Chính sách đối ngoại mỹ từ góc nhìn hiện thực mới trường hợp đối với việt nam kể từ khi bình thường hóa quan hệ

ch n nh ng tình hu ng mà theo lôgic b ngoài ít có kh n ng các.

Ng i h ng d n khoa h c: PGS TS Nguy n Thái Yên

ngày……… tháng 8 n m 2013

Có th tìm lu n án t i:

Th vi n H c vi n Ngo i giao, Th vi n Qu c gia

M ”, thuy t Hi n th c m i h a h n đem đ n nh ng l i th trong vi c

phân tích chính sách đ i ngo i M Th ba, vi c áp d ng lý thuy t

này đ tìm hi u chính sách c a M đ i v i Vi t Nam có tri n v ng đem đ n nh ng k t qu quan tr ng v lý lu n l n th c ti n t góc nhìn l i ích c a Vi t Nam

2 L ch s nghiên c u v n đ

Nhi u công trình, bài vi t có liên quan đã t p trung ho c là

gi i thích chính sách đ i ngo i c a m t n c, nhóm n c, ho c là

lu n gi i các lý thuy t v chính tr qu c t ho c c th h n áp d ng thuy t hi n th c m i đ gi i thích chính sách đ i ngo i M nh ng có

th kh ng đ nh c p đ v n d ng gi i thích chính sách c a M đ i

v i Vi t Nam thì ch a có m t công trình đáng k nào

Kh o sát t li u v chính sách đ i ngo i M sau Chi n tranh

L nh và chính sách c a M đ i v i Vi t Nam k t khi hai n c bình

th ng quan h n m 1995 đ n nay trong và ngoài n c cho th y

v n đ này ch a đ c đi sâu nghiên c u Ít nh t có các đi m sau c n

làm rõ thêm M t là, do cách ti p c n khác nhau nên đã d n các k t

qu nghiên c u khác nhau Hai là, vi c ch a có công trình đáng k nào nghiên c u v chính sách c a M đ i v i Vi t Nam t cách ti p

c n hi n th c m i cho th y nghiên c u v ch đ này v n ch a đ y

đ Ba là, t t c các v n đ nghiên c u có liên quan đ u c n đ c h

th ng hóa và c p nh t

3 i t ng, m c tiêu và ph m vi nghiên c u

i t ng nghiên c u chính c a lu n án là chính sách đ i ngo i M sau Chi n tranh L nh, trong đó có chính sách c a M đ i

v i Vi t Nam

M c tiêu nghiên c u c a lu n án là trên c s v n d ng các

lu n đi m c a thuy t HTM, làm rõ chính sách đ i ngo i M trên các

ph ng di n đ ng c , b n ch t, nguyên t c, công c tri n khai, các nhân t tác đ ng, áp d ng vào chính sách c a M đ i v i Vi t Nam

k t khi hai n c bình th ng hóa đ n nay

V ph m vi nghiên c u, lu n án đ t các gi i h n theo h ng

sau: th nh t, đ i v i chính sách đ i ngo i M , lu n án ch kh o c u trên góc nhìn c a thuy t hi n th c m i m c dù c ng chia theo các thành t c b n, đó là phân tích l i ích, m c tiêu, nguyên t c, công c

và các bi n pháp tri n khai c a các chính quy n M ; th hai, v

không gian, u tiên các ví d chính sách liên quan đ n khu v c ông Á-Thái Binh D ng; th ba, đ i v i Vi t Nam, lu n án phân tích chính sách c a M , không thiên v mô t quan h ; th t , v th i

gian, t p trung t khi Chi n tranh L nh k t thúc đ n nay, nh t là t khi hai n c bình th ng hóa quan h n m 1995

4 Ph ng pháp và t li u nghiên c u

Lu n án s k t h p v n d ng các ph ng pháp nghiên c u c

b n c a khoa h c xã h i V ngu n t li u, bên c nh các tác ph m

c a các nhà hi n th c, các t li u g c, lu n án còn tham kh o các công trình có liên quan v chính sách c a M M t s ngu n khác

c ng đ c chú tr ng nh các bài thuy t trình, trao đ i, ti p xúc, t a đàm khoa h c, kh o sát th c t và ph ng v n chuyên gia

5 N h ng đóng góp c a lu n án

Thông qua vi c kh o sát các d li u th c t và v n d ng lý thuy t, lu n án có th : i) góp ph n vào vi c nghiên c u chính sách

đ i ngo i M t i Vi t Nam; ii) góp ph n nh n di n nh ng n i dung

c t lõi trong chính sách c a M đ i v i Vi t Nam, ph c v cho công tác tham m u, ho ch đ nh chính sách t i B Ngo i giao; iii) góp ph n tìm hi u thêm v thuy t hi n th c m i v i vai trò là m t lý thuy t chính tr qu c t có nh h ng l n; iv) làm tài li u tham kh o

6 B c c c a lu n án

Lu n án g m có 3 ch ng: i) “Lý lu n v phân tích chính sách đ i ngo i b ng thuy t hi n th c m i”; ii) “Chính sách đ i ngo i

M sau Chi n tranh L nh”; iii) “Chính sách c a M đ i v i Vi t Nam k t khi bình th ng hóa”

Cho đ n nay, nhìn chung, gi i h c thu t v n ch a hoàn toàn

nh t trí v s t n t i c a m t lý thuy t chính sách đ i ngo i nh các

lý thuy t quan h qu c t Trong khi đó, nhi u h c gi đã và đang n

l c đ tách bi t phân tích chính sách đ i ngo i v i lý thuy t quan h

qu c t , tìm cách xây d ng các lý thuy t riêng, th m chí cho r ng có

th đóng góp tr l i cho lý thuy t sau

Các “lý thuy t” ph bi n v chính sách đ i ngo i có cách

ti p c n khác nhau tùy thu c vào m c đích, c p đ phân tích ho c

nh n di n các nhân t tác đ ng ch ch t N u theo tiêu chí này, thuy t hi n th c m i c ng đ c x p vào nhóm các lý thuy t chính sách đ i ngo i, ho c ít nh t nh m t công c b sung v i nh ng l i

th phân tích nh t đ nh

1.1.2 Ph ng pháp ti p c n

Phân tích chính sách đ i ngo i chú tr ng đ n quy trình ho ch

đ nh và các nhân t chi ph i M t s nhà lý thuy t xây d ng các mô hình th c ch ng đ đ a ra các nh n đ nh khái quát v chính sách Ngoài ra, phân tích chính sách đ i ngo i c ng s d ng các ph ng pháp nghiên c u nh đ nh l ng, đ nh tính, quan sát tr c ti p, quan sát gián ti p, tâm lý h c, các ph ng pháp đa ngành và liên ngành

V c p đ phân tích, ngoài các c p đ nh cá nhân, qu c gia, h

th ng, g n đây các nhà nghiên c u còn b sung thêm c p đ khu v c

1.2 V thuy t hi n th c m i

1.2.1 N gu n g c ra đ i và quá trình phát tri n

Thuy t Hi n th c m i (HTM) có ngu n g c và là s phát tri n lên t thuy t Hi n th c (còn g i là Hi n th c c đi n) B i v y,

đ có cái nhìn toàn di n, vi c tìm hi u thuy t Hi n th c là c n thi t

V i công trình Chính tr gi a các qu c gia: Cu c đ u tranh cho quy n l c và hòa bình (1948), Hans Morgenthau đ c cho là đã t o

c s cho s ra đ i c a h c thuy t l n v quan h qu c t này sau

cu c Chi n tranh th gi i l n th 2 B n thân Morgenthau c ng k

ni m bi quan v b n ch t con ng i và thi u tính h th ng tr c đó

c a thuy t hi n th c c đi n, Kenneth N Waltz cho r ng chính tr

qu c t không ch là v hành vi ng x và t ng tác gi a các qu c gia mà còn có m t c p đ “bên trên” các qu c gia, đó là c u trúc h

th ng qu c t , đ c t o thành b i ba nhân t : i) Nguyên t c “t

ch c” c a h th ng, là vô chính ph ch không ph i có tôn ti tr t t

nh trong h th ng chính tr n i b c a qu c gia; ii) S phân b kh

n ng gi a các qu c gia, phân b quy n l c, t ng quan so sánh l c

l ng và; iii) S t ng tác gi a các qu c gia v i ch c n ng gi ng nhau, t c đ u hành đ ng theo nguyên t c t l c cánh sinh, mong

mu n t i đa hoá quy n l c, coi b o đ m an ninh là m c tiêu quan

tr ng nh t Thuy t hi n th c m i ti p t c có nh ng b c phát tri n

m i trong th p niên 1980 và có đi u ch nh cho đ n nay

1.2.2 N i dung c b n

Theo Kenneth Waltz, lý thuy t là t p h p các quy t c/đ nh

lu t/gi đ nh áp d ng cho m t hành vi ho c hi n t ng c th nào đó

Lý thuy t khác v i quy t c m c đ l ng hóa Quy t c cho th y

m i liên h có tính h ng s ho c t ng đ i Lý thuy t ch ng minh vì sao l i có các m i liên h đó i v i quy t c, chúng ta th ng đ t câu h i “có đúng không”, còn đ i v i lý thuy t câu h i s là “kh

n ng gi i thích c a lý thuy t đ n đâu”, ví d thuy t hi n th c m i có

th gi i thích chính sách đ i ngo i M đ n đâu

B i v y Waltz đ xu t cách ti p c n “t ng quát” và “h

th ng” trong chính tr qu c t Thuy t HTM c a ông t p trung vào

c p đ h th ng qu c t , cho r ng b n ch t c a h th ng ch không

ph i b n ch t con ng i (hi n th c c đi n) chi ph i chính tr qu c

t ng th i, nh m m c đích phân tích, không khác v i thuy t hi n

th c c đi n, thuy t hi n th c m i ti p t c coi qu c gia là ch th trung tâm trong h th ng, v a có tính đ n nh t v a có tính ch t duy

lý Vai trò c a các ch th khác nh t ch c khu v c, qu c t hay ch

th d i qu c gia ít quan tr ng h n Chính sách đ i ngo i c a qu c gia th ng ph n ánh ti ng nói th ng nh t c a qu c gia và đ c

ho ch đ nh trên c s tính toán lý tính

1.2.3 So sánh v i m t s lý thuy t khác

Tr c h t, có hai khái ni m th ng xuyên đ c dùng thay

th cho nhau là thuy t “hi n th c m i” và thuy t “hi n th c c u trúc” Tuy không nhi u song v n có s khác nhau nh t đ nh gi a hai thu t ng trên, nh t là liên quan đ n đ nh ngh a v quy n l c

Thuy t hi n th c có nh h ng n i tr i liên quan đ n chính tr

qu c t , nh t là t i các n c ph ng Tây Th nh t, các lu n đi m

c a thuy t hi n th c đ c cho g n v i th gi i th c h n so v i nhi u

lý thuy t khác, đúng nh tên g i c a nó Th hai, nó c ng đ c cho

là n kh p v i “kinh nghi m cá nhân” c a nhi u chính tr gia k t

th i Hy L p c đ i đ n nay Th ba, thuy t hi n th c đã bàn v các

v n đ thu c đ i t ng quan tâm r ng rãi c a nhi u ngành nh quy n

l c, s c m nh, l i ích dân t c và ngo i giao Th t , s n i lên c a

thuy t hi n th c sau Chi n tranh th gi i hai và sau đó ti p t c đ c

“làm m i” t cu i nh ng n m 1970 c a th k tr c đã g n v i th i

k h ng th nh c a M v i t cách là siêu c ng S s p đ c a h

th ng xã h i ch ngh a hay s thi u v ng c a các lý thuy t v quan

h qu c t t ph ng ông c ng góp ph n làm cho lý thuy t này n i

b t h n Cu i cùng, nhi u lu n đi m c a thuy t hi n th c nói chung,

trong đó có thuy t hi n th c m i đ c th a nh n r ng rãi ho c trùng

kh p v i th c t đang di n ra

1.3 V n d ng thuy t hi n th c m i

13.1 Tính kh thi

M c dù có nhi u tranh lu n v vi c áp d ng thuy t hi n th c

m i vào phân tích chính sách đ i ngo i c a M , song v c b n, đã

có s nh t trí: Thuy t hi n th c m i là m t công c , m t cách ti p

c n b sung, có th đ c k t h p đ phân tích chính sách đ i ngo i vì

m t s nguyên nhân ch y u Th nh t, hi n nay v n ch a có m t lý thuy t v chính sách đ i ngo i m t cách thuy t ph c b i v y nó tr thành m t m nh đ t màu m cho các lý thuy t “đ ng d ng” ti n vào

Th hai, thuy t hi n th c m i có nh h ng M b i v y nói h a

h n có nhi u đi m t ng thích trong quá trình v n d ng vào vi c

phân tích chính sách đ i ngo i c a M Th ba, nhi u nh n đ nh v

hành vi c a các qu c gia c a thuy t hi n th c m i đ c th a nh n

r ng rãi Ngoài ra, lu ng ý ki n chi t trung cho r ng n u v n d ng

m t cách linh ho t các lý thuy t đ u có th b tr cho nhau

1.3.2 M t s b t c p

M t là, các nhà HTM b qua c p đ phân tích d i h th ng

nh n i b qu c gia, giai c p, t ng l p, nhóm, cá nhân Hai là, do b

qua m t s y u t nên thuy t hi n th c m i khó có th gi i thích chi

ti t v chính sách đ i ngo i c a m t n c Ba là, thuy t HTM c ng

b qua vai trò c a các y u t nh v n hóa, tinh th n và các d ng th c

“s c m nh m m” v n đang tr nên ngày càng quan tr ng h n trong

th gi i ngày nay B n là, không m y tin t ng vào h p tác, nh t là

h p tác trong dài h n và vai trò c a các th ch , thuy t hi n th c m i không gi i thích đ c vai trò c a nh ng t ch c liên qu c gia N m

là, thuy t hi n th c m i có v phù h p h n n u áp d ng vào tr ng

h p M , kh o sát các tr ng h p khác th ng cho k t qu không

m y kh quan, Sáu là, m c dù có nh h ng song trong n i b thuy t

hi n th c ch a có quan đi m đ ng nh t v m i v n đ , k c v các khái ni m c t lõi nh quy n l c

1.4 N h ng gi đ nh t ng quát

M t là, do h th ng qu c t là vô chính ph nên các qu c gia

đ u đ t l i ích dân t c lên trên h t trong quá trình t ng tác v i nhau

Hai là, trong m t th gi i vô chính ph và “đ y r y các m i nguy

hi m”, không có các “tr ng tài” phân x l i ích, trên nguyên t c t

l c cánh sinh, các qu c gia đ u xem b o đ m an ninh qu c gia là l i ích bao trùm, có tính chi ph i nh t, ti p đ n là các l i ích khác Ba là,

các qu c gia không ch quan tâm đ n l i ích, n ng l c tuy t đ i mà còn c l i ích, n ng l c t ng đ i vì n ng l c càng cao so v i các

qu c gia khác càng d giành, gi l i ích trong quan h qu c t B n

là, v công c th c hi n l i ích, quân s và kinh t là nh ng công c hàng đ u, các công c khác ch có tính b tr N m là, v ph ng

cách th c hi n l i ích, các qu c gia không ch h ng t i s đ c l p,

t ch mà còn tìm cách m r ng nh h ng qu c t Sáu là, trong s

các nhân t tác đ ng đ n hành vi c a qu c gia (bi n s can thi p) trong môi tr ng vô chính ph thì s phân b s c m nh hay t ng quan so sánh l c l ng, đóng vai trò quan tr ng hàng đ u

t là vô chính ph nên M s luôn đ t l i ích qu c gia M lên trên

h t trong quá trình ho ch đ nh và tri n khai chính sách đ i ngo i Gi

đ nh 2: Trong l i ích qu c gia, quan tr ng nh t là các l i ích v an

ninh và v t ch t vì đây là các l i ích có ý ngh a b o v s t n vong

và thúc đ y s phát tri n c a n c M Gi đ nh 3: Do t m quan

tr ng c a l i ích và n ng l c qu c gia t ng đ i trong h th ng vô chính ph , M tìm cách duy trì u th siêu c ng duy nh t trong h

th ng Gi đ nh 4: M luôn nh n m nh các công c quân s và kinh

t , tìm ki m quy n l c, l i ích và nh h ng ch y u b ng hai công

Nguyên t c đ u tiên và quan tr ng nh t chi ph i chính sách

đ i ngo i M : “n c M trên h t”, b o đ m an toàn cho n c M và nhân dân M Trong 237 n m qua k t th i l p qu c, nguyên t c u tiên l i ích n c M lên trên h t, trong đó đ c bi t coi tr ng các l i ích an ninh và kinh t , luôn chi ph i n n ngo i giao M Các nguyên

t c v “đ o lý” c ng quan tr ng và đ c đ c p nh ng v n còn

nh ng tranh lu n v m c đ u tiên trong n i b M

2.2.2 L i ích chi n l c

Các l i ích an ninh và v t ch t s l n l t chi m các v trí quan tr ng nh t trong danh m c l i ích qu c gia M Th c t chính sách c a M sau Chi n tranh L nh đã ph n ánh theo đúng th t này Báo cáo Chi n l c An ninh Qu c gia M n m 1993, chi n l c thành v n đ u tiên c a M sau Chi n tranh L nh, đã kh ng đ nh các

v trí u tiên dành cho các l i ích an ninh và kinh t Các b n báo cáo sau đó c ng có cách ti p c n t ng t

ch n nh ng tình hu ng mà theo lôgic b ngoài ít có kh n ng các

chính quy n M s s d ng nh ng trên th c t l i vi n đ n các công

ch đ ng cân b ng l i s c m nh c a các đ i th ti m tàng, thông qua

đó duy trì c c di n có l i v lâu dài

2.2.6 N hân t tác đ ng

V trí s c m nh t ng đ i c a M và c u trúc h th ng là nhân t tác đ ng quan tr ng nh t đ i v i chính sách đ i ngo i M Nhìn t ng th , v i t ng quan so sánh l c l ng qu c t v n n i tr i

h n các trung tâm quy n l c khác, M s xác đ nh các m c tiêu đ i ngo i m t cách t ng ng V lâu dài, khi s c m nh c a M đi

Sau Chi n tranh L nh, khu v c châu Á-Thái Bình D ng

ch ng ki n nhi u bi n chuy n nhanh chóng, v i vai trò và t m quan

tr ng chi n l c t ng lên trong bàn c đ a chính tr toàn c u V kinh

t - th ng m i, trong giai đo n 1991-2012, trao đ i th ng m i gi a

M v i châu Á có xu h ng ngày càng b xa th ng m i gi a M và

châu Âu v quy mô V an ninh chính tr , khu v c v n t n t i nhi u

đi m nóng ti m tàng ây c ng là khu v c an ninh “không ch c ch n

và ch a có m t c ch an ninh th ng nh t” Cùng v i đó, M lo ng i

vi c Trung Qu c t ng c ng s c m nh quân s có th đe d a t do hàng h i, c ng nh quy n ti p c n các vùng bi n qu c t

2.3.2 Chi n l c c a M

Trong b i c nh c u trúc h th ng c p đ khu v c có nguy

c b phá v do s thay đ i v t ng quan l c l ng, bên c nh các

ho t đ ng can d truy n th ng, các chính quy n M đã và đang t p trung ti n hành các bi n pháp: i) u tiên c ng c và m r ng quan h

v i các đ ng minh khu v c trong h th ng “tr c nan hoa” nh Nh t

B n, Hàn Qu c, Philipin Ngoài ra, đ “th tr n cân b ng” đ c ch t

ch và kín k h n, g n đây M còn tìm cách k t n i các “đ u tr c nan hoa” v i nhau, ví d nh thi t l p c ch đ i tho i an ninh và trao đ i chính sách ba bên M -Nh t-Philipin, m r ng quan h v i các đ i tác khác nh Malaixia, Vi t Nam; ii) s d ng các công c kinh t chi n l c nh Hi p đ nh đ i tác xuyên Thái Bình D ng (TPP) đ t o t p h p l c l ng có l i cho M ; iii) T ng c ng s chú ý và hi n di n t i các đi m nóng chi n l c

2.4 M t s nh n xét

Chính sách đ i ngo i M “nhìn chung nh t quán v i các nguyên lý c a thuy t hi n th c ch ng nào hành đ ng c a M còn

nh m m c tiêu b o v s v t tr i c a M và xây d ng m t tr t t