứccủa chủ nghĩa cơ hội quốc tế xét lại và phát triển chúng cho phù hợp với hoàncảnh lịch sử mới Vì vậy, V.I.Lênin đã giải quyết một cách xuất sắc nhữngnhiệm vụ quan trọng hàng đầu này trong tác phẩm: “Nhà nước và cáchmạng”, đặt cơ sở cho lý luận về Nhà nước Xã hội chủ nghĩa -phần quan trọngnhất của học thuyết Mác-xít về Nhà nước.Về sau lý luân này được V.I.Lêninphát triển dựa trên kinh nghiệm chính quyền Xô viết
Tác phẩm này được Lênin viết trong thời kỳ tháng 8, tháng 9-1917 đếntháng 5-1918, xuất bản tháng 5-1918 Nội dung của tác phẩm phê phán quanđiểm sai lầm, cơ hội,xét lại của Bec-stanh, Cau-sky về vấn đề Nhà nước vàCách mạng, phát triển lý luận Mác-xít về các vấn đề đố trên cơ sở tổng kếtmột cách sáng tạo kinh nghiệm Cách mạng mới của giai cấp vô sản.tác phẩmgồm 6 chương,riêng chương 7 Lênin dự định viết về “ kinh nghiệm của cuộccách mạng Nga những năm 1905 và 1907” nhưng chưa thực hiện được, vìnhững cuộc khủng hoảng chính trị trước Cách mạng tháng Mười-1917
Trang 143.2 Nội dung tư tưởng
Trong tác phẩm Lênin trình bày nhiều nội dung triết học quantrọng.Tổng kết những luận điểm cơ bản của học thuyết Mác về Nhà nước từcác tác phẩm của Mác và Ăngghen, Ông tiếp tục khẳng định những tư tưởngcủa Mác và Ăngghen về Nhà nước, nhiệm vụ của giai cấp vô sản trong cáchmạng Đây là tác phẩm đặc sắc của V.I.Lênin trên nhiều phương diện triếthọc, kinh tế chính trị,chủ nghĩa xã hội khoa học, trong đó lần đầu tiên họcthuyết của C Mác và Ph Ăngghen về vấn đề nhà nước được trình bày mộtcách có hệ thống và đầy đủ nhất.V.I.Lênin đã khẳng định vấn đề nhà nước làmột trong những vấn đề căn bản của chủ nghĩa mác, phân tích mối liên hệgiữa nhà nước với tính chất giai cấp của xã hội, tính tất yếu của cách mạng xãhội chủ nghĩa và chuyên chính vô sản, xác định thực chất và nhiệm vụ củanhà nước vô sản và nền dân chủ vô sản, đã phát triển sáng tạo những luậnđiểm của C Mác và Ph Ăngghen về nhà nước trong điều kiện mới
V.I.Lênin khẳng định chỉ có chủ nghĩa Mác mới làm rõ nguồn gốc ,bảnchất và các hình thức của nhà nước Theo lênin “chính trị là sự tham gia vàonhững công việc của nhà nước, là việc vạch hướng đi cho nhà nước,việc xácđiịnh những hình thức, nhiệm vụ, nội dung hoạt động của nhà nước”(V.I.Lênin:Toàn tập, Nxb Tiến bộ,Matxcơva,1976, t.33,tr.404) Vấn đề cơ bảnnhất của chính trị là quyền lực nhà nước.Trong xã hội có giai cấp,các tậpđoàn, các tầng lớp xã hội có vị trí khác nhau trong công việc quản lý nhànước.Do vậy có thể khẳng định chính trị là sự phả ánh quan hệ giữa các giaicấp, các tập đoàn,các tầng lớp xã hội khác nahu trong việc giành ,giữ và sửdụng chính quyền nhà nước
Trên cơ sở này, Lênin xác đinh nguồn gốc nhà nước “Nhà nước làd sảnphẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được.Bất cứ ở đâu, hay lúc nào và chừng nào, về mặt khách quan, những mâu thuẫngiai cấp không thể điều hòa được thì nhà nước xuất hiện”.(V.I.Lênin:Toàntập,Nxb Tiến bộ,Matxcơva,1976, t.33,tr.10)