XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12

MỤC LỤC 1. ĐẶT VẤN ĐỀ ……………………………………………………………. 2 1.1. Lý do chọn đề tài ………………………………………………………. 2 a) Cơ sở lý luận ………………………………………………………………2 b) Cơ sở thực tiễn: ………………………………………………………….. 2 1.2. Phạm vi đề tài ………………………………………………………….. 3 2. XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 ...4 2.1. Thực trạng vấn đề …………………………………………………….. 4 a. Về mức độ tích cực và chất lượng của học sinh ………………………... 4 b. Nguyên nhân …………………………………………………………….. 4 2.2. Các giải pháp ………………………………………………………….. 5 a. Các loại sơ đồ ……………………………………………………………. 5 b. Xây dựng sơ đồ ………………………………………………………….. 7 c. Sử dụng sơ đồ ……………………………………………………………. 8 2.3. Kết quả ……………………………………………………………….. 11 a. Về mức độ tích cực và chất lượng của học sinh ………………………. 11 b. Bài học kinh nghiệm …………………………………………………… 12 3. KẾT LUẬN …………………………………………………………….. 13 TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 14

MỤC LỤC

1 ĐẶT VẤN ĐỀ ……… 2

1.1 Lý do chọn đề tài ……… 2

a) Cơ sở lý luận ………2

b) Cơ sở thực tiễn: ……… 2

1.2 Phạm vi đề tài ……… 3

2 XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 4

2.1 Thực trạng vấn đề ……… 4

a Về mức độ tích cực và chất lượng của học sinh ……… 4

b Nguyên nhân ……… 4

2.2 Các giải pháp ……… 5

a Các loại sơ đồ ……… 5

b Xây dựng sơ đồ ……… 7

c Sử dụng sơ đồ ……… 8

2.3 Kết quả ……… 11

a Về mức độ tích cực và chất lượng của học sinh ……… 11

b Bài học kinh nghiệm ……… 12

3 KẾT LUẬN ……… 13

TÀI LIỆU THAM KHẢO 14

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

1.1 Lý do chọn đề tài

a Cơ sở lý luận

Quá trình sử dụng các phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh đòi hỏi phải có các phương tiện phù hợp Dạy học địa lí cần kết hợp nhiều phương pháp và sử dụng nhiều phương tiện dạy học khác nhau

Các phương tiện dạy học không đơn giản là hình ảnh bên ngoài của các sự vật hiện tượng địa lí mà quan trọng hơn là tri thức địa lí Thông qua tư duy của học sinh, dưới sự hướng dẫn của giáo viên sẽ khám phá ra được kiến thức hấp dẫn Người học chiếm lĩnh tri thức theo còn đường "Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn" Vì vậy, để HS có thể chiếm lĩnh tri thức một cách tự nhiên, hứng thú và khắc sâu kiến thức thì vấn đề sử dụng phương tiện dạy trong các tiết dạy là một yếu tố hết sức quan trọng

Phương tiện dạy học địa lí rất phong phú như bản đồ, tranh ảnh, phim, bảng biểu, biểu đồ, sơ đồ, mô hình, mẫu vật, phiếu học tập, vườn đị lí, phòng địa lí… Trong đó sơ đồ được sử dụng ở nhiều bài học và góp phần quan trọng đổi mới phương pháp

Việc xây dựng và sử dụng sơ đồ trong các bài học địa lí giúp học sinh dễ dàng

hệ thống hoá kiến thức của một bài, một chương, một phần Không những vậy, còn phát huy tối đa khả năng tư duy của các em và tạo hứng thú học tập Ngoài ra việc

sử dụng sơ đồ bước đầu tập cho các em trình bày vấn đề một cách có hệ thống, khoa học, giúp các em trình bày ý tưởng trước lớp và tiết kiệm được thời gian ghi chép

Từ đó học sinh thấy được kiến thức địa lí có mối quan hệ chặt chẽ với nhau

b Cơ sở thực tiễn

Chương trìnhđịa lí 12 tìm hiểu về địa lí Việt Nam, nội dung kiến thức tuy mới nhưng nếu các em đã nắm chắc được chương trình Địa lí đại cương lớp 10 thì việc khai thác kiến thức không khó Tuy vậy, với suy nghĩ địa lí là môn học thuộc với cách học thụ động, ghi nhớ kiến thức máy móc Đây là một nguyên nhân làm nhiều học sinh không hứng thú học tập Từ đó khả năng phân tích, tổng hợp, so sánh còn yếu và kết quả học địa lí chưa cao

Thực tế hiện nay, vấn đề sử dụng phương tiện dạy học trong đó có sơ đồ ở nhà trường chưa thực sự thường xuyên và hiệu quả Do các nguyên nhân chủ quan và nguyên nhân khách quan mà việc sử dụng sơ đồ chưa thực sự phát huy được tính tích cực cho học sinh

Xuất phát từ thực tế trên, tôi thấy việc “xây dựng và sử dụng sơ đồ trong dạy học địa lí 12” là rất cần thiết, giúp học sinh học tốt hơn, yêu thích môn học hơn

1.2 Phạm vi đề tài

- Chương trình địa lí 12: lấy ví dụ phần tự nhiên ban cơ bản

- Kĩ năng xây dựng, sử dụng các loại sơ đồ cho giáo viên và học sinh

2 XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 2.1 Thực trạng vấn đề

Ngay đầu năm học, khi chọn đề tài, tôi đã thực hiện khảo sát vào một phần của tiết học, ở các lớp khác nhau (không sử dụng sơ đồ)

Cụ thể bài dạy: Tiết 2 – Bài 2: Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ (phần Vùng biển).

Số liệu thống kê đầu năm học 2012-2013:

a Về mức độ tích cực và chất lượng của học sinh

Bảng 2.1 Đánh giá mức độ tích cực của học sinh (không sử dụng sơ đồ)

Lớp

Tiêu chí đánh giá

Lớp 12B3 (36 học sinh) Lớp 12B7 (36 học sinh)

Số lượng (học sinh) Tỉ lệ (%) (học sinh)Số lượng Tỉ lệ (%)

Bảng 2.2 Chất lượng bài khảo sát học sinh (không sử dụng sơ đồ)

Lớp

Xếp loại

12B3 (36 học sinh) 12B7 (36 học sinh)

Số lượng (bài) Tỉ lệ (%) Số lượng (bài) Tỉ lệ (%)

Qua bảng 2.1 và 2.2 có thể thấy khi dạy phần Vùng biển, giáo viên không sử dụng sơ đồ mức độ tích cực của học sinh thấp, xếp loại khi khảo sát tỉ lệ trung bình

và yếu cao

b Nguyên nhân

Nguyên nhân từ học sinh

- Ý thức học tập của học sinh chưa cao

- Trình độ nhận thức còn hạn chế

- Khả năng ghi nhớ kém

- Không chủ động nắm bắt kiến thức

- Không tập trung vào bài học

- Khả năng tổng hợp kiến thức kém, tiếp thu bài chậm

Nguyên nhân từ giáo viên

- Giáo viên mới chỉ quan tâm đến kiến thức nội dung chính của bài và những kiến thức nào cần học thuộc

- Bài giảng còn chưa thật hấp dẫn, chưa thu hút học sinh

- Các phương pháp giảng dạy còn hạn chế, chưa thật sự phát huy được vai trò của đồ dùng dạy học

- Bài giảng cứng nhắc, nặng về nội dung văn bản, thiếu tính sáng tạo

Thực trạng trên đòi hỏi tôi phải có những biện pháp thay đổi phương pháp dạy, tích cực hơn nữa trong việc sử dụng đồ dùng dạy học nhằm tạo hứng thú cho học sinh, từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy

2.2 Các giải pháp

a Các loại sơ đồ

- Sơ đồ cấu trúc: Là loại sơ đồ thể hiện các thành phần, yếu tố trong một

chỉnh thể và mối quan hệ giữa chúng

Hình 2.1 Các loại tài nguyên du lịch của nước ta

- Sơ đồ quá trình: Là loại sơ đồ thể hiện vị trí các thành phần, các yếu tố và

mối quan hệ của chúng trong quá trình vận động

Hình 2.2 Các mùa theo dương lịch ở bán cầu Bắc

- Sơ đồ địa đồ học: Là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về mặt không gian

của các sự vật - hiện tượng địa lí trên lược đồ, bản đồ

Hình 2.3 Một số hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp

- Sơ đồ logic: Là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về nội dung bên trong của

các sự vật - hiện tượng địa lí

Tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa của địa hình nước ta

Xâm thực mạnh ở đồi núi

- Bề mặt địa hình bị chia cắt,

nhiều nơi đất trơ sỏi đá

- Vùng núi đá vôi có nhiều hang

động, thung lũng khô (catx tơ)

- Vùng thềm phù sa cổ bị bào

mòn tạo thành đất xám bạc màu

- Đất trượt đá lỡ làm thành nón

phóng vật ở chân núi…

Bồi tụ nhanh ở đồng bằng

Đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long hằng năm lấn ra biển vài chục đến hằng trăm mét… phóng vật ở chân núi…

Hình 2.4 Sơ đồ biểu hiện thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa qua địa hình

nước ta

b Xây dựng sơ đồ

- Yêu cầu việc xây dựng sơ đồ:

+ Tính khoa học: Nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung của bài học, các mối

quan hệ phải là bản chất, khách quan chứ không phải áp đặt, cưỡng ép

+ Tính sư phạm, tư tưởng: Sơ đồ phải có tính khái quát hóa cao, qua sơ đồ

học sinh có thể nhận thấy ngay các mối quan hệ khách quan, biện chứng

+ Tính thẩm mĩ: Bố cục của sơ đồ phải hợp lí, cân đối, nổi bật trọng tâm và

các nhóm kiến thức, có thể dùng màu sắc để làm rõ

- Các bước xây dựng:

+ Các sơ đồ đã có ở sách giáo khoa, sách giáo viên địa lí 12, nhưng chủ yếu phần lớn là do giáo viên tự xây dựng từ nội dung bài học, phù hợp với ý tưởng sử dụng phương pháp, phương tiện dạy học khác nhau

+ Thông thường cấu tạo một sơ đồ có các đỉnh và các cạnh (đỉnh có thể là 1 khái niệm, 1 thuật ngữ, 1 địa danh trên lược đồ, bản đồ; cạnh là các đường, đoạn thẳng (có hướng hoặc vô hướng) nối các đỉnh hoặc biểu hiện tượng trưng hình dáng của sự vật - hiện tượng địa lí Xây dựng sơ đồ có thể tiến hành 3 bước sau:

Nguyên nhân

-Nhiệt độ cao, lượng mưa nhiều, nhiệt độ và lượng mưa phân hóa theo mùa làm cho quá trình phong hóa, bóc mòn diễn ra mạnh mẽ…

- Bề mặt địa hình có độ dốc lớn, nham thạch dễ

bị phong hóa…

Bước 1: Tổ chức các đỉnh của sơ đồ (chọn kiến thức cơ bản, vừa đủ, mã hoá

một cách ngắn gọn, cô đọng, súc tích, bố trí các đỉnh trên một mặt phẳng)

Bước 2: Thiết lập các cạnh (các cạnh nối những nội dung ở các đỉnh có liên

quan)

Bước 3: Hoàn thiện (kiểm tra lại tất cả để điều chỉnh sơ đồ phù hợp với nội

dung dạy học và logic nội dung, đảm bảo tính thẩm mĩ và dễ hiểu)

- Cách xây dựng:

+ Giáo viên nghiên cứu nội dung chương trình giảng dạy, lựa chọn ra những bài, những phần có khả năng áp dụng phương pháp sơ đồ có hiệu quả nhất Tiếp theo giáo viên phân tích nội dung bài dạy, tìm ra những khái niệm cơ bản, khái niệm gốc cần truyền đạt, hình thành

+ Trong dạy học địa lí 12, ta có thể xây dựng các kiểu sơ đồ sau:

• Sơ đồ dùng để chứng minh hay giải thích dùng để phản ánh nội dung bài giảng một cách trực quan, dễ khái quát, dễ tiếp thu

• Sơ đồ tổng hợp dùng để ôn tập, tổng kết hay hệ thống một chương, một phần kiến thức

• Sơ đồ kiểm tra để đánh giá năng lực tiếp thu, hiểu biết của học sinh

c Sử dụng sơ đồ

- Giáo viên dựa vào chính sơ đồ để soạn ra các tình huống dạy học cũng như các thao tác, phương pháp dạy; lúc này sơ đồ chính là mục đích - phương tiện truyền đạt của giáo viên và lĩnh hội kiến thức của học sinh

- Trong khi sử dụng, giáo viên phải hình thành rõ mạch chính, mạch nhánh của

sơ đồ, mối quan hệ nhân quả, mối quan hệ tác động hoặc sự liên kết các đơn vị kiến thức trên sơ đồ

- Sử dụng cần đảm bảo tính hệ thống theo các cấp phân theo nhánh sơ đồ Việc sử dụng sơ đồ trong dạy học địa lí 12 có nhiều cách khác nhau, sau đây là một số ví dụ minh hoạ:

Ví dụ 1: Giáo viên chuẩn bị sẵn sơ đồ để học sinh phân tích, so sánh, rút ra

các kết luận cần thiết

Trong bài Vị trí địa lí, lãnh thổ (Bài 2, Địa lí 12 cơ bản), khi dạy phần vùng

biển giáo viên sơ đồ hoá các bộ phận vùng biển nước ta rồi chiếu cho học sinh xem.

Yêu cầu học sinh: Dựa vào sơ đồ trình bày các bộ phận vùng biển nước ta (theo

Công ước của Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982) Với cách thức này, học sinh

sẽ khai thác kiến thức sinh động trên sơ đồ, dễ nhớ, dễ khắc sâu kiến thức thay vì

các em đọc gần một trang giấy Sau khi nắm được vị trí các bộ phận vùng biển, học

sinh nghiên cứu thêm sách giáo khoa để bổ sung thêm kiến thức

Hình 2.5 Sơ đồ các bộ phận vùng biển Việt Nam

Ví dụ 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh khám phá các mối liên hệ, song song

với hoàn thiện sơ đồ (vừa dạy vừa vẽ)

Trong bài Bảo vệ môi trường và phòng chống thiên tai, giáo viên lấy ví dụ về

tình trạng phá rừng gây mất cân bằng sinh thái

Đất bị xói mòn, rửa trôi mạnh

Hạ mực nước ngầm Phá rừng → Phá vỡ cân bằng sinh thái Tăng tốc độ dòng chảy về mùa lũ

Làm khí hậu Trái Đất nóng lên Mất nơi sinh sống của sinh vật

Trong một số bài, giáo viên có thể kết hợp với bản đồ để thực hiện vừa giảng

dạy vừa sơ đồ hoá trên bản đồ (có thể áp dụng dạy phần vùng biển)

Ví dụ 3: Dùng sơ đồ để thể hiện toàn bộ tri thức Cách dùng này thường sử

dụng sau khi dạy xong một mục, bài học, chương hoặc phần học

Trong bài thiên nhiên phân hoá đa dạng (Bài 11 và bài 12), giáo viên yêu cầu

học sinh về nhà sơ đồ hệ thống bài học

Hình 2.6 Thiên nhiên nước ta phân hoá đa dạng

Ví dụ 4: Giáo viên để một số ô trống, yêu cầu học sinh tìm các kiến thức cần

thiết điền vào chỗ trống

Trong bài Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa, giáo viên có thể sử dụng các sơ

đồ sau để kiểm tra, đánh giá học sinh

Hình 2.7 Biểu hiện thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa qua địa hình

Ảnh hưởng của thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió

mùa

Thiên nhiên phân hoá đa dạng

Thiên nhiên

phân hoá theo

Bắc - Nam

Thiên nhiên phân hoá theo Đông - Tây

Thiên nhiên phân hoá theo

độ cao

Các miền địa lí

tự nhiên

Phần

lãnh

thổ

phía

Bắc

Phần

lãnh

thổ

phía

Nam

Vùng biển

và thềm lục địa

Vùn

g đồng bằng

Vùn

g đồi núi

Đai nhiệt đới gió mùa

Đai cận nhiệt gió mùa trên núi

Đai

ôn đới gió mùa

Miền Bắc

và ĐB

BB

Miền Tây Bắc

và BTB

Miền NTB

và

NB

Xâm thực mạnh ở đồi núi

………

………

………

………

………

Bồi tụ nhanh ở đồng bằng hạ lưu sông ………

………

………

………

………

Nguyên nhân ………

………

………

Tính chất nhiệt đới ẩm, gió mùa của địa hình nước ta

Hình 2.8 Ảnh hưởng của thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa đến

sản xuất và đời sống ở nước ta 2.3 Kết quả

Sáng kiến sau khi được áp dụng, sử dụng trong một thời gian Tôi đã lấy bài

Thiên nhiên phân hoá đa dạng để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng sơ đồ Kết

quả thu được như sau:

a Về mức độ tích cực và chất lượng của học sinh

Bảng 2.3 Đánh giá mức độ tích cực của học sinh (sử dụng sơ đồ)

Lớp

Tiêu chí đánh giá

Lớp 12B3 (36 học sinh) Lớp 12B7 (36 học sinh)

Số lượng (học sinh) Tỉ lệ (%)

Số lượng (học sinh) Tỉ lệ (%) Xung phong phát biểu 12 33,33 14 38,88

Bảng 2.4 Chất lượng bài khảo sát học sinh (sử dụng sơ đồ)

Lớp

Xếp loại

Số lượng (bài) Tỉ lệ (%) Số lượng (bài) Tỉ lệ (%)

Đối chiếu Bảng 2.3 với Bảng 2.1, Bảng 2.4 với Bảng 2.2 ta thấy quá trình dạy học có sử dụng sơ đô mức độ tích cực và chất lượng chuyển biến tích cực.

Ảnh hưởng đến sản xuất

nông nghiệp

Ảnh hưởng các hoạt động sản xuất khác và đời sống

Thuận lợi Khó khăn Thuận lợi Khó khăn

Tỉ lệ khá giỏi trên 38,88% ( so với đầu năm dưới 11,11% ), tỉ lệ đạt từ trung bình trở lên trên 86,12% (so với đầu năm dưới 58,33%).

b Bài học kinh nghiệm

Qua thực tiễn áp dụng sáng kiến “Xây dựng và sử dụng sơ đồ trong Địa lí 12” tôi rút ra được một số kinh nghiệm như sau:

- Cần nắm chắc đối tượng học sinh dạy, từ đó phân loại đối tượng để lập kế hoạch dạy học phù hợp

- Phải nắm chắc các kỹ năng sử dụng phương tiện nói chung và sơ đồ nói riêng để hướng dẫn học sinh có thể khai thác kiến thức tích cực, sáng tạo và hiệu quả

- Soạn giáo án cần đưa ra các câu hỏi tạo hứng thú và phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, tròng kế hoạch bài giảng cần thiết kế các sơ đồ phù hợp

- Phải xây dựng được phương pháp khai thác tri thức với từng loại sơ đồ được dùng, phát huy vai trò tích luỹ tri thức trong sơ đồ

- Mỗi giáo viên phải không ngừng tự học, tự bồi dưỡng, tự rèn luyện để, học hỏi kinh nghiệm, tiếp cận các phương pháp phương tiện mới để trau dồi về kiến thức, kỹ năng và giải pháp

3 KẾT LUẬN

- Tóm lược giải pháp:

+ Đề tài đã chỉ ra được một số loại sơ đồ thường dùng trong địa lí Để xây dựng sơ đồ, người thiết kế sơ đồ phải tuân thủ các yêu cầu một sơ đồ, thực hiện theo các bước và cách vẽ để phục vụ tốt cho dạy học, cho khai thác kiến thức

+ Về các giải pháp sử dụng sơ đồ tôi đã đưa ra cách thức sử dụng, lấy các ví

dụ minh hoạ cho nhiều cách sử dụng khác nhau tuỳ thuộc bài học, tuỳ thuộc mục đích và ý đồ của người dạy

- Phạm vi áp dụng:

+ Đề tài được áp dụng chủ yếu một số bài ở phần địa lí tự nhiên chương trình địa lí 12 ban cơ bản

+ Khả năng mở rộng và vận dụng: chương trình địa lí 10, 11, 12

+ Giáo viên có thể sử dụng phần mềm Mindmap để thiết kế sơ đồ địa lí để nâng cao hiệu quả sử dụng

- Kiến nghị:

+ Đối với giáo viên: Cần quan tâm hơn đến việc xây dựng hoặc sưu tầm các sơ

đồ để sử dụng trong các tiết dạy, nhận thức được việc sử dụng sơ đồ trong dạy học địa lí góp phần quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy học Biết khai thác kết hợp một số phương tiện để rèn luyện kĩ năng địa lí cho học sinh

+ Đối với học sinh: Tập cách sơ đồ hoá để ghi nhớ kiến thức có hệ thống, dễ nhớ Quá trình học tập cần tìm tòi, chủ động khai thác kiến thức trên kênh hình + Nhà trường: trang bị đầy đủ các đồ dùng dạy học để giáo viên sử dụng thuận tiện

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Dược, Nguyễn Trọng Phúc (2004), Lí luận dạy học địa lí, NXB sư

phạm

2 Đặng Văn Đức, Nguyễn Thu Hằng (2003), Phương pháp dạy học địa lý theo hướng tích cực, NXB Đại học Sư phạm.

3 Nguyễn Trọng Phúc (2001), Phương tiện kỹ thuật trong dạy học địa lí,

NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội

4 Lê Thông, Nguyễn Viết Thịnh, Nguyễn Kim Chương, Phạm Xuân Hậu, Đặng Duy Lợi, Phạm Thị Sen, Phí Công Việt (2012), Sách giáo khoa Địa lí lớp 12, NXB Giáo dục

5 Lê Thông, Nguyễn Viết Thịnh, Nguyễn Kim Chương, Phạm Xuân Hậu, Đặng Duy Lợi, Phạm Thị Sen, Phí Công Việt (2012), Sách giáo viên Địa lí lớp 12, NXB Giáo dục

6 Phạm Thị Sen, Nguyễn Hải Châu, Nguyễn Đức Vũ (2009), Dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng môn địa lí 12, NXB đại học sư phạm.

7 Nguyễn Đức Vũ, Phạm Thị Sen (2006), Đổi mới phương pháp dạy học địa

lí ở trung học phổ thông, NXB giáo dục.

8 Nguyễn Đức Vũ, Phạm Thị Sen (2006), Phương tiện dạy học địa lí, NXB

giáo dục

ĐÁNH GIÁ, NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG THẨM ĐỊNH

SKKN CẤP TRƯỜNG