Giống tuyến trùng biển Dorylaimopsis được thiết lập năm 1918, cho đến nay ở các hệ sinh thái cửa sông, rừng ngập mặn, biển ven bờ và ở vùng biển sâu, 27 loài thuộc giống này đã được mô tả; trong số đó 11 loài được mô tả, công bố từ các hệ sinh thái biển Biển Đông (Việt Nam) và vùng biển liền kề (Biển Đông).
Trang 1PHÂN B Ố VÀ KHÓA ĐỊNH LOẠI CÁC LOÀI TUYẾN TRÙNG BIỂN
THUỘC GIỐNG Dorylaimopsis Ditlevsen, 1918 Ở BIỂN VEN BỜ
VÀ BIỂN ĐÔNG VIỆT NAM Nguyễn Đình Tứ 1, 2,*
Gagarin V G. 3 , Nguyễn Thanh Hiền 4 , Phạm Văn Lam 5
, Nguyễn Vũ Thanh 1
1
Vi ện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam 2
H ọc viện Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
3 Viện Sinh học nước nội địa Borok, Viện Hàn lâm Khoa học Liên bang Nga
4 Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH), Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam 5
T ổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam
*Email: ngdtu@yahoo.com
ĐẶT VẤN ĐỀ
Giống tuyến trùng biển Dorylaimopsis được thiết lập năm 1918, cho đến nay ở các hệ
sinh thái cửa sông, rừng ngập mặn, biển ven bờ và ở vùng biển sâu, 27 loài thuộc giống này đã được mô tả; trong số đó 11 loài được mô tả, công bố từ các hệ sinh thái biển Biển Đông (Việt Nam) và vùng biển liền kề (Biển Đông) Ở các hệ sinh thái rừng ngập mặn,
cửa sông, biển gần bờ Gagarin & Nguyen Vu Thanh (2006), Gagarin (2013, 2017) mô tả
và công bố 5 loài và Nguyen Dinh Tu et al., (2008) đã bổ sung thêm 1 loài nữa Tại biển
Bột Hải (Yelow Sea), Zhang Zhi Nam (1992) mô tả 2 loài Dorylaimopsis; Guo, Y Q.,
Chang, Y & Yang, P P., (2018) thêm 1 loài ở hệ sinh thái rừng ngập mặn (RNM) ở Biển Đông; gần đây Sujing F U , Daniel L D., Yiyong R.& Lizhe C (2019) mô tả thêm 2 loài ở Vịnh Beibu thuộc Biển Đông và 1 loài phân bố ở biển Chukchi Bắc Cực
I VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH
Các mẫu chứa Nematodes được thu thập bằng gầu đáy Ponar, đựng trong lọ nhựa có
nắp với thể tích 100 cm3
thu tại cửa sông, rừng ngập mặn, biển ven bờ (độ sâu giới hạn 30 m),
cỏ biển và HST san hô từ năm 2000 cho đến 2018 Mẫu nghiên cứu được lấy từ các đợt
thực địa của các đề tài cấp Trung tâm, chương trình cấp Bộ, đề tài KHCB và NAFOSTED
cấp Nhà nước, Chương trình KC 06 và các đề tài hợp tác Nga - Việt, đề án hợp tác Việt -
Đức, đề án hợp tác song phương Việt Nam - Vương quốc Bỉ tại các vùng biển: Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh,
Quảng Bình, Thừa Thiên-Huế, Quảng Nam, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Phú Yên, Bình Định, Tuy Hòa, Khánh Hòa, Bình Thuận, Ninh Thuận, TP Hồ Chí Minh, Trà Vinh, Bạc Liêu,
Bến Tre, Cà Mau, Kiên Giang, Phú Quốc, các đảo khác và đầm phá ven bờ miền Trung
Mẫu tuyến trùng sau khi thu được cố định bằng dung dịch formalin nóng 5 % Tuyến trùng được lắng và tách lọc bằng LUDOX – TM50 (d = 1,15) qua rây 40 µm, chúng được đếm số lượng cá thể trong đĩa plastic chia ô, mỗi mẫu gắp 200 cá thể làm trong theo Seinhorst (1959) và được lên tiêu bản để phân loại trên kính hiển vi AXIOSKOP 2 Plus
Trang 2Ngoài ra toàn bộ kết quả nghiên cứu về phân loại học và hình thái học tuyến trùng
giống Dorylaimopsis của các đồng nghiệp trên thế giới qua CSDL trên các trang Webs
:(http://nemys.ugent.be và http://www.marinespecies.org/index.php); cũng được tham
khảo, sử dụng theo phương pháp kế thừa và so sánh trong mô tả và có tham khảo những tài liệu mô tả chi tiết các loài trong giống đã được công bố từ trước tới nay Đã xây dựng
khoá định loại lưỡng phân và khoá định loại bằng hình ảnh của các loài tuyến trùng thuộc
giống Dorylaimopsis ở biển ven bờ và Biển Đông Việt Nam
Hiện nay, giống Dorylaimopsis được sắp xếp theo hệ thống phân loại
(http://nemys.ugent.be) như sau:
Nematoda (Giới);
Chromadorea (Lớp);
Araeolaimida (Bộ);
Comesomatidae (Họ);
Giống Dorylaimopsis Ditlevsen, 1918;
Syn.:
Mesonchium Cobb, 1920;
Pepsonema Cobb, 1920;
Xinema Cobb, 1920;
Các loài Dorylaimopsis hiện nay được thừa nhận bao gồm 27 loài; Các loài thiếu dữ
liệu, không chắc chắn, cần tiếp tục nghiên cứu bao gồm: Dorylaimopsis euryonchus (Wieser, 1954) (taxon inquirendum, Vitiello, 1969; Dorylaimopsis hawaiiensis Allgen,
1951 (taxon inquirendum, Jensen, 1979;
Loài Dorylaimopsis mediterraneus De Zio, 1968 được chấp nhận là Dorylaimopsis
mediterranea Grimaldi-De Zio, 1968 và loài Dorylaimopsis punctatus (Ditlevsen, 1918)
chấp nhận là Dorylaimopsis punctata Ditlevsen, 1918; Loài Dorylaimopsis metatypica
Chitwood, 1936 chuyển sang giống Hopperia dưới tên Hopperia metatypica (Chitwood,
1936) Daniel Leduc, Yiyong Rao & Lizhe Cai., 2019
II K ẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
Giống tuyến trùng biển Dorylaimopsis Ditlevsen, 1918 (họ Comesomatidae) là một
trong những giống tuyến trùng sống tự do phổ biến trong trầm tích mềm của biển cả và đại dương Ở biển ven bờ, cửa sông - rừng ngập mặn Việt Nam từ Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Thanh Hóa, Nghệ An, Đà Nẵng, Hà Tĩnh, Nha Trang, Bình Thuận,
Cần Giờ (TP Hồ Chí Minh), Bà Rịa - Vũng Tàu, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Cà Mau và Kiên Giang trong các mẫu được nghiên cứu đã gặp 6 đại diện thuộc giống Dorylaimopsis (bảng 1)
Trang 3Bảng 1 Phân bố của các loài tuyến trùng thuộc giống Dorylaimopsis
ở các hệ sinh thái biển
Bi ển RNM
4 Dorylaimopsis coomansi Muthumbi, Soetaert & Vincx, 1997 x
5 Dorylaimopsis gerardi Muthumbi, Soetaert & Vincx, 1997 x
10 Dorylaimopsis longispicula Fu, Leduc, Rao & Cai, 2019 x
11 Dorylaimopsis magellanense Chen & Vincx, 1998 x
12 Dorylaimopsis mediterranea Grimaldi-De Zio, 1968 x
15 Dorylaimopsis papippa Guo, Y Q., Chang, Y & Yang, P P., 2018 x x
23 Dorylaimopsis tumida Gagarin & Nguyen Vu Thanh, 2006 x x
25 Dorylaimopsis variabilis Muthumbi, Soetaert & Vincx, 1997 x
27 Dorylaimopsis communis (Gagarin, Nguyen Vu Thanh, 2013) Sujing
Fu, Daniel Leduc, Yiyong Rao & Lizhe Cai., 2019
Ghi chú: RNM - Rừng ngập mặn
Ở biển ven bờ, cửa sông - rừng ngập mặn Việt Nam từ Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Thanh Hóa, Nghệ An, Đà Nẵng, Hà Tĩnh, Nha Trang, Bình Thuận, Cần
Giờ (TP Hồ Chí Minh), Bà Rịa - Vũng Tàu, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Cà Mau và Kiên Giang trong các mẫu được nghiên cứu đều gặp các đại diện thuộc giống Dorylaimopsis Số lượng
cá thể tuyến trùng Dorylaimopsis trong một mẫu dao động từ 25-98 cá thể Ở vùng biển gần
Trang 4bờ và dưới tán rừng ngập mặn các tỉnh phía Bắc và miền Trung thường gặp các loài
Dorylaimopsis tumida Gagarin, Nguyen Vu Thanh, 2006; D halongensis Nguyen Dinh Tu
et al., 2008, D communis (Gagarin, Nguyen Vu Thanh, 2013) Sujing Fu, Daniel Leduc, Yiyong Rao & Lizhe Cai., 2019, D brevispiculata Gagarin, 2013, D intermedia Gagarin,
2013 Ở biển ven bờ các tỉnh Tây Nam Bộ và Nam Bộ, loài tuyến trùng Dorylaimopsis
trùng D communis (Gagarin, Nguyen Vu Thanh, 2013) Sujing F U., Daniel L D., Yiyong
R & Lizhe C., 2019 là loài phổ biến nhất, gặp trên tất cả các tỉnh thu mẫu
Trong 27 loài đã biết chỉ có 7 loài thuộc giống Dorylaimopsis Detlevsen, 1918 bao
gồm: D tumida Gagarin, Nguyen Vu Thanh, 2006; D halongensis Nguyen Dinh Tu et al., 2008; D brevispiculata Gagarin, 2013, D intermedia Gagarin, 2013, D communis
(Gagarin, Nguyen Vu Thanh, 2013) Sujing F.U., Daniel L D., Yiyong R & Lizhe C.,
2019, D lutosa Gagarin, 2017 và Dorylaimopsis papippa Guo, Y Q., Chang, Y & Yang,
P P., 2018 là có thể gặp dưới tán rừng cây ngập mặn và gặp ở trầm tích biển ven bờ
Hình thái các loài thuộc giống Dorylaimopsis Ditlevsen, 1918
Khóa định loại bằng hình ảnh các loài Tuyến trùng thuộc giống Dorylaimopsis
Ditlevsen, 1918 phân bố Việt Nam được xây dựng dựa trên các hình vẽ của các tác giả trong công bố của mình Để thuận tiện cho việc sử dụng hình ảnh để hỗ trợ trong quá trình phân loại, chúng tôi đưa ra hình ảnh của mỗi loại bao gồm phần đầu (cấu trúc amphid, lông đầu, khoang miệng,…) và phần đuôi (bao gồm gai sinh dục, cấu trúc của đuôi ) Khoá định loại bằng hình ảnh được thể hiện như sau:
Khóa định loại cho các loài thuộc giống Dorylaimopsis ở Biển Đông Việt Nam
(Khóa định loại lưỡng phân)
(Dựa theo khóa định loại của Zhang (1992), Gagarin (2017) và Sujing Fu et al., (2019) 1a Trang trí vỏ cutin thay đổi ngay trong 1 cá thể; ở phần hông phía trước thực quản, đường bên với 4 hàng chạy dọc của các đốt to hình tròn hoặc trên toàn bộ cơ thể, hoặc
nó có đường bên là các đốt to hình tròn chạy dọc bên hông cơ thể không sắp xếp theo
… Dorylaimopsis communis (Gagarin & Nguyen, 2006) Sujing Fu et al., 2019
1b Trang trí vỏ cutin ở phía trước thực quản gồm 4 hàng chạy dọc bên hông của các đốt
to hình tròn trên một phần cơ thể hoặc trên toàn bộ cơ thể 2 2a Vùng bên hông cutin thay đổi gồm 3-5 hàng chạy dọc của các đốt to hình tròn, ở phần trước cơ thể đến thực quản; trợ gai (gubernacullum) hình tam giác và thu nhọn lại
đỉnh tam giác D turneri Zhang, 1992
2b Trang điểm cutin ở vùng bên hông với 3 hàng chạy dọc của các đốt tròn to ở giữa cơ
thể, mút đuôi phình tròn với lông cứng 8 3a Các nhú phụ sinh dục có ở con đực 5
Trang 53b Các nhú phụ sinh dục không có ở con đực 7
4a Cơ thể L > 2 mm; L spic > 100 µm 5
4b Cơ thể L < 2 mm; L spic > hoặc < 100 µm 6
5a L = 2,019-2,392 mm, Lspic = 101-107 µm, suppl = 16-18
D papilla Guo et al., 2018 5b L = 2,061-2,252 mm, Lspic = 179-196 µm, suppl = 12-16
D longispicula Sujing Fu et al., 2019 6a L = 1418-1819 µm; lông đầu = 9 µm; spic = 60-97 µm; suppl = 14-21
D rabalaisi Zhang, 1992 6b L = 1456-1774 µm; lông đầu = 7-8,5 µm; spic = 75-85µm; suppl = 13-18
D tumida Gagarin, Nguyen Vu Thanh, 2006 6c L = 1687-1731 µm; lông đầu = 5-5,3 µm; spic = 110-112 µm; suppl = 17-18
D lutosa Gagarin, 2017 7a Các nhú phụ sinh dục không có ở con đực; L = 1746-2016 µm; spic = 146-164 µm; lông đầu = 9-10 µm D intermedia Gagarin, 2013 7b L= 1234-1620 µm; spic = 59-68 µm; lông đầu = 8-9,5
D brevispiculata Gagarin, 2013 8a Mút đuôi không tạo hình dùi trống, trên mút đuôi không có lông dinh dưỡng; đuôi rất dài (369-380) µm; c’ lớn (11-14) D halongensis Nguyen Dinh Tu et al., 2008 8b Mút đuôi không tạo hình dùi trống, trên mút đuôi không có lông dinh dưỡng; Đuôi ngắn hơn (158-228) µm; c’ nhỏ hơn (5-7); spic = 44-48 µm
D boucheri Sujing Fu et al., 2019
boucheri
Dorylaimopsis halongensis
Trang 6Dorylaimopsis
brevispiculata
Dorylaimopsis lutosa
Dorylaimopsis turneri
Dorylaimopsis longispicula
III KẾT LUẬN
Vùng biển ven bờ từ Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Thanh Hóa, Nghệ An, Đà Nẵng, Hà Tĩnh, Nha Trang, Bình Thuận, Cần Giờ (TP Hồ Chí Minh), Bà
Rịa - Vũng Tàu, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Cà Mau và Kiên Giang trong các mẫu thu được đều
gặp các đại diện thuộc giống Dorylaimopsis Số lượng cá thể tuyến trùng Dorylaimopsis
trong một mẫu dao động từ 25-98 cá thể
Ở vùng biển gần bờ và dưới tán rừng ngập mặn các tỉnh phía Bắc và miền Trung
thường gặp các loài Dorylaimopsis tumida Gagarin, Nguyen Vu Thanh, 2006; D
halongensis Nguyen Dinh Tu et al., 2008, D communis (Gagarin, Nguyen Vu Thanh,
2013) Sujing Fu, Daniel Leduc, Yiyong Rao & Lizhe Cai., 2019, D brevispiculata Gagarin, 2013, D intermedia Gagarin, 2013
Ở biển ven bờ các tỉnh Tây Nam Bộ và Nam Bộ, loài tuyến trùng Dorylaimopsis
trùng D communis (Gagarin, Nguyen Vu Thanh, 2013) Sujing Fu, Daniel Leduc, Yiyong
Rao & Lizhe Cai., 2019 là loài phổ biến nhất, gặp trên tất cả các tỉnh thu mẫu
Trang 7Đây là giống tuyến trùng biển sống tự do khá phổ biến ở các hệ sinh thái biển thế giới, chúng sống trong trầm tích cát - bùn dạng nền đáy mềm có phổ phân bố rất rộng trên thế
giới Ở Biển Đông Việt Nam đã phát hiện được 6 loài sống trong biển ven bờ và chúng cũng gặp thường xuyên gặp ở trong trầm tích quanh rễ cây ngập mặn không chỉ ở Việt Nam mà còn gặp trong rừng ngập mặn ở các tỉnh ven Biển Đông
cơ bản mã số VAST.ĐA47.12/16-19
TÀI LI ỆU THAM KHẢO
1 Bezerra, T N., Decraemer, W., Eisendle-Flöckner, U., Hodda, M., Holovachov, O., Leduc, D., Miljutin, D., Mokievsky, V., Peña Santiago, R., Sharma, J., Smol, N.,
Tchesunov, A., Venekey, V., Zeng, Z & Vanreusel, A., 2018 Nemys: World
Database of Nematodes Dorylaimopsis Ditlevsen, 1918
2 Chen, G & Vincx, M., 1998 Nematodes from the Strait of Magellan and the Beagle Channel (Chile): Description of four new species of the Comesomatidae
Hydrobiologia, 379: 97-110 https://doi.org/10.1023/A:1003494127181
3 Chitwood, B G., 1936 Some marine nematodes from North Carolina Proceedings
of the Helminthological Society of Washington, 3: 1-16
4 Cobb, N A., 1920 One hundred new nemas (type species of 100 new genera)
Contributions to a science of nematology, 9: 217-343
5 Ditlevsen, H., 1918 Marine free-living nematodes from Danish waters Videnskabelige
Meddelelser fra Dansk naturhistork Forening i Kjobenhaven, 70: 147-214
6 Fonseca, G & Bezerra, T N., 2014 Order Araeolaimida De Coninck & Schuurmans
Stekhoven, 1933 In: Schmidt-Rhaesa, A (Ed.), Handbook of Zoology, Vol 2
Nematoda De Gruyter, Berlin, Boston, pp 467-486
7 Gagarin, V G & Nguyen Vu Thanh, 2006 Three new species of free-living nematodes of the family Comesomatidae from the delta of the Mekong River,
Vietnam (Nematoda, Monhysterida) Zoosystematica Rossica, 15 (2): 221-228
8 Gagarin, V G & Nguyen Vu Thanh, 2007 Free-living Nematodes from Mekong
River Delta, Vietnam Journal of Inlands Waters, RAS, 3: 3-10
9 Gagarin, V G & Nguyen Vu Thanh, 2006 Three new species of the genus Hopperia
(Nematoda, Comesomatidae) from mangroves of the Mekong River Delta (Vietnam)
Zoologicheskiy Journal, 85(1): 18-27
10 Gagarin, V G., 2013 Four new species of free-living marine nematodes of the family
Comesomatidae (Nematoda: Araeolaimida) from coast of Vietnam Zootaxa, 3608
(7): 547-560 https://doi.org/10.11646/zootaxa.3608.7.2
Trang 811 Gagarin, V G., 2017 New species of nematodes, Pseudolella pastor sp n and
Dorylaimopsis lutosa sp n (Nematoda: Araeolaimida), from near the mouth of the
Yen River in Vietnam Journal of marine Biology RAN, 2017, 43 (4): 235-245
12 Grimaldi-De Zio, S., 1968 Una nuova specie di nematode Comesomatidae:
https://doi.org/10.1080/11250006809436079/
13 Guo, Y Q., Chang, Y & Yang, P P., 2018 Two new free-living nematodes species
(Comesomatidae) from the mangrove wetlands in Fujian province, China Acta
Oceanologica Sinica, 37, 161-167 https://doi.org/10.1007/s13131-018-1320-3
14 Hope, W D & Zhang, Z N., 1995 New nematodes from the Yellow Sea, Hopperia
hexadentata n sp and Cervonema deltensis n sp (Chromadorida: Comesomatidae),
with observations on morphology and systematics Invertebrate Biology, 114:
119-138 https://doi.org/10.2307/3226884
15 Inglis, W G., 1961 Free-living nematodes from South Africa Bulletin of the British
Museum (Natural History), 7: 291-319
16 Inglis, W G., 1963 New marine nematodes from off the coast of South Africa
Bulletin of the British Museum (Natural History), 10, 529-552
https://doi.org/10.5962/bhl.part.20531
17 Inglis, W G (1967) Interstitial nematodes from St Vincent's Bay, New-Caledonia Expedition Francaise sur les Recifs Coralliens de la Nouvelle-Caledonie, Paris
Editions de la Fondation Singer-Polignac, 2: 29-74
18 Jensen, P., 1979 Revision of Comesomatidae (Nematoda) Zoologica Scripta, 8:
81-105 https://doi.org/10.1111/j.1463-6409.1979.tb00621.x
19 Leduc, D., 2012 Deep-sea nematodes (Comesomatidae) from the Southwest Pacific
Ocean: five new species and three new species records European Journal of
Taxonomy, 24, 1-42 https://doi.org/10.5852/ejt.2012.24
20 Muthumbi, A W., Soetaert, K & Vincx, M., 1997) Deep sea nematodes from the
Indian Ocean: new and known species of the family Comesomatidae Hydrobiologia,
346: 25-57 https://doi.org/10.1023/A:1002989210231
21 Nguyen, D T., Nguyen, V T., Smol, N & Vanreusel, A., 2008 New genus
Asymmelaimus gen n., sp n and new marine nematode species of the subfamily
Dorylaimopsinae de Coninck, 1965 (Comesomatidae Filipjev, 1918) from Ha Long
bay, Vietnam Russian Journal of Nematology, 16: 7-16
22 Platonova, T A., 1971 Exploration of the fauna of the seas VIII (XVI) Fauna and
flora of the Possjet Bay of the Sea of Japan Proceedings of the Zoological Institute
Academy of Sciences of the USSR, 8: 72-108
Trang 923 Sujing F U., Daniel L D., Yiyong R.& Lizhe C., 2019 Three new free-living marine
nematode species of Dorylaimopsis (Nematoda: Araeolaimida: Comesomatidae) from the East Sea and the Chukchi Sea Zootaxa 4608 (3): 433-450
24 Zhang, Z., 1992 Two new species of the genus Dorylaimopsis Ditlevsen, 1918 (Nematoda: Adenophora, Comesomatidae) from the Bohai Sea, China Chinese
Journal of Oceanology and Limnology, 10: 31-39
DISTRIBUTION AND KEY TO SPECIES OF THE GENUS Dorylaimopsis
Ditlevsen, 1918 IN THE EAST SEA Nguyen Dinh Tu 1, 2 , Gagarin V G 3 , Nguyen Thanh Hien 4 , Pham Van Lam 5 ,
Nguyen Vu Thanh 1
1 Institute of Ecology and Biological Resources, VAST 2
Graduate University of Science and Technology, VAST 3
Institute of Institute of Inland Waters Biology, RAS
4 University of Science and Technology of Hanoi, VAST 5
Vietnam Administration of Seas and Islands, Vietnam
Summary
Up to now, twenty-seven nematodes species were recognized in the genus Dorylaimopsis
Ditlevsen, 1918 from world marine fauna For the East Sea including Vietnam sea, 11 valid species belong to this genus has been described recently: six species were described from
Vietnam’s mangrove forest habitat Two species, Dorylaimopsis rabalaisi Zhang, 1992;
Dorylaimopsis turneri Zhang, 1992, recorrded from Bohai sea; two species Dorylaimopsis longispicula Sujing Fu et al., 2019; Dorylaimopsis boucheri Sujing Fu et al., 2019 from
Beibu Gulf and one species species Dorylaimopsis papippa Guo et al., 2018 recorded from
coastal mangrove forest of the East Sea The distribution and taxonomic keys to the already
known species of the genus Dorylaimopsis in Vietnam marine fauna and its adjacent area
was provided
Keywords: Nematodes, Dorylaimopsis, distribution, taxonomy, Vietnam