Cây dược liệu bản địa thách thức và khả năng phát triển trên đất canh tác của người bana tại xã KonPNe huyện kbang, tỉnh gia lai

+ Phía ông giáp xã krong và Krong.. + Phía ông giáp xã Krong... Kinh và Kon N’Gouk.

B GIÁO D C VÀ ÀO T O

TR NG I H C NÔNG LÂM TP H CHÍ MINH

KHÓA LU N T T NGHI P

T I XÃ KONPNE HUY N KBANG, T NH GIA LAI

H và tên sinh viên: NGUY N CAO LONG Ngành: LÂM NGHI P

Niên khóa: 2005 - 2009

TP H Chí Minh Tháng 7/2009

CÂY D C LI U B N A: THÁCH TH C VÀ KH N NG

T I XÃ KONPNE HUY N KBANG, T NH GIA LAI

Tác gi

NGUY N CAO LONG

Khóa lu n đ c đ trình đ đáp ng yêu c u

c p b ng K s ngành LÂM NGHI P

Giáo viên h ng d n:

Th.S Nguy n Qu c Bình

TP H Chí Minh Tháng 7/2009

- Tr ng i h c Nông lâm c ng nh phân hi u i h c Nông lâm t i Gia lai

đã t o đi u ki n cho tôi trong su t quá trình h c t p và nghiên c u

- T p th các th y cô giáo c a khoa Lâm nghi p, nh ng ng i đã h t s c t n tâm trong quá trình d y d đ cung c p nh ng ki n th c quý báu vô cùng c n thi t và quan tr ng đ tôi áp d ng trong cu c s ng, h c t p c ng nh trong su t quá trình hoàn thành lu n v n

- Th y giáo Nguy n Qu c Bình, ng i đã d y d tôi trong quá trình h c t p và

là ng i đã t n tình h ng d n, giúp đ tôi trong su t quá trình hoàn thành lu n v n

- Ban Giám đ c v n qu c gia Kon Ka Kinh, đã t o m i đi u ki n thu n l i

nh t trong su t quá trình thu th p thông tin đ hoàn thành lu n v n

- Tr m Ki m lâm s 6 t i xã KonPne, huy n Kbang, t nh Gia Lai đã nhi t tình giúp đ

- Toàn th b n bè trong l p DH05LNGL, nh ng ng i luôn bên c nh và giúp

đ tôi trong su t quá trình h c t p

- Toàn th c ng đ ng dân c xã KonPne, nh ng ng i đã nhi t tình giúp đ và

t o đi u ki n cho tôi trong su t quá trình thu th p thông tin

Tp H Chí Minh, ngày tháng n m 2009

Sinh viên th c hi n

Nguy n Cao Long

TÓM T T

tài nghiên c u “Cây d c li u b n đ a: thách th c và kh n ng phát tri n trên đ t canh tác c a ng i Bana t i xã KonPNe huy n Kbang, t nh Gia Lai” đ c ti n hành t i xã Kon Pne – huy n Kbang – t nh Gia lai, th i gian t ngày 17/01 đ n 10/ 07/2009 Thông tin đ c t ng h p trong su t quá trình đi u tra và nghiên c u,

đ c ch n l c, x lý và th hi n qua các b ng bi u, đ c phân tích, t ng h p làm sáng

t các v n đ đã đ t ra

Các loài th c v t đ c s d ng làm d c li u r t phong phú và đa d ng, t bao

đ i nay, nhân dân ta đã bi t s d ng các loài cây c có xung quanh mình làm d c

li u, đ c bi t đ i v i nh ng c ng đ ng ng i đ ng bào dân t c ít ng i, trong đó có

c ng đ ng ng i đ ng bào dân t c Bana, c ng đ ng ng i đ ng bào dân t c n i đây

s ng ph thu c khá nhi u vào r ng V n qu c gia Kon Ka Kinh là n i có ngu n tài nguyên thiên nhiên vô cùng phong phú và đa d ng c ng v i v n ki n th c b n đ a c a

ng i dân n i đây đã đ c tích l y t bao đ i nay thì vi c tìm ki m, nghiên c u và phát huy vi c s d ng th c v t làm d c li u là m t vi c làm c n thi t Trong khi xã

h i ngày càng phát tri n công ngh và các k thu t tiên ti n ngày càng đ c nâng cao, nhu c u v cu c s ng c a con ng i ngày càng cao, môi tr ng s ng ngày càng đ c

m r ng thì ngu n tài ngu n tài nguyên thiên nhiên d n b m t đi, v n ki n th c b n

đ a ngày càng b mai m t n u không có bi n pháp l u truy n và gìn gi Do v y công

vi c nghiên c u v cây d c li u b n đ a, các thách th c đ i v i các ph ng th c ch a

b nh hi n đ i và kh n ng phát tri n c a các loài cây này trên đ t canh tác đ c th c

hi n trong th i gian gi i h n cho phép

Sau khi đi u tra, thu th p, t ng k t s li u K t qu thu đ c là :

- Thu th p đ c hình nh, thông tin v các loài cây đ c s d ng làm d c li u, công d ng và cách ch bi n, c a các lo i cây d c li u này

- B ng th ng kê nh ng khó kh n và thu n l i hi n t i c a ng i Bahanr trong

vi c s d ng các loài th c v t làm d c li u

- B ng phân tích đ c nh ng thu n l i và khó kh n c a ng i Bahnar n i đây

tr c nh ng áp l c c a các lo i d c li u hóa h c

- H th ng ki n th c b n đ a c a ng i dân trong vi c canh tác và gây tr ng các

lo i cây d c li u

- Xác đ nh các nhóm loài u tiên gây tr ng trên các lo i đ t canh tác khác nhau

- Cách th c gây tr ng các lo i cây này trên t ng lo i đ t canh tác khác nhau

M C L C

Trang

TRANG T A i

L I C M N ii

TÓM T T iii

M C L C v

DANH SÁCH CÁC CH VI T T T vii

DANH SÁCH CÁC HÌNH viii

DANH SÁCH CÁC B NG ix

Ch ng 1 M U 1 U 1.1 t v n đ 1

1.2 Ph m vi nghiên c u 2

Ch ng 2 T NG QUAN 3

2.1 T ng quan 3

2.2 Gi i thi u v đ a đi m nghiên c u 5

2.2.1 V trí và ranh gi i 5

2.2.2 a hình 6

2.2.3 a ch t và th nh ng 6

2.2.4 Khí h u, th i ti t 7

2.2.5 Ngu n n c, th y v n 7

2.2.6 Tài nguyên r ng và đa d ng sinh h c 8

2.2.7 Tài nguyên du l ch 11

2.3 c đi m kinh t - xã h i 11

2.3.1 Th c tr ng s n xu t nông nghi p 11

2.3.1.1 Tr ng tr t 11

2.3.1.2 Ch n nuôi 12

2.3.2 Th c tr ng s n xu t ngành ngh và d ch v 12

2.3.2.1 Ti u th công nghi p, ngành ngh nông thôn 12

2.4.3.2 Th ng m i – d ch v 12

2.3.3 Th c tr ng xã h i 12

2.3.3.1 Dân s , lao đ ng, vi c làm 12

2.3.3.2 Tình hình v n hóa-xã h i 13

2.3.3.3 nh canh đ nh c – thu nh p và đ i s ng 14

2.3.4 ánh giá chung v đi u ki n t nhiên - kinh t , xã h i 14

Ch ng 3 M C TIÊU, N I DUNG, PH NG PHÁP NGHIÊN C U 16 U 3.1 M c tiêu 16

3.2 N i dung 16

3.3 Ph ng pháp nghiên c u 17

3.3.1 Ph ng pháp thu th p thông tin 17

Ch ng 4 K T QU VÀ TH O LU N 20

4.1 Mô t các loài th c v t đ c s d ng làm d c li u, công d ng và cách ch bi n c a ng i Bana 20

4.2 Phân tích nh ng khó kh n và thu n l i hi n t i c a ng i Bana trong vi c s d ng các loài th c v t làm d c li u 33

4.2 Nh ng khó kh n và thu n l i hi n t i c a ng i Bana trong vi c s d ng các loài th c v t làm d c li u 33

4.2.1 Nh ng khó kh n 33

4.2.2 Nh ng thu n l i 35

4.3 ng d ng các ki n th c b n đ a trong vi c gây tr ng các loài th c v t làm d c li u trên đ t canh tác c a ng i Bana 36

4.3.1 Ki n th c b n đ a trong canh tác và gây tr ng các lo i cây d c li u 36

4.3.2 Các loài cây u tiên trong vi c gây tr ng cây thu c trên đ t canh tác 37

4.3.3 Cách th c gây tr ng trên các lo i đ t canh tác 38

Ch ng 5 K T LU N VÀ KI N NGH 41

5.1 K t lu n 41

5.2 Ki n ngh 42

TÀI LI U THAM KH O 44

PH L C 45

DANH SÁCH CÁC CH VI T T T

WHO : T ch c y t th gi i UBND : U ban nhân dân TBXH : Th ng binh xã h i VQG : V n qu c gia QH&TKNN : Quy ho ch và thi t k nông thôn IUCN : T ch c b o t n thiên nhiên th gi i

Q : Qui đ nh TTg : Th t ng chính ph HDBT : H i đ ng b tr ng

CP : Chính ph

DANH SÁCH CÁC HÌNH

Trang

Hình 4.1: Cây M ng 20

Hình 4.2: Cây Dây 21

Hình 4.3: Cây Dây đùm 22

Hình 4.4: Cây Mét 23

Hình 4.5: Cây Bl t 24

Hình 4.6: Cây Euga 25

Hình 4.7: Cây Liu liu 26

Hình 4.8: Cây Liu liu 26

Hình 4.9: Cây a li n 27

Hình 4.10: Cây Bí k nam 27

Hình 4.11: Sâm cau 28

Hình 4.12: Qu sâm cau 28

Hình 4.13: Cây C ng s n 29

Hình 4.14: Rau tàu bay 29

Hình 4.15: Cây Th ph c linh 30

Hình 4.16: Cây B c t toái 30

Hình 4.17: Sa nhân 31

Hình 4.18: Th sâm 31

Hình 4.19: Hà th ô 32

Hình 4.20: M t nhân 32

Hình 4.21: C sâm đá 33

DANH SÁCH CÁC B NG

Trang

B ng 1.1: Khung phân tích ph ng pháp ti n hành nghiên c u 17

B ng 1.2: B ng đi u tra các h gia đình có s d ng thu c tây 36

B ng 1.3: Các loài cây u tiên gây tr ng trên đ t canh tác 38

B ng 1.4 Loài cây và cách th c gây tr ng 39

đ c chú ý đ n, đ c bi t là các ki n th c b n đ a c a các c ng đ ng ng i đ ng bào dân t c ít ng i v các loài th c v t đ c s d ng làm d c li u Các ki n th c đó ngày càng b m t d n, làm cho nh ng giá tr v d c li u c a các loài cây c trong

thiên nhiên b gi m sút

Ng i Bana là m t trong nh ng c ng đ ng chi m đ i đa s trong nh ng c ng

đ ng ng i đ ng bào dân t c ít ng i Tây Nguyên Ngu n ki n th c b n đ a c a h

là vô cùng quý giá, nh t là ngu n ki n th c v các loài th c v t đ c s d ng làm

d c li u Kho ki n th c c a h v d c li u đ c đúc k t qua r t nhi u th h và l u truy n t đ i này sang đ i khác Ngu n ki n th c này tuy ch a đ c khoa h c công

nh n nh ng qua vi c s d ng và ki m nghi m trên th c t đã đ c ng i dân s d ng

m t cách có hi u qu và đôi lúc t t h n c s mong đ i B ng ch ng là bao đ i nay h

đã s d ng chúng đ ch a các b nh cho c ng đ ng; các bài thu c ông – Nam d c

đ u đ c ch bi n t các loài cây d c li u có ngu n g c t r ng t nhiên M c dù

v y, vi c duy trì và phát tri n các ki n th c b n đ a c a các c ng đ ng dân t c ít ng i

v d c li u đang g p nhi u thách th c do b i r ng t nhiên đang đ c b o v và

ng n ch n vi c khai thác m t cách ch t ch h n Vì v y, vi c chú tr ng đ n ngu n

ki n th c này và s d ng chúng m t cách có hi u qu đang là m t v n đ c n đ c quan tâm

V n đ đ t ra là li u ng i dân có còn đ c quy n khai thác các loài d c li u

có trong r ng t nhiên cho nhu c u v d c li u c a h ? Li u các loài cây d c li u có trong r ng t nhiên có cung c p đ cho nhu c u d c li u ngày càng nhi u trong và ngoài ph m vi m t c ng đ ng? Và quan tr ng h n h t, làm sao đ gi l i đ c các bài thu c b n đ a c a ng i dân t c ít ng i, Bana? tr l i cho các câu h i đó, nghiên

c u “Cây d c li u b n đ a: thách th c và kh n ng phát tri n trên đ t canh tác c a

ng i Bana t i xã KonPNe huy n Kbang, t nh Gia Lai” thu c v n qu c gia Kon Ka Kinh” đ c th c hi n

1.2 Ph m vi nghiên c u

Toàn b các ho t đ ng khai thác LSNG c a 3 thôn (Kon Hl ng, Kon Kton và Kon Kring) t i xã Kon Pne, huy n Kbang, n m trong v n qu c gia Kon Ka Kinh t nh Gia Lai

Kinh nghi m d n d n tích lu , không nh ng giúp loài ng i bi t l i d ng tính

ch t c a cây c đ làm th c n mà còn bi t đ làm thu c ch a b nh, hay dùng nh ng

v có ch t đ c đ ch tên thu c đ c dùng trong s n b n hay trong lúc t b o v ch ng ngo i xâm L ch s n c ta cho bi t ngay t khi l p n c nhân dân ta đã bi t ch và s

d ng tên đ c làm cho b n xâm l ng khi p s

Nh v y, vi c phát minh ra thu c đã có t th ng c , trong quá trình đ u tranh

v i thiên nhiên, tìm tòi th c n mà có đ c Ngu c g c tìm ra th c n, thu c và cây có

đ c là m t v sau m i d n d n bi t t ng k t và đ t ra lý lu n (Theo T t L i -

Nh ng cây thu c và v thu c Vi t nam)

Trong ngu n tài nguyên lâm s n ngoài g phong phú c a Vi t Nam, cây thu c

m c t nhiên chi m gi m t v trí quan tr ng v s l ng loài, c ng nh v giá tr s

d ng và kinh t cao Theo k t qu đi u tra c a ngành Y t , Vi t Nam có t i g n 4.000 loài th c v t và n m có công d ng làm thu c Trong đó có t i h n 90% là cây

m c t nhiên và t p trung ch y u trong các qu n xã r ng T ngu n cây thu c m c t nhiên, h ng n m đã khai thác đ c m t kh i l ng l n các lo i cây d c li u, s d ng chi nhu c u làm thu c và xu t kh u

Theo thông tin c a t ch c y t th gi i (WHO) đ n n m 1985 tên toàn th gi i

đã bi t t i trên 20.000 loài th c v t b c th p cùng nh b c cao (trong t ng s h n 25.000 loài th c v t đã bi t) đ c s d ng tr c ti p đ làm thu c hay có xu t x cung

c p ho t ch t đ làm thu c (N.R.Farnworth & D.D.Soejarto, 1985) Con s này đ c

c tính t 30.000 đ n 70.000 loài (NAPRALERT, 1990) Trong đó Trung Qu c đã

có t i h n 10.000 loài th c v t đ c coi là cây thu c, n h n 6.000 loài; vùng nhi t đ i ông Nam Á kho ng 6.500 loài (N.R.Farnworth, 1985; S.K.Alok, 1991; P.G.Xiao, 2006) c bi t, t i các qu c gia đang phát tri n, hi n v n có m t t l l n dân s đã ho c đang đ c ch m sóc s c kho b ng Y h c c truy n, mà trong đó có s

d ng cây thu c Bên c nh các ph ng th c dùng cây thu c theo cách c truy n, nh thu c s c, thu c cao, thu c b t, thu c viên, thu c ch m bó và xoa bóp Nhi u lo i thu c hi n đ i có ngu n g c t cây c đã đ c ch t o, mang l i hi u qu đi u tr cao

h n Xu h ng s d ng cây thu c theo h ng này ngày càng đ c chú tr ng và phát tri n

Theo Nguy n T p (C m nang cây thu c c n b o v Vi t Nam), n c Vi t Nam n m trên bán đ o ông D ng, kéo dài theo h ng B c - Nam t i h n 1.600 km,

đó có t i 3/4 là đ i núi, v i nhi u dãy núi cao, nh Hoàng Liên S n có đ nh Fan Xi

P ng 3.143 m, cao nh t n c ta và c ông D ng Dãy Tr ng S n ch y d c biên

gi i Vi t - Lào, v phía Nam m r ng ra thành các cao nguyên v i m t s núi nhô cao

là Ng c Linh 2.598 m, Ch Yang Sin 2.405 m, Bi úp 2.287 m Xen k v i các vùng núi k trên là h th ng các sông su i ch ng ch t, trong đó đáng chú ý nh t là 2 con sông l n là sông H ng và sông C u Long, đã t o ra hai vùng châu th r ng l n hai

mi n B c và Nam S kéo dài theo h ng B c - Nam và b chia c t m nh v đ a hình, góp ph n chi ph i n n khí h u nhi t đ i gió mùa nóng và m n c ta Trong đó tính nhi t đ i gió mùa đi n hình th y rõ các vùng đ t th p phía Nam và thiên d n sang khí h u nhi t đ i gió mùa vùng núi các vùng núi phía B c

V i đi u ki n t nhiên nh v y, cùng v i l ch s phát tri n lâu đ i, đã d n đ n

Vi t Nam có ngu n tài nguyên đ ng - th c v t phong phú và đa d ng Theo c tính

c a các nhà khoa h c, s loài th c v t b c cao có m ch có th lên t i 12.000 loài Bên

c nh đó còn có kho ng 800 loài rêu, 600 loài n m và h n 2.000 loài t o (Phan K L c,

1998; Nguy n Ngh a Thìn, 1997) Trong đó ph n l n các loài, th ng t p trung trong các qu n xã r ng

Vi t Nam có 54 dân t c, v i t ng s dân hi n nay là h n 80 tri u ng i, trong

đó dân t c kinh chi m t i 73%, sau đó đ n dân t c Tày, Thái, Dao, Bana, Ê ê,…Trong quá trình t n t i và phát tri n, t lâu đ i c ng đ ng các dân t c đã bi t s

d ng nhi u loài cây c có s n đ làm thu c ch a b nh và b i b s c kho

Theo k t qu đi u tra c a vi n D c li u - B Y t (k t qu đi u tra t n m

1961 đ n n m 2004) đã ghi nh n đ c n c ta có 3.948 loài cây thu c thu c 307 h

c a 9 ngành th c v t b c cao c ng nh b c th p (k c n m), c ng theo k t qu đi u tra này, trong s 3.948 loài cây thu c đã bi t trên, ph n l n loài là đ c ghi nh n t kinh nghi m s d ng c a c ng đ ng các dân t c kh p các đ a ph ng

Cây thu c đ c s d ng đ ch a h u h t các ch ng b nh thông th ng m c

ph i cho đ n nhi u ch ng b nh nan y

2.2 Gi i thi u v đ a đi m nghiên c u

Xã Kon Pne thu c huy n Kbang - T nh Gia lai, có 3 làng: Kon Hl ng, Kon Kton và Kon Kring v i 272 h / 1.214 ng i, 100 % là đ ng bào Bana Xã cách trung tâm huy n kho ng 90 km

2.2.1 V trí và ranh gi i

Kon pne là xã vùng cao, n m trong thung l ng th ng ngu n sông kpne ch y

v phía B c qua huy n Kon Plong, đ ra sông kp là (Kontum); cách th tr n Kbang

v phía Tây B c kho ng 80 km

+ Phía B c giáp xã kpne (Kplong – Kontum)

+ Phía ông giáp xã krong và Krong

+ Phía ông giáp xã Krong

+ Phía Tây giáp xã Hà ông huy n k oa

V i v trí trên Kon Pne có vai trò vô cùng quan tr ng v phòng h đ u ngu n và

qu c phòng an ninh

2.2.2 a hình

nh là dãy Tr ng S n (đ ng chia n c c p I) đo n ch y qua B c Gia Lai có

h ng ông B c – Tây Nam v i các đ nh cao đ c tr ng là: Kon Ka Kinh 1.748 m (Kbang), Ch Tô Mách 1.354 m ( k oa), Ch Hdrông 1.152 m (Hàm R ng, Pleiku) Vì v y các sông su i b t ngu n t s n Tây B c c a Tr ng S n đ u ch y v phía B c đ vào sông k Pne – k Plà (Kontum)

Sông k Pne b t ngu n t s n Tây B c dãy Kon Ka Kinh – Ch Tô Mách,

ch y v phía B c, vòng qua th tr n Tân L p đ ra sông k Plà t i xã k Ru ng (Konplong), xã Kon Pne n m trong thung l ng th ng ngu n sông k Pne a hình chung quanh là núi cao 1.300 – 1.700 m, s n d c đ ng 35 – 450

Theo k t qu đi u tra đ t trên b n đ t l 1/50000 huy n Kbang – An Khê n m

1978 và đi u tra b sung trên b n đ 1/10000 n m 2002 c a phân vi n QH và TKNN

mi n Trung, xã Kon Pne có 3 nhóm đ t chính, v i 5 đ n v phân loài di n tích, phân

b , đ c đi m các loài đ t c a xã nh sau:

- t phù sa su i (Py): di n tích 120 ha, chi m 0,7% t ng di n tích Phân b ven sông k Pne, trên đ a hình b ng th p, đ d c 0 – 30

, thu c khu v c thôn 1, thôn

2 t có ngu n g c th y thành, t ng đ t dày h n 100 cm, thành ph n c gi i cát pha

ho c th t nh , giàu mùn, t l NPK đ u cao, ph n ng chua t phù sa thích h p v i

tr ng lúa n c, hoa màu

- t đ vàng trên Granit (Fa): di n tích 2.430 ha, chi m 13,7 % t ng di n tích Phân b trên đ a hình đ i cao d i chân núi, đ cao 900 – 1.000 m, đ d c 3 - 200

n qu )

- t mùn trên núi cao (Ha, Hs, Hk): di n tích 14.925 ha, chi m 84,5 % t ng

di n tích Phân b trên đ a hình núi cao trên 1000 m, thu c s n và đ nh dãy Kon Ka

Kinh và Kon N’Gouk t t ng m t có t l mùn thô r t cao nên có màu đen ho c nâu

đen, d i t ng mùn là t ng đ t màu đ vàng đ c tr ng theo đá m Trong nhóm này có

+ t mùn đ vàng trên đá Granit (Ha) di n tích 10.825 ha, phân b ph n l n

trên đ a hình núi phía ông Nam, Nam và Tây Nam xã t mùn trên núi d c có

t ng dày m ng nh h n 50 cm t thích h p v i tr ng cây d c li u (qu , sa nhân)

Do n m thung l ng s n Tây c a dãy núi cao Kon Ka Kinh, nên khí h u c a

Kon Pne ch u nh h ng c a khí h u Tây Tr ng S n nhi u h n nh h ng c a khí

h u ông Tr ng S n Mùa m a đ n s m h n và k t thúc s m h n và nhi t đ trung

bình c ng cao h n so v i s n ông c a Kon Ka Kinh và cao nguyên Kon Hà N ng

Nhìn chung đi u ki n nhi t đ và đ m thích h p cho cây tr ng nhi t đ i và á nhi t

đ i phát tri n Do mùa m a dài (8 tháng), mùa khô ng n (4 tháng) l i ít kh c nghi t,

nên cây hàng n m trong đi u ki n không đ c t i có th tr ng đ c 2 v / n m, cây

lâu n m nh chè, cà phê tr ng đây ch c n t i 1 - 2 l n / n m v i l ng n c b ng

30 – 40 % l ng n c t i vùng cao nguyên Tây Tr ng S n mà v n cho n ng su t

cao

2.2.5 Ngu n n c, th y v n

- H th ng sông chính trong xã Kon Pe là sông k Pne Trong ph m vi xã,

chi u dài sông chính 17 km, r ng trung bình 25 – 30 m, lòng sông d c n c ch y xi t

Sông có 16 nhánh su i nh v i t ng chi u dài 56 km, di n tích l u v c 17.660 km2,

m t đ 0,4 km/km2

- Do l ng m a l n và th m th c v t r ng r t t t nên ngu n n c c a sông

k - Pne d i dào quanh n m, l ng dòng ch y mùa m a chi m 65 - 70 %, mùa khô

2.2.6 Tài nguyên r ng và đa d ng sinh h c

Kon Pne có di n tích r ng r t l n 12.490,09 ha chi m 70,7 % di n tích t nhiên, toàn b là r ng t nhiên Trong đó: r ng giàu 3.000 ha, r ng trung bình 4.500 ha, r ng non 990 ha, r ng nghèo 4.000 ha

Kon Pne có hai ki u r ng chính là: r ng nhi t đ i m th ng xanh, phân b

đ a hình th p d i chân núi và r ng h n giao á nhi t đ i m phân b s n và đ nh núi cao

R ng Kon Pne có nhi u loài g quí nh : c m lai, h ng, tr c và đ c bi t trên

đ nh Kon Ka Kinh đ cao 1.600 – 1.748 m đ a hình b ng ph ng, có r t nhi u g P mu

Vì v y toàn b di n tích đ t r ng c a xã Kon Pne đã đ c qui ho ch thành v n qu c gia Kon Ka Kinh

H th c v t r ng

Do đ c đi m đa d ng v đ a hình, đ cao, khí h u, đ t đai và các nhân t hình thành r ng khác đã t o cho h th c v t r ng v n qu c gia Kon Ka Kinh r t phong phú và đa d ng, n i đây là đi m h i t c a các lu ng th c v t sau:

+ Lu ng th c v t thu c khu h B c Vi t Nam có các loài cây thu c h đ u, h

th u d u, h m c lan, h dâu t m, h na, h re, h gi Lu ng th c v t này th ng phân b nhi u khu v c ch u nh h ng ch đ m a m nhi t nhi t đ i R ng th ng

có nhi u loài cây trên đ n v di n tích và các loài u th có t thành không l n

+ Lu ng th c v t thu c khu h Vân Nam - Quý Châu và chân dãy núi Himalaya

có các loài cây lá kim c a ngành ph h t tr n nh thông nàng, hoàng đàn gi , kim giao, p mu

+ Lu ng th c v t thu c khu h Malaixia - Inđônêxia: đ i di n cho lu ng th c

v t này là các loài cây thu c h d u nh chò chai, chò đen, chò ch , c m

+ Lu ng th c v t India- Mianma: tiêu bi u có các loài cây thu c h bàng nh cho i, h t vi nh b ng l ng i

- Thành ph n th c v t

Qua k t qu đi u tra h th c v t r ng V n qu c gia Kon Ka kinh b c đ u

đã th ng kê đ c 687 loài th c v t thu c 459 chi và 140 h Trong đó ngành th c v t cây h t kín 2 lá m m chi m đa s (104 h , 337 chi, 528 loài) Sau đó là ngành h t kín

1 lá m m (15 h , 82 chi, 111 loài) Các ngành khuy t th c v t có 16 h , 32 chi và 40 loài Ngành h t tr n có 5 h , 8 chi, 8 loài

K t qu đi u tra trên cho th y: v n qu c gia Kon Ka Kinh có h th c v t r t phong phú, đa d ng v thành ph n loài c bi t có r t nhi u loài th c v t đ c h u, quý hi m c n ph i b o t n ngu n gen nh sau:

- Các loài đ c h u: Có 11 loài đ c h u là thông à L t, hoa kh , gõ đ , tr c, xoay, b n t Trung b , du moóc, song b t, l ng hi p, hoàng th o v ch đ

- Các loài quý hi m:

H th c v t r ng v n qu c gia Kon Ka Kinh có 34 loài quý, hi m, có giá tr

b o t n ngu n gien và nghiên c u khoa h c, đã đ c ghi trong sách đ Vi t Nam và

th gi i

Trong t ng s 34 loài ghi trong sách đ , có 24 loài ghi trong sách đ Vi t Nam, bao g m 2 loài thu c c p E (c p đang nguy c p, b đe d a tuy t ch ng), 6 loài c p V (c p s nguy c p, có th b đe d a tuy t ch ng), 7 loài thu c c p R (c p hi m), 1 loài thu c c p b đe do (T), và 8 loài thu c c p K (c p bi t không chính xác) Theo phân loài c a IUCN 1997 có 141 loài n m trong sách đ th gi i g m 1 loài thu c c p E (c p đang nguy c p Endangered), 2 loài b đe d a c p V (c p s nguy c p

Vulnerable), 12 loài thu c c p hi m

-Th m th c v t r ng

Ph n l n di n tích v n qu c gia Kon Ka Kinh là r ng nguyên sinh v i các

ki u th m th c v t r ng chính sau:

- Ki u r ng kín th ng xanh, m a m á nhi t đ i núi th p

- Ki u r ng kín h n giao lá r ng, lá kim m a m á nhi t đ i núi th p: đây là

ki u r ng h n giao gi a cây lá kim và cây lá r ng Trong đó loài cây lá kim ch y u

V n qu c gia Kon ka Kinh chi m u th

- Ki u r ng kín th ng xanh, m a m á nhi t đ i núi th p

- Ki u r ng kín h n giao lá r ng, lá kim m a m á nhi t đ i núi th p: đây là

ki u r ng h giao gi a cây lá kim và cây lá r ng Trong đó loài cây lá kim ch y u là

P mu- là loài cây chi m u th Ki u r ng này ch th y duy nh t v n qu c gia Kon Ka Kinh

+ L p thú: có 5 loài thú l n đ c h u cho ông D ng và Vi t Nam là: v n má

hung (Hylobates), vo c vá chân xám (Pygathrix nemaeus), h (Panthera tigerls),

mang tr ng S n (Muntiacus truongsonenensis) là loài thú m i phát hi n l n đ u tiên

Khu B o t n sông Thanh ak Pring và mang l n (Megamuntiacus vuquangensis) là

loài thú quý hi m phát hi n l n đ u tiên V Quang

+ L p chim: Có 7 loài chim đ c h u.Trong đó có 3 loài đ c h u cho Vi t Nam:

kh u đ u đen, kh u m dài, kh u Kon Ka Kinh và 4 loài đ c h u cho Vi t Nam

và Lào: kh u đ u xám, trèo cây m vàng, gà lôi v n (Lophura nycthemra) và thày

chùa đít đ (Megalaima lagrandieri) c bi t là kh u Kon Ka Kinh (Garrulax

l i đây khu v c châu Á

+ L p Bò sát, ch nhái: có 4 loài đ c h u cho vùng và cho Vi t Nam: th n l n buôn l i (Sphenomorphus buonluoicus) là loài đ c h u cho vùng Nam Tr ng S n

(Lào); 3 loài đ c h u cho Vi t Nam: th n l n đuôi đ , chàng Sapa (Rana chapaensis),

ch gai s n (Rana verrucospinosa)

Các loài quý hi m:

Ngoài nh ng loài m i phát hi n và nh ng loài có giá tr đ c h u nêu trên, h

đ ng v t r ng V n qu c gia Kon Ka Kinh còn có 38 loài thú quý hi m, có giá tr b o

t n ngu n gien và nghiên c u khoa h c, đ c ghi trong sách đ Vi t Nam và Th gi i

l n gi a m t vùng núi non hùng v , có nhi u gh nh thác, thích h p cho du l ch m o

hi m Sông k Pne l i ch y qua khu du l ch M ng en (Kon Plong – Kontum) đã

đ c B Th ng m i và Du l ch phê chu n xây d ng giai đo n đ n 2010, cho nên Kon Pne s là đi m đ n c a tour du l ch này

2.3 c đi m kinh t - xã h i

2.3.1 Th c tr ng s n xu t nông nghi p

2.3.1.1 Tr ng tr t

S n xu t ngành tr ng tr t: ch y u là s n xu t l ng th c và cây có b t khác đ đáp ng các nhu c u t i ch Nh ng n m qua nh công tác ch đ o sát sao thông qua các cán b t ng c ng c s c a huy n y và UBND huy n, c c u cây tr ng b t đ u chuy n đ i, s n xu t l ng th c đi vào n đ nh và v ng ch c h n Di n tích lúa n c,

s n, cây n qu t ng, nh t là lúa n c, ngô S n l ng l ng th c t ng đáng k 12

%/n m, cây có b t t ng 40,4 %/n m, bình quân l ng th c đ u ng i t ng t 243 kg

n m 1998 lên 358 kg n m 2002 K thu t canh tác lúa n c và cây h ng n m khác b t

đ u chuy n bi n t t, k thu t canh tác (làm đ t, t i n c, làm c ) đã đ c chú tr ng

Nh các bi n pháp trên mà dù thi u phân chu ng, không có phân hóa h c, nh ng n ng

su t cây tr ng (nh t là lúa n c) đ u t ng lên đáng k

2.3.1.2 Ch n nuôi

àn gia súc gia c m trong nh ng n m qua t ng tr ng và chuy n d ch t t theo

h ng l i th s n xu t là phát tri n đàn gia súc có s ng (trâu, bò, dê) và gia c m S

l ng đàn gia súc gia c m n m 2002 và t c đ t ng (1998 - 2002) nh sau:

- àn trâu bò: 217 con,t ng bình quân 5,5 %/n m

2.3.2.1 Ti u th công nghi p, ngành ngh nông thôn

Ti u th công nghi p ch a phát tri n, c xã m i có m t máy xay sát nh ph c

v cho thôn Ngành ngh nông thôn phát tri n m c t cung t c p, m t s s n ph m

đ n gi n truy n th ng nh : đan lát mây tre, rèn, d t th c m

2.4.3.2 Th ng m i – d ch v

Hi n nay trên đ a bàn xã có ba h ng i kinh kinh doanh t ng h p v th ng

m i D ch v bao g m: bán l hàng hóa công ngh t ng h p, thu mua hàng hoá nông lâm s n Ngoài ra trung tâm xã có ho t đ ng b u chính vi n thông c a tr m b u đi n –

+ Phi nông nghi p: 34 ng i, chi m 7 % (bao g m cán b xã 23 ng i, giáo viên 5 ng i, y t 2 ng i, buôn bán 4 ng i)

- Trình đ qu n lí, trình đ lao đ ng th p Trong xã có 23 cán b xã, trình đ

v n hóa ti u h c, 7/23 ng i đ c b i d ng s c p nghi p v qu n lí nhà n c và chính tr 100 % lao đ ng là th công, t l mù ch cao

2.3.3.2 Tình hình v n hóa-xã h i

* Giáo d c

Hi n nay toàn xã có 189 h c sinh ti u h c,chi m 17,5% dân s , v i 5 l p h c

và 5 giáo viên Trong đó:

+ L p 1: 100 h c sinh/3 l p

+ L p ghép 2 + 3: 57 h c sinh/1 l p (33 h c sinh l p 2; 24 h c sinh l p 3) + L p ghép 4 + 5: 32 h c sinh/1 l p (20 h c sinh l p 4; 12 h c sinh l p 5) Qua s h c sinh ti u h c đi h c các l p c a xã ta th y: t l huy đ ng h c sinh

đi h c th p, t l b h c t l p 1 - 5 r t cao V i 1 xã có h n 1.000 dân mà h ng n m

ch có h n 10 h c sinh ph c p ti u h c Vì v y mà t l mù ch Kon Pne r t cao 79,7 % (s li u t ng đi u tra dân s 1/4/1999)

* Y t

Do c s nhà tr m xu ng c p, thi u thi t b y t ,thi u thu c men d phòng, cán

b y t thi u (ch có 2 y tá trung c p), trình đ chuyên môn h n ch , xa trung tâm huyên, đi l i khó kh n nên công tác ch m sóc s c kh e ban đ u cho ng i dân c a

tr m y t xã không đ m b o Các d ch b nh xu t hi n (s t rét, b u c ) có t l m c

b nh cao; các b nh thông th ng (c m s t, đ ng tiêu hóa, hô h p) ch a đ c ch a tr

k p th i; t l tr em suy dinh d ng cao; t l t ng dân s t nhiên cao

*V n hóa - th thao

Là xã vùng cao,vùng sâu vùng xa, t l đói nghèo cao, ch a có đi n, ch a đ c

đ u t xây d ng các công trình v n hóa - th thao, nên đ i s ng v n hóa tinh th n c a đông bào r t th p, các ph ng ti n nghe nhìn và n ph m v n hóa xa l đ i v i ng i dân Phong trào v n hóa th thao kém phát tri n

2.3.3.3 nh canh đ nh c – thu nh p và đ i s ng

* Tình hình đ nh canh đ nh c c a xã Kon Pne nh sau

i t ng đ nh canh đ nh c t ng s : 272 h , 1.214 nhân kh u Trong đó:

- Giá tr s n xu t các ngành n m 2002 đ t 1.845 tri u đ ng, thu nh p c tính

đ t 1.065,3 tri u đ ng, bình quân thu nh p đ u ng i đ t 982.749 đ ng/n m (81.895

đ ng/ tháng) M c thu nh p bình quân đ u ng i c a xã x p x m c thu nh p chu n

đ i v i ng i nghèo (80.000 đ ng/tháng) Vì v y đ i s ng c a đ ng bào hi n nay r t khó kh n, t l h nghèo r t cao

- Theo s li u đi u tra tháng 3/2002 c a phòng t ch c lao đ ng - TBXH huy n,

Xã Kon Pne n m trong thung l ng th ng ngu n sông k Pne có đi u ki n khí

h u nhi t đ i, m a nhi u, tài nguyên r ng đa d ng phong phú, có đ che ph cao, có

ti m n ng l n cho b o t n đa d ng sinh h c và phát tri n du l ch sinh thái M t đ sông

su i dày, ngu n n c d i dào; đ a hình thu n l i cho xây d ng các công trình đ p dâng, l y n c t i cho cây tr ng, ph c v cho sinh ho t; qu đ t ch a s d ng có kh

n ng m r ng nông nghi p đ đ đ ng bào phát tri n s n xu t và ti p nh n dân kinh t

m i m c h n ch đ phát tri n kinh t - xã h i n đ nh lâu dài và v ng ch c

* Khó kh n và thách th c

a hình núi cao bao b c, cách tr và xa các trung tâm kinh t xã h i c a huy n

và vùng cao lân c n; xã ch a có đ ng ô tô t i trung tâm, ch a có đi n n c cho s n

xu t và sinh ho t; tr ng h c, tr m xá còn s sài; trình đ dân trí th p, t l mù ch

cao, cán b c s y u kém, các ph ng ti n nghe nhìn ch a đ n đ c v i ng i dân Kinh t t c p t túc, đ i s ng đ ng bào c c kì khó kh n, t l đói nghèo r t cao V i khó kh n trên, s là c n tr l n cho quá trình phát tri n, cho ti p nh n đ u t , ng

d ng ti n b khoa h c k thu t đ phát tri n nhanh kinh t xã h i Vì v y n đ nh và phát tri n kinh t xã h i Kon Pne c n ph i có th i gian

* C h i và tri n v ng phát tri n

Kon Pne là m t xã vùng cao vùng sâu vùng xa và là xa r t đ c bi t khó kh n

c a huy n Kbang t nh Gia Lai Xã đang đ c các c p các ngành t trung ng t i t nh, huy n quan tâm và u tiên đ u t d n đ nh và phát tri n kinh t - xã h i, qu c phòng

an ninh, giai đo n đ n 2005 - 2010 ng bào có truy n th ng cách m ng, c n cù, ch u khó, trung thành và tin t ng vào đ ng l i lãnh đ o c a đ ng V i nh ng thu n l i và khó kh n trên, v i ý chí t l c v n lên, nh t đ nh kinh t – xã h i, qu c phòng an ninh xã Kon Pne s phát tri n n đ nh lâu dài và v ng ch c

- ng d ng các ki n th c b n đ a trong vi c gây tr ng các loài th c v t làm

d c li u trên đ t canh tác c a ng i Bahnar

* ng d ng các ki n th c b n đ a trong vi c gây tr ng các loài th c v t làm

d c li u trên đ t canh tác c a ng i Bahnar:

- Ki n th c b n đ a trong canh tác và gây tr ng các lo i cây d c li u

- Xác đ nh các loài, nhóm loài cây u tiên gây tr ng trên các lo i đ t canh tác khác nhau

- Cách th c gây tr ng trên các lo i đ t canh tác khác nhau

3.3 Ph ng pháp nghiên c u

3.3.1 Ph ng pháp thu th p thông tin

Trong quá trình nghiên c u c n thu th p các thông tin sau:

- Thông tin th c p: thu th p các thông tin v đi u ki n t nhiên, xã h i c a khu

v c nghiên c u, nh ng thông tin liên quan các loài cây d c li u t i đ a ph ng, đ a

đi m thu hái, loài và đ c đi m loài, b ph n s d ng, mùa v thu hái, cách ch bi n và

s d ng t ng i dân đ a ph ng, U ban nhân dân xã, cán b ki m lâm, ban qu n lý

b o v r ng thu c VQG Kon Ka Kinh, t i xã Kon Pne, huy n Kbang

- Thông tin s c p: thu th p b ng ph ng pháp ph ng v n nhóm, xây d ng

b ng câu h i ph ng v n tr c ti p

+ Ph ng v n bán c u trúc: ph ng v n nh ng ng i đ a tin then ch t, có

uy tín nh già làng, tr ng thôn, th y lang; nh ng ng i có ngành ngh liên quan đ n

d c li u, h gia đình v các v n đ liên quan đ n m c tiêu, nôi dung nghiên c u

+ Ph ng v n tr c ti p h liên có s d ng LSNG nh là d c li u: ch n

ng u nhiên 82 h 3 thôn, xã Kon Pne đ ti n hành đi u tra Ph ng pháp ch n h

đi u tra: đi u tra ng u nhiên 30% m u

+ i u tra th c đ a khu v c sinh s ng c a các loài lâm s n ngoài g cho

m c đích là d c li u có s h ng d n c a ng i đ a ph ng

B ng 1.1: Khung phân tích ph ng pháp ti n hành nghiên c u

M c Tiêu N i Dung Nghiên

li u

- Mô t cách khai thác, công d ng và cách ch bi n c a các loài th c v t

1 i u tra theo b ng câu h i các loài cây

s d ng làm d c li u, cách thu hái, ch bi n và công d ng

2 i th c đ a ch p nh, mô t hình thái các lo i LSNG đi u tra đ c

dùng làm d c li u theo nhóm công

+ Phân tích nh ng tr ng i cho t ng nhóm đ i t ng s d ng khác nhau

- Xác đ nh các loài, nhóm loài cây u tiên gây tr ng trên các lo i đ t canh tác khác nhau

- Cách th c gây

tr ng trên các lo i

đ t canh tác khác nhau

- Ph ng v n nhóm ng i dân có canh tác

và gây tr ng trên đ t canh tác v : các ki n th c gây tr ng bàn đ a có th áp d ng; kh n ng gây

tr ng

- Th o lu n nhóm quan tâm v các loài

u tiên phát tri n theo giá tr s d ng, nhu c u

và tính b o t n

- Th o lu n v i nhóm có các đi u ki n canh tác khác nhau đ tìm ra u đi m riêng cho

t ng đi u ki n canh tác phù h p v i đi u ki n

s ng c a ng i dân

Ph ng pháp x lý và phân tích thông tin:

- Thông tin t tài li u th c p: thu th p các tài li u có liên quan đ n đ tài, l a

ch n, ch n l c và t ng h p thông tin

- Thông tin t ph ng v n/th o lu n nhóm: t các ngu n thông tin thu th p đ c khi ph ng v n, chia ra thành các n i dung gi ng nhau hay khác nhau sau đó t ng h p

l i các n i dung ph c v cho đ tài

- Thông tin t ph ng v n h : th c hi n ph ng v n h gia đình, theo h ho c theo % ý ki n T ng h p các ý ki n theo b ng

- T ng h p thông tin t các ngu n trên: t ng h p chung, so sánh, đ i chi u các ngu n thông tin đã thu th p đ c, s d ng các ngu n thông tin này đ vi t đ tài

- Cách thu hái: cây m c hoang

d i trong r ng, bi n pháp thu hái là

thu hái b ng tay ho c s d ng các

công c lao đ ng thô s nh cu c,

x ng đ đào

- Cách s d ng: cây ch s

d ng ph n chóp r c a r cái (trong

tr ng h p ch y máu quá nhi u thì

nhai đ u r cái c a 1 cây), có th dùng