Đề tài lịch sử trong hai tiểu thuyết chốn xưa và ngân thành cố sự của lí nhuệ

Trong xu hướng vận động tích cực của văn học Việt Nam sau 1986,mảng tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử đã đạt được những thành tựu nhất định.Nội dung khai thác phong phú hơn, hình thức b

Bộ giáo dục và đào tạoTrờng đại học vinh

- -Võ thị thanh xuân

đề tài lịch sử trong hai tiểu thuyết

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong xu hướng vận động tích cực của văn học Việt Nam sau 1986,mảng tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử đã đạt được những thành tựu nhất định.Nội dung khai thác phong phú hơn, hình thức biểu hiện đa dạng hơn và cáchnhìn nhận lịch sử, quan niệm về lịch sử của các nhà văn cũng mới mẻ hơn Lịch

sử không còn là “những xác chết biên niên ù lì” [6] mà đã được thổi vào tinhthần, hơi thở của cuộc sống hiện đại Các nhà nghiên cứu, phê bình cũng nhưbạn đọc yêu văn chương đã giành sự quan tâm nhất định tới thể loại này Ngườiđọc không chỉ tìm thấy ở các cuốn tiểu thuyết lịch sử niềm tự hào dân tộc, tinhthần thượng võ với những chiến công hiển hách oai hùng…mà còn có cả nhữngkhoảng lặng để suy tư, chiêm nghiệm về cuộc sống hiện tại và hướng tới tươnglai Cho đến hôm nay, tiểu thuyết lịch sử vẫn đang vận động và phát triển khôngngừng Mọi đánh giá, kết luận về nó chưa thật sự làm thoả mãn tất cả mọingười Việc chúng tôi tìm hiểu về một tác giả nước ngoài say sưa, tâm huyết với

đề tài lịch sử là mong góp thêm một cứ liệu để có thể có cái nhìn rộng rãi, baoquát hơn về thể loại vốn được xem là đã đạt được những giá trị ổn định này.1.2 Văn học Trung Quốc từng có ảnh hưởng lâu dài, sâu sắc, toàn diện vớivăn học Việt Nam trong suốt thời kì Trung đại Hiện nay, mỗi nền văn học sốngtrong một bầu khí quyển riêng nhưng vẫn có sự tương cận về văn hoá và lịch sử.Tìm hiểu về một tác giả văn học Trung Quốc đương đại có mối quan tâm đặcbiệt tới đề tài lịch sử ít nhiều sẽ là một việc làm có ích

1.3 Chúng tôi chọn Lí Nhuệ vì tên tuổi của ông phần nào đã được thế giớibiết đến bên cạnh những gương mặt lớn như: Cao Hành Kiện, Mạc Ngôn, GiảBình Ao, Dư Hoa…Một số tác phẩm của ông được chọn dịch ở Việt Nam và

nhiều nước trên thế giới như: Cây không gió, Vạn dặm không mây, Đất dày,

Chốn xưa, Ngân Thành cố sự…

1.4 Chúng tôi chọn Chốn xưa và Ngân Thành cố sự làm đối tượng nghiên

cứu và hai tác phẩm này tập trung thể hiện đề tài lịch sử cũng như tư tưởngnghệ thuật của nhà văn

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tác giả Lí Nhuệ đã gây được ấn tượng tốt đẹp với độc giả yêu văn chươngViệt Nam Tuy nhiên sự hứng thú và niềm yêu thích sáng tác của Lí Nhuệ mớichỉ dừng lại ở những bài giới thiệu mang tính chất điểm bình trên báo và mạngInternet Theo quan sát của chúng tôi, ở Việt Nam tới thời điểm hiện tại có haibài viết đáng chú ý về Lí Nhuệ Bài viết của nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn

mang tên: Lí Nhuệ mang cho cách viết cũ một triết lí mới đăng trên

tuoitre.com.vn Về sau tác giả sửa lại với tiêu đề Đề tài lịch sử, cảm hứng hiện đại và in ở phần phụ lục của tác phẩm Ngân Thành cố sự (Nxb Hội nhà văn).

Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn khẳng định “nhiều lần hai chữ lịch sử trở lạitrong tác phẩm của ông, và đó chính đối tượng ông muốn miêu tả” [31] Lịch sửqua bàn tay của Lí Nhuệ đã mang “một bộ mặt người” [51], đậm chất nhân văn

Đó là một lịch sử khác xa so với cách nhìn nhân thông thường “Lịch sử hiện ranhư một cái gì bí mật Không ai dám nói rằng nắm bắt được nó Giống nhưnhững hiên tượng tự nhiên, nó như là một cái gì vô thường, đỏng đảnh, luônluôn dành cho ta những bất ngờ Có lúc nó giản dị, hồn nhiên, lúc lại tàn nhẫn

vô lí, để rồi đẹp ngay trong sự tàn nhẫn ấy” [31] Tác giả cũng chỉ ra sự độc đáotrong cách viết của Lí Nhuệ khi so sánh với xu hướng cách tân, đổi mới khôngngừng của các nhà văn đương đại Trung Quốc “Ông tìm ra cái mới ngay trongcái có vẻ cũ Khi mang cho nó một nội dung mới, ông đã làm cho cái nhất thờigia nhập vào cái vĩnh viễn” [31] Bài viết của Vương Trí Nhàn đã cho chúng tôinhững gợi ý quý báu để triển khai luận văn của mình Bài viết thứ hai của tác

giả Ban Mai đăng trên Talawas chủ nhật với tiêu đề: Lịch sử vô lý - đọc Chốn

xưa của Lí nhuệ Bài viết này khai thác giá trị nội dung của tiểu thuyết Chốn xưa Tác giả chỉ ra bi kịch của con người trong lịch sử đặc biệt là ở thời kì Cách

mạng văn hoá cũng như bút pháp sáng tác và quan niệm nghệ thuật của LíNhuệ Ban Mai nhận định: “thông qua những cái chết của hai dòng họ Lí, Bạchtác giả phản ánh rõ nét bi kịch con người trong dòng chảy lịch sử Trung Hoasuốt thế kỉ XX Quá khứ khốc liệt của một lịch sử xưa được tái hiện qua cuộcđời thăng trầm của cuộc đời những người thuộc dòng họ Lí, Bạch” [28] Nhìnvào nỗi đau vô cùng tận ấy, Ban Mai mong rút ra bài học lịch sử không chỉ chomột dân tộc Ngoài hai bài viết kể trên, chúng tôi chưa thấy có một công trìnhnghiên cứu mang tính chuyên sâu nào về sáng tác của Lí Nhuệ cũng như tiểuthuyết thể hiện đề tài lịch sử của ông Hi vọng rằng luận văn này sẽ có chútđóng góp trong hành trình tìm hiểu một tác giả mà tên tuổi của ông dù còn khámới mẻ ở Việt Nam nhưng đã để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp.

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài hướng tới những nhiệm vụ sau:

3.1 Tìm hiểu quan niệm của Lí Nhuệ về lịch sử và tiểu thuyết lịch sử.3.2 Tìm hiểu sự thể hiện nội dung lịch sử của Lí Nhuệ qua 2 tác phẩm

Chốn xưa và Ngân Thành cố sự.

3.3 Tìm hiểu nghệ thuật chiếm lĩnh và tái tạo lịch sử của Lí Nhuệ

4 Phương pháp nghiên cứu

Tương ứng với nhiệm vụ, luận văn sử dụng các phương pháp: phân tích, sosánh, tổng hợp, thống kê

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, Luận văn được triển khaiqua 3 chương

Chương 1 Tổng quan về tiểu thuyết thể hiện đề tài lịch sử của Lí Nhuệ.Chương 2 Lịch sử qua cái nhìn của Lí Nhuệ

Chương 3 Nghệ thuật chiếm lĩnh và tái tạo lịch sử trong tiểu thuyết Lí Nhuệ

Chương 1 Tổng quan về tiểu thuyết thể hiện đề tài lịch sử của Lí Nhuệ

1.1 Khái niệm đề tài lịch sử và tiểu thuyết lịch sử

1.1.1 Đề tài lịch sử

1.1.1.1 Khái niệm đề tài

Đề tài là khái niệm chỉ phương diện khách quan của nội dung tác phẩm vănhọc Vai trò quan trọng của đề tài thể hiện ở chỗ, nếu chưa nhận ra đề tài của tácphẩm thì chưa thể tiếp nhận hình tượng nghệ thuật

Trong Từ điển thuật ngữ văn học, nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình

Sử, Nguyễn Khắc Phi viết: “đề tài là khái niệm chỉ loại các hiện tượng đời sốngđược miêu tả, phản ánh trực tiếp trong sáng tác văn học Đề tài là phương diệnkhách quan trong nội dung tác phẩm” [9,110] Có bao nhiêu loại hiện tượng đờisống thì có bấy nhiêu đề tài

Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học khẳng định: “đề tài là phạm vi

các sự kiện tạo nên cơ sở chất liệu của đời sống cho tác phẩm (chủ yếu là tác phẩm

tự sự và kịch), đồng thời gắn với việc xác lập chủ đề tác phẩm” [2, 137]

Giới hạn phạm vi đề tài được xác định rộng hẹp khác nhau Có thể là một

“giới hạn bề ngoài” như đề tài chiến tranh, đề tài tình yêu, đề tài thành thị, đề tàinông thôn nhưng có thể là một giới hạn bên trong của các hiện tượng đời sống.Khi đi vào khai thác phạm vi bên trong của đề tài nhà văn và người đọc nhậnthức sát sao, chân thực hơn cuộc sống và con người

1.1.1.2 Đề tài lịch sử trong văn học thế giới

Đề tài là một phạm vi đời sống khách quan được tái hiện trong tác phẩm.Lịch sử vì vậy cũng trở thành một đề tài của văn học Đối tượng chính đượcmiêu tả trong tác phẩm thường là những nhân vật lịch sử, biến cố, sự kiện lịchsử… Các tác phẩm văn học thể hiện đề tài lịch sử thường hấp dẫn người đọc bởi

âm hưởng hào hùng, bi tráng khi nó khắc họa vận mệnh của dân tộc, cộng đồng

ở những thời khắc mang tính chất bước ngoặt Với những tác phẩm viết về đề

tài lịch sử, ta có thể cảm nhận được sức mạnh, tinh thần dân tộc, niềm tự hàogiống nòi và lí tưởng chiến đấu vì chính nghĩa.

Song hành cùng lịch sử, dòng văn học viết về đề tài lịch sử cũng khôngngừng tiếp nối với sự tham gia của các thể loại như sử thi, kịch, truyện ngắn,tiểu thuyết…

Sử thi hay còn gọi là anh hùng ca là thể loại ra đời vào buổi bình minhcủa loài người Sử thi thường là những câu chuyện về chiến công hiển hách củacác anh hùng như chuyện về chàng A-Sin dũng mãnh kiêu hùng, chàng Uy-li-xơmuôn vàn trí xảo của người Hi Lạp, chàng Rama tài năng xuất chúng của người

Ấn Độ, chàng Đam Săn kiên cường với khát vọng bắt nữ thần mặt trời củangười Ê-Đê Họ là kết tinh sức mạnh, tâm hồn và trí tuệ của bộ lạc, thị tộc Họhội tụ mọi giá trị của tập thể và chiến đấu cho sự nghiệp chung cho nên mỗihành động, mỗi ý nghĩ đều mang vẻ đẹp kỳ diệu, khác thường Những bộ sử thi

tiêu biểu: I-li-át, Ô-đi-xê của Hi Lạp, Ramayana, Mahabrahata của Ấn Độ,

Ê-nê- ít của La Mã…

Kịch lịch sử thường tập trung vào những sự kiện, những giai đoạn lịch sử

“có vấn đề” như sự mâu thuẫn cao độ giữa các lực lượng trong xã hội, sự vachạm giữa các quan điểm về hướng đi của lịch sử

Kịch lịch sử gắn với tên tuổi của W.Sếc-xpia Ông có những vở kịch lịch

sử nổi tiếng như: Hen-ri IV, Hen-ri V, Hen-ri VIII, Vua Jôn, Ri-sớc II, Ri-Sớc

III… Kịch lịch sử của Sếc-xpia cho chúng ta thấy quan điểm chính trị của ông.

Sếc-xpia mượn lịch sử để rút ra những bài học như hôn quân và bạo chúa, sứcmạnh nhân dân, vai trò nhân dân đồng thời ý thức được vai trò lịch sử của cánhân anh hùng, vĩ nhân Kịch lịch sử của Sếc-xpia là những bức tranh hoànhtráng bao quát được nhiều sự kiện, biến cố tiêu biểu đặc trưng cho một giai đoạn

lịch sử Ở Việt Nam có một số vở kịch lịch sử nổi tiếng như Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng, Rừng trúc của Nguyễn Đình Thi Bên cạnh sử thi và kịch,

tiểu thuyết là một thể loại biểu hiện đắc lực cho đề tài lịch sử Trên thế giới có

những bộ tiểu thuyết tiêu biểu viết về đề tài lịch sử như Những người khốn khổ (Víc-to Huy-gô), Chiến tranh và hoà bình (L.Tôn-xtôi), Sông Đông êm đềm (M.Sô-lô-khốp), Tuần lễ thánh (Lu-I Aragông)…

Văn học đương đại vẫn tiếp tục quan tâm đến đề tài lịch sử bởi nhu cầutìm về với quá khứ, tìm về với truyền thống dân tộc luôn tồn tại trong mỗi conngười Có người muốn ngược dòng thời gian để được sống với những mốc sonlịch sử, những chiến công đã thay đổi vận mệnh đất nước Có người lại muốncùng với lịch sử tìm lại những giá trị văn hoá tinh thần tốt đẹp mà cha ông ta đãgọt dũa, vun đắp bao ngày tháng Cũng có người từ bài học hôm qua mà nhìnnhận lại đời sống tươi mới của hôm nay Tiểu thuyết lịch sử không bao giờ chỉ

là một câu chuyện kể đơn thuần Nhà văn luôn muốn mượn lịch sử để hoá trangcho những suy nghĩ chủ quan về đương thời

Trong những năm gần đây, văn học thế giới đã có một số tiểu thuyết lịch sử

tầm cỡ như Những kẻ thiện tâm (Nxb Nhã Nam) của Jonathan Littell , Tên tôi là Đỏ (Nxb Nhã Nam) của Orhan Pamuk, Huynh đệ (Nxb CAND) của Dư Hoa…

Những kẻ thiện tâm là bộ tiểu thuyết quy mô 900 trang được ken dày bởi

các số liệu, sự kiện và nhân vật lịch sử trong cuộc chiến tranh thế giới lần thứ II.Nhân vật chính của tác phẩm này là Aue Y là một người có trí tuệ, yêu thích

âm nhạc và triết học nhưng đồng thời cũng là một kẻ bệnh hoạn, một tên giếtngười tham gia bộ máy diệt chủng của Đức quốc xã Aue đã kể lại câu chuyệncủa đời mình như một lời sám hối thành thực nhưng vô cùng lạnh lùng Auekhông phải là một kẻ chỉ có một gương mặt để người đọc dễ dàng nhận diện.Aue từng chửi rủa mình vì sự tàn bạo đã đẩy một người Do thái xuống hố chôntập thể nhưng lại tự tay bóp cổ mẹ và giết bố dượng bằng rìu Hắn ra khỏi cuộcchiến với tư thế của kẻ trên cao bởi mọi việc làm đều tìm được lý lẽ để biệnminh Thông qua lời kể của Aue, độc giả được chứng kiến cuộc chiến khủngkhiếp nhất của loài người trong thế kỷ XX nhưng quan trọng hơn là thấy được

thông điệp của tác giả đó là sự hiểu biết cũng chưa thể giúp con người thoátkhỏi tội lỗi.

Tên tôi là Đỏ đưa ta đến với Thổ Nhĩ Kì ở thế kỷ XVI Người đọc được

đắm chìm trong không gian văn hoá của đất nước Hồi giáo với nền tiểu hoạ độcđáo, với đường phố Istanbul, với đời sống sinh hoạt của người dân nơi đây Ta

có thể xem Tên tôi là đỏ là một câu chuyện tình, một truyện vụ án và cũng là

lịch sử rút gọn nền tiểu hoạ Thổ Nhĩ Kì Hai nghìn năm văn hoá, lịch sử của đất

nước này đã ngưng kết trong từng trang sách của Tên tôi là Đỏ Nhưng hơn cả

Tên tôi là Đỏ là câu chuyện về sự tiếp xúc, giao lưu văn hoá Đông - Tây, là mối

quan hệ giữa nghệ thuật với thần quyền và thế quyền

Huynh Đệ là câu chuyện kể cảm động và đau xót về hai anh em Tống

Cương và Lý Trọc Qua cuộc đời trái ngược của hai nhân vật này, Dư Hoa dựnglại 40 năm lịch sử Trung Hoa từ Cách mạng văn hoá cho tới nay Một TrungHoa hừng hực tinh thần cách mạng, cuồng nhiệt lí tưởng đồng thời cực khổ, đoạđày trong Cách mạng văn hoá đã lột xác thành một Trung Quốc phát triển kinh

tế như vũ bão kéo theo sự tan vỡ, tiêu biến của những chuẩn mực đạo đức khiđối mặt với nền văn minh vật chất Thật đúng như nhận xét của Dư Hoa về sảnphẩm tinh thần của mình: “Đại cách mạng văn hoá là phản nhân đạo, còn TrungQuốc đương đại thì bày ra một nhân loại cởi bỏ xiềng xích, không có bất cứ mộtquy chế nào, không có bất cứ giá trị nào, không có quy phạm đạo đức nào,không có bất cứ giới hạn nào” [16, 693]

Như vậy, đề tài lịch sử vẫn tiếp tục được văn học đương thời khai thác vớinhững vỉa tầng mới Trong đó vấn đề con người trong tương quan với lịch sử trởthành tâm điểm của câu chuyện chứ không phải là bản thân lịch sử Trước đây,lịch sử hiện hình qua giọng điệu nghiêm trang, kính cẩn Ngày nay, giọng kể về

lịch sử trở nên phong phú hơn rất nhiều Tên tôi là Đỏ mang chất giọng mỉa mai, Những kẻ thiện tâm có giọng điệu thản nhiên, tỉnh bơ của một kẻ có tội mà

biết mình đã thoát tội khiến người đọc như bị đánh lừa giữa thật giả, tốt xấu,

thiện ác, Huynh đệ (Dư Hoa) lại đậm chất khoa trương, châm biếm và Đàn

hương hình (Mạc Ngôn) là một màn hí kịch thấm đẫm chất dân gian… Những

dẫn chứng trên cho thấy cái nhìn về lịch sử và tiểu thuyết lịch sử đã có nhiềuthay đổi: dân chủ và cởi mở hơn chứ không bó buộc, khô cứng khi công chúngthường lấy sự thật lịch sử để đối sánh thật hư, đúng sai Nhà văn vì thế khôngcòn chịu áp lực không đáng có để tự do sáng tạo với thế giới tinh thần riêngbiệt, bất khả xâm phạm Đó là lí do khiến cho tiểu thuyết lịch sử có được cánhcửa rộng hơn để nhận diện quá khứ, cũng là để có thêm cơ hội soi sáng chocuộc sống hôm nay

1.1.2 Tiểu thuyết lịch sử

Cùng với quá trình phát triển tiểu thuyết, tiểu thuyết lịch sử đã đi mộtchặng đường dài và đạt được những thành tựu nhất định Để có được sinh mệnhriêng, tiểu thuyết lịch sử đã tách mình khỏi văn xuôi lịch sử với tư duy nguyênhợp trong thời kỳ trung đại Tiểu thuyết lịch sử được chúng ta biết đến trước hếtvới dạng tiểu thuyết chương hồi trong đó tỉ lệ giữa sự thật lịch sử và hư cấu là “

bảy thực ba hư” như: Tam quốc chí (La Quán Trung), Thủy hử (Thi Nại Am),

Đông Chu liệt quốc (Phùng Mộng Long)…Những bộ tiểu thuyết này đã để lại

nhiều hình tượng văn học sống mãi với thời gian như Tào Tháo, Lưu Bị,Trương Phi…Gần chúng ta hơn là những tác phẩm của A.Dumas, O.Scott…và

đặc biệt là Chiến tranh và hòa bình của L.Tolstoi Có thể xem đây là thiên anh

hùng ca, là pho sử thi hiện đại của nước Nga với hàng ngàn nhân vật được xâydựng sống động về tâm lý và bước đường tư tưởng Sang thế kỷ XX, tiểu thuyếtlịch sử tiếp tục phát triển khi vai trò của chủ thể sáng tạo nghệ thuật càng đượcnhấn mạnh trong mối quan hệ với lịch sử Người viết đã nới rộng mức độ vàphạm vi hư cấu để đạt được hiệu quả tối ưu

Từ điển văn học bộ mới định nghĩa về tiểu thuyết lịch sử như sau: “Tiểu

thuyết lịch sử là thuật ngữ chỉ một loại hình tiểu thuyết hoặc tác phẩm tự sự hưcấu lấy lịch sử làm nội dung chính Lịch sử trong ý nghĩa khát quát, là quá trình

phát triển của tự nhiên và xã hội Các khoa học xã hội (cũng được gọi là khoahọc lịch sử) đều nghiên cứu quá khứ loài người trong tính cụ thể và đa dạng của

nó Tuy vậy, những tiêu điểm của các sử gia lẫn các nhà văn quan tâm đến đềtài lịch sử đều là sự hình thành, hưng thịnh, diệt vong của các nhà nước, nhữngbiến cố lớn trong đời sống xã hội của cộng đồng quốc gia như chiến tranh, cáchmạng, cuộc sống và sự nghiệp của nhân vật có ảnh hưởng đến tiến trình của lịchsử” [18, 1725] Đã có nhiều định nghĩa về tiểu thuyết lịch sử nhưng theo chúngtôi đây là một định nghĩa khá toàn diện Ngoài những nét chung nhất địnhnghĩa chỉ ra tiêu điểm của tiểu thuyết lịch sử hướng tới là những biến cố lớn củamột quốc gia và nhân vật có ảnh hưởng đến tiến trình lịch sử

Vậy lịch sử là gì? Hiểu một cách đơn giản nhất lịch sử là những gì xảy ratrong quá khứ Nó gồm toàn bộ quá trình con người sống, lao động sản xuất, mởmang bờ cõi, chống giặc ngoại xâm, tiến hành chiến tranh cách mạng Lịch sử

do đó lên quan đến nhiều vấn đề của đời sống như chính trị, kinh tế, pháp luật,nghệ thuật, văn hóa giáo dục Chúng ta có lịch sử chung cho toàn nhân loại, lịch

sử một dân tộc, lịch sử một triều đại, lịch sử một vùng đất, lịch sử một ngànhnghề Người hôm nay tìm hiểu về lịch sử trước hết thông qua những bộ sử đượcviết bởi các sử gia Họ là người có nhiệm vụ tái hiện lại lịch sử một cách kháchquan thông qua các dữ liệu xác thực Đó là hiện thực lịch sử có thể ghi nhớ vàkiểm chứng Nhưng còn có một lịch sử khác thường vắng bóng trong các bộ sử

Đó là hiện thực từng diễn ra trong thế giới tinh thần của con người ở từng thời

kỳ lịch sử nhất định Vì thế lịch sử đến với người đương thời không thể vẹnnguyên như nó từng diễn ra Và văn học viết về đề tài lịch sử sẽ gánh vác nhiệm

vụ bổ khuyết khoảng trống tinh thần ấy

Lấy hiện tại làm mốc, chúng ta có thể chia ra 2 loại là lịch sử gần và lịch sử

xa (Đây là cách gọi tương đối vì lịch sử là một dòng chảy liên tục không đứtđoạn) Gọi lịch sử xa với một quá khứ đã ngủ yên mà người hôm nay mặc nhiênđược thừa hưởng Nhìn về dĩ vãng xa xôi đó ta có thể rút ra bài học cho hiện tại

hoặc bồi đắp thêm cho tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc Lịch sử gần làmột lịch sử mà người hôm nay còn thấy mình day dứt, băn khoăn bởi họ trựctiếp can dự và trải nghiệm bằng những năm tháng của đời mình Đó là cuộckháng chiến chống ngoại xâm 1945-1975 của người Việt Nam, cuộc cách mạngvăn hóa 1966-1976 của người Trung Quốc và cuộc đại chiến thế giới lần thứ hai1939-1945 đối với toàn nhân loại Dư âm, hệ lụy của những ngày tháng lịch sửnày còn đọng lại trong cuộc sống hôm nay cũng như trong tâm trí của biết baongười Viết về một giai đoạn lịch sử đã lùi xa nhà văn có lợi thế trong việc tìmkiếm tài liệu cũng như có chỗ dựa khi các quan điểm đánh giá đã tương đốiđồng nhất Còn viết về giai đoạn lịch sử gần nhà văn dễ có được sự quan tâm ởmức cao của độc giả bởi các vấn đề còn chưa ngã ngũ Tuy nhiên, sức lôi cuốncủa tác phẩm phụ thuộc chủ yếu vào cách đặt vấn đề và giải quyết vấn đề củanhà văn chứ không phải ở giai đoạn lịch sử được phản ánh trong tác phẩm.Lịch sử trước hết là đối tượng quan tâm nghiên cứu của các sử gia và sau

đó là văn học Nhưng các bộ sử không có đủ chỗ cho toàn bộ những gì đã diễn

ra trong quá khứ Chúng ta chỉ có thể thấy ở các bộ sử những sự kiện tiêu biểu

có tính chất bước ngoặt hay các nhân vật có vai trò ảnh hưởng tới lịch sử dântộc, nhân loại Còn lịch sử qua bàn tay của tiểu thuyết gia là một lịch sử mangthông điệp nghệ thuật Tiểu thuyết lịch sử không thể quên nhiệm vụ số một củamình là trình bày đời sống cá nhân con người với số phận và tính cách của nó.Nhà văn thường nói ra những điều mà các nhà sử học thường không nói Đó lànhững sự vật khó nhận biết, nhất thời, những giây phút thoáng hiện nhưng chính

chúng lại làm nên da thịt của lịch sử Khi đọc Sông Đông êm đềm, độc giả bị

chinh phục không phải chỉ ở khung cảnh sử thi hoành tráng dữ dội của cuộcchiến mà còn bồi hồi, thổn thức bởi mối tình đắm say và ngang trái giữa Ác-xê-nhi-a và Grigôri Chính nhờ câu chuyện tình ấy mà thế hệ hậu sinh khắc ghi vềmột cơn trở dạ của lịch sử

Có 3 cách viết tiểu thuyết lịch sử Tiểu thuyết hoàn toàn là nhân vật lịch sửnhư các bộ tiểu thuyết chương hồi Tiểu thuyết gồm nhân vật lịch sử và nhân vật

hư cấu: Chiến tranh và hòa bình, Sông Côn mùa lũ, Giàn thiêu, Gió lửa… tiểu thuyết có nhân vật hư cấu dựa trên bối cảnh lịch sử nhất định: Tuần lễ thánh,

Chốn xưa, Ngân Thành cố sự… Nhưng dù viết theo cách nào thì tác giả cũng

phải đầu tư về mặt tư liệu Tư liệu càng phong phú, hiểu biết càng sâu thì ngườiviết càng dễ đắm mình vào không khí và vấn đề của thời đại ấy Một điều quantrọng nữa, người viết phải có sự hiểu biết sâu sắc về cuộc sống để có sự hòatrộn nhuần nhuyễn giữa thực và hư, giữa lịch sử và hiện tại, giữa tri thức vàcảm thức Lúc đó lịch sử sẽ được phục sinh, chuyện cũ tích xưa lại đượcthổi hồn để trở nên tươi mới, sống động Nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử vớinhững mục đích khác nhau Có người mong tái hiện lại cả một thời kỳ lịch

sử với quy mô hoành tráng, có người muốn từ lịch sử mà lí giải những vấn

đề như tôn giáo, văn hóa, triết học…và cũng có người viết tiểu thuyết lịch

sử là để gửi gắm tâm tư trước thời cuộc Lịch sử có lúc là cứu cánh nhưngcũng có lúc chỉ là chiếc đinh treo tư tưởng của nhà văn, là cái cớ để nhà vănthổ lộ tâm tư tình cảm của mình

Những năm gần đây tiểu thuyết lịch sử Việt Nam có nhiều tác phẩm gâyđược chú ý trong dư luận Nhiều tác giả như Võ Thị Hảo, Nguyễn XuânKhánh…đã nỗ lực sáng tạo để mang đến cho tiểu thuyết lịch sử hơi thở mới.Cũng từ những tác phẩm có nhiều cách tân so với lối viết tiểu thuyết lịch sửtruyền thống mà hình thành nên nhiều cuộc tranh luận xung quanh cách viết tiểuthuyết lịch sử và đặc biệt là việc xử lí mối quan hệ giữa hư cấu và sự thật lịch

sử Từ điển văn học bộ mới khẳng định: “hư cấu là khả năng chỉ hoạt động đặc

thù của sáng tác nghệ thuật, trợ giúp cho việc dựng nên những dạng thức tồn tại

có thể có và nói chung trợ gúp cho ý niệm về những gì cần phải có và có thể có.Các đặc tính năng sản của hư cấu là dựa trên cơ sở của tưởng tượng, là cái đảm

bảo cho việc tổ chức, khái quát, tổng hợp trong quá trình hoạt động nghệ thuật”[19, 445].

Như vậy, hư cấu là đặc trưng của hoạt động sáng tạo nghệ thuật dựa trên cơ

sở của tưởng tượng, xuất phát từ sự nhận thức tổng hợp những hình tượng theoliên hệ có tính chất quy luật nhằm sáng tạo ra những nhân tố mới nhằm biểuhiện cuộc sống một cách bản chất và chân thực hơn

Tuy nhiên hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử lại trở thành vấn đề nhạy cảm.Vìlịch sử là những gì đã xảy ra và đã được thừa nhận Hư cấu lại cấp cho lịch sửmột gương mặt mới nên nhiều người không đồng tình vì cho rằng tác giả đãkhông tôn trọng sự thật lịch sử Hư cấu lịch sử còn động chạm tới những hìnhtượng lịch sử vốn được xem là hiện thân cho những giá trị tinh thần cao quý củadân tộc Vậy nên khi Nam Dao hay Trần Vũ “bịa” ra một Quang Trung hayNgọc Hân khác lập tức gặp phải sự phản ứng của một bộ phận độc giả và đồngnghiệp Thật ra, hình tượng văn học không trùng khít với hình tượng lịch sử vàkhông thể đòi hỏi điều đó Văn học là một hình thái ý thức xã hội đặc thù vừathống nhất lại vừa tồn tại độc lập với các hình thái khác Văn học có quy luậtvận động riêng Tác phẩm văn học ra đời trên cơ sở nhận thức khách quan qualăng kính chủ quan của nhà văn Tác phẩm văn học là sản phẩm cá nhân củangười cầm bút Mỗi tác phẩm là một thế giới nghệ thuật riêng biệt trong đó mọiyếu tố cấu thành có mối quan hệ ràng buộc, phụ thuộc vào nhau để tạo thànhchỉnh thể Nghệ thuật bắt nguồn từ cuộc sống nhưng không phải là sự sao chépđơn thuần, máy móc Nhà văn chân chính bao giờ cũng biết kết hợp hài hoà,chặt chẽ vốn sống, vốn hiểu biết được chắt lọc từ cuộc đời với khả năng tưởngtượng, hư cấu và sự rung động của con tim để sáng tạo điển hình nghệ thuật.Thêm vào đó, hư cấu không có nghĩa là bịa đặt “Hư cấu nghệ thuật là rút ra từtoàn bộ những yếu tố hiện thực cái ý nghĩa chủ yếu của nó và thể hiện ra thànhhình tượng” (M.Gorki) Giáo sư Phan Cự Đệ nhận định: “văn chương và lịch sửthẩm thấu vào nhau, khó có thể tách biệt Trong tiểu thuyết lịch sử, sự kiện lịch

sử, nhân vật lịch sử và nhân vật sáng tạo trộn lẫn vào nhau, vì thế khó lòng cóthể đảm bảo một sự chính xác tuyệt đối” [9, 170] Cắt xén một sự kiện, một nhânvật để kiểm chứng độ “chân thực” của nó là một việc làm không thật sự cầnthiết Kim Thánh Thán từng chê cười một số người muốn từ sự thật lịch sử để

khảo chứng những nhân vật và sự kiện trong Thuỷ Hử (Thi Nại Am), cho đó là

trí óc của những kẻ ngây nói mê: “Bắt đầu từ Thạch Kệ, kết lại cũng bằngThạch Kệ, đóng mở cho một bộ sách lớn, kể việc thì mười bảy hồi, mà người thì

108 vị, làm các khâu cho chính sách này, còn người nọ người kia, dù có haykhông, đối với người viết truyện không cần biết đến, người đọc cần chi phải

thắc mắc”(Dẫn theo Tinh hoa lí luận văn học cổ điển Trung Quốc, tác giả

Phương Lựu, NXBGD, 1989) Nhà văn Trần Vũ xem lịch sử là một bộ phận của

hư cấu Ông phản đối gay gắt quan niệm viết tiểu thuyết y chang như thật màcho rằng có thể pha trộn nửa thật nửa ảo và phóng đại thực tế trên mức tiểu

thuyết Ở lời nói đầu cuốn tiểu thuyết lịch sử Cánh rừng đợi mong (NXB Văn

học, 2002) Hella S Heasse tâm sự: “Mặc dù những cuốn tiểu thuyết của tôi cóthể là tiểu thuyết lịch sử (Bởi vì nó dựa trên những biến cố và sự kiện lịch sửhoặc con người có thật) Chủ định của tôi không bao giờ lấy việc tái hiện quákhứ làm hàng đầu Một cuốn tiểu thuyết hay luôn luôn là một phản chiếu thếgiới bên trong tác giả ở một thời điểm trong cuộc đời của họ” Dù là tiểu thuyếtlịch sử thì trước hết nó cũng là tiếng nói của cá nhân nhà văn Vì vậy, hư cấuđến đâu là quyền của họ miễn sao đạt được hiệu quả nghệ thuật Chúng tôi tán

thành nhận định của Hồ Đình Kiếm - tác giả luận văn Những đóng góp của

Nguyễn mộng Giác về đề tài lịch sử (ĐH Vinh, 2008): Phương pháp sáng tác

chi phối mức độ hư cấu đối với tiểu thuyết lịch sử Những tác phẩm được viếttheo phương pháp hiện đại sử dụng hư cấu ở mức độ đậm đặc với các thủ phápdòng ý thức, phân mảnh, lắp ghép, huyền ảo Các tác phẩm có mức độ hư cấuvừa phải thuộc phương pháp sáng tác lãng mạn Còn mức độ hư cấu ít nhấtthuộc về phương pháp sáng tác hiện thực chủ nghĩa

Từ khi xuất hiện tiểu thuyết lịch sử đã có một chỗ đứng nhất định tronglòng độc giả Tiểu thuyết lịch sử ngày càng chứng tỏ ưu thế của mình trong việcchuyển tải những vấn đề phức tạp của đời sống Phần lớn các nhà văn đều muốnqua tiểu thuyết lịch sử để soi sáng những vấn đề về cuộc sống và con ngườitrong hiện tại Cuộc sống là một dòng chảy không ngừng Hiện tại hôm nay là

hệ lụy, là kết quả của chuỗi ngày tháng trước đó Dưới mặt nổi của đời sốnghôm nay có dấu vết của những người trăm năm cũ Tiểu thuyết lịch sử vừa phụchiện quá khứ lại vừa tạo ra mối liên hệ giữa qúa khứ và hiện tại Đối tượng màtiểu thuyết lịch sử hướng tới bao giờ cũng là con người của hôm nay “Lịch sửphơi bày quá khứ dưới dạng từng phần một, nó ngập đầy các sự kiện không cócái gì toàn vẹn và gắn bó, phải thông minh lắm mới tìm thấy được mối liên hệlẫn nhau Lịch sử đề ra những biểu tượng chung nhất về chân lí Tiểu thuyết haykịch thì ngược lại tạo nên trật tự và nhất quán, đẩy lại gần nhau những cái rờirạc, tập trung vào mấy hình tượng và tình huống điển hình - những lực lượngchủ yếu của thời đại, nó mang sức sống và sức biểu hiện của những bức tranh

về cuộc sống đương thời” [1, 332]

Người viết tiểu thuyết luôn ghi nhớ mệnh đề “lấy xưa nói nay” Tích xưachuyện cũ được thổi vào một luồng sinh khí mới Lịch sử khô khan đã trở nênsống động, chân thực qua những hình tượng văn học biết yêu biết ghét biết hạnhphúc biết khổ đau Chính vì thế tiểu thuyết lịch sử có khả năng tạo nên sợi dây

vô hình kết nối quá khứ với hiện tại cũng như làm sống lại những tâm sự,những ước nguyện riêng tư của vô vàn con người đã chìm lấp trong gió bụi củathời gian

1.2 Quan niệm về lịch sử của Lí Nhuệ

1.2.1 Vài nét về tác giả Lí Nhuệ

Lí Nhuệ sinh 1950 ở Sơn Tây (Trung Quốc) trong một gia đình có 9 anhchị em Vừa tới tuổi 16 ông gặp Đại cách mạng văn hóa vô sản Lí Nhuệ phải vềvùng núi Lục Lương lao động trong suốt 6 năm trời Đây là vùng đất hẻo lánh,

quanh năm khô hạn và chỉ có 11 gia đình sinh sống Ông xem 6 năm đó làkhoảng thời gian trải nghiệm quý giá của đời mình Nó còn ảnh hưởng sâu sắctới sự nghiệp văn chương mà ông theo đuổi “Tôi có được những kinh nghiệm

cá nhân lớn nhất của đời mình ở đó, những điều quyết định văn phong của tôisau này” [43]

Lí Nhuệ bắt đầu viết văn từ 1970, nhưng ông xem Đất dày là sự khởi đầu

cho nghiệp văn chương Ông tâm sự: “tôi tiến hành sáng tác văn học trên thực tế

là từ tác phẩm Đất dày Đất dày tương đối chín muồi, trước đó tôi có viết lách

mười mấy năm, chỉ có thể xem là luyện tập mà thôi” [19] Tác phẩm này gồm

17 truyện ngắn xoay quanh cuộc đời và con người vùng đất Lục Lương Tâmđiểm của nó không phải là cuộc sống cơ cực, mòn mỏi mà là tình cảm giữangười với người, là chân dung văn hóa của một vùng đất gần như tách biệt vớithế giới bên ngoài Tác phẩm này đã gây được sự chú ý của bạn đọc và giới phêbình Trung Quốc, đồng thời ghi dấu ấn của Lí Nhuệ trên văn đàn Trung Quốclúc bấy giờ Số lượng tác phẩm của Lí Nhuệ không nhiều nhưng đều có tiếngvang sau khi ấn hành Một số tác phẩm của Lí Nhuệ:

Hậu thổ (Đất dày) - tập truyện ngắnCựu chỉ (Chốn xưa) - tiểu thuyết

Vô phong chi thụ (Cây không gió) - tiểu thuyếtVạn lí vô vân (Vạn dặm không mây) - tiểu thuyếtNúi Lục Lương - tiểu thuyết

Phong vật thái bình - tiểu luận

Cự tuyệt đồng ca (Chẳng hát đồng ca) - tiểu luậnHợp phần - truyện ngắn

Ngân Thành cố sự (Chuyện cũ Ngân Thành) - tiểu thuyết

Trong số các tác phẩm trên, Ngân Thành cố sự được đánh giá cao nhất.

Ngay khi vừa ra đời tác phẩm này đã được trao tặng giải thưởng văn học MaoThuẫn và được xếp vào “100 tiểu thuyết lớn nhất Trung Quốc mọi thời đại”

Năm 2006 ông vinh dự nhận giải thưởng truyền thông văn học Hoa ngữ LíNhuệ còn vinh dự được Bộ trưởng Bộ văn hóa Pháp Jean Jacques Ailagon traotặng Huân chương kị sĩ về văn học nghệ thuật Các tác phẩm của Lí Nhuệ đượcdịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới: Anh, Đức, Pháp, Thụy Điển với nhữngdịch giả nổi tiếng trên thế giới như Goran Malmvist (Thụy Điển), Annie Curies(Pháp), Howard Cooldblatt (Mỹ)…

Lí Nhuệ là người trầm lặng, ít nói và khiêm tốn Ông trả lời báo chí rằng:

“tôi luôn luôn không hợp trào lưu lắm” [51], “từ trước tới giờ tôi chưa từngđược chú ý nhất” [51] Nhưng những sáng tác của Lí Nhuệ mang một sức hấp

dẫn riêng với “văn phong đẹp đẽ trang nhã” [50] Khi đọc Chốn xưa Orville

Sheli từng ca ngợi: “Một giọng nói đầy ấn tượng trong văn học Trung Quốc.Ông đã viết thật hay với sự chân thực tuyệt đối ở quê hương mình” [50] Vớituyên ngôn là người đi cạnh văn đàn Trung Quốc ồn ào, sôi động Lí Nhuệ đãhướng ngòi bút của mình vào mạch ngầm tâm cảm để khám phá bản chất đờisống con người

Là người ý thức nghiêm túc về nghiệp cầm bút, Lí Nhuệ luôn cố gắng bứtphá qua từng tác phẩm để tìm ra phương thức biểu đạt phù hợp nhất với phong

cách của mình Đất dày là tập truyện ngắn được tự sự theo lối gián cách, tiết chế tối đa hạt nhân cảm xúc Cây không gió là cuốn tiểu thuyết được kết cấu như

kịch, mỗi nhân vật là một chủ thể tự sự cất lên tiếng nói của riêng mình Tới

Ngân Thành cố sự Lí Nhuệ quay lại với khuôn mẫu cổ điển để biểu đạt con

người hiện đại

1.2.2 Mối quan tâm của Lí Nhuệ tới đề tài lịch sử

Đề tài lịch sử là một mảng đề tài “truyền thống” của văn học Trung quốc.Quá khứ dường như mãi là một miền đất bí ẩn hấp dẫn các tiểu thuyết gia.Nhiều nhà văn đương đại Trung Quốc như Dư Hoa, Mạc Ngôn đã thành côngkhi hướng ngòi bút của mình về những ngày tháng tưởng như đã ngủ yên đó LíNhuệ cũng vậy Đề tài lịch sử đã xuất hiện từ những truyện ngắn trong tác phẩm

thành danh của ông là Đất dày như Bầu kẻ trộm, Hợp táng, Mảnh đất hai rồng

vờn ngọc, Trên trời có đám mây Tuy nhiên duyên nợ này chỉ thật sự bắt đầu

khi ông nhận được lá thư của người cô ruột ở Đài Loan gửi về Người cô của LíNhuệ là vợ của một trung tướng Quốc dân đảng theo chồng sang Đài Loan từnăm 1949 Trong khi đó bố Lí Nhuệ lại là một Đảng viên cộng sản hoạt động bímật Điều trái ngược của số phận này đã biến thành tấn thảm kịch nhà tan ngườichết trong Cách mạng văn hóa đối với gia đình ông Sau mấy chục năm li tán,những người trong một gia đình mới có thể có tin tức của nhau Người cô gửithư nhờ Lí Nhuệ về quê ở Tự Cống, Tứ Xuyên chụp cho bà vài bức ảnh để bàvợi bớt nỗi niềm cố hương Chuyến về quê ấy đã đem đến cho Lí Nhuệ nhữngxúc cảm không thể nói thành lời Ông như được chạm tay vào lịch sử mấy ngìnnăm để cảm nhận trong lớp trầm tích ấy có biết bao dấu hỏi dành cho ngườihôm nay Ông viết: “chuyến về quê chỉ ít ngày, nhưng nghoảnh lại thấy lịch sửhàng trăm năm, hàng ngàn năm, thấy rất nhiều sinh mệnh bị tiêu diệt một cáchoan khuất trong dòng chảy của lịch sử Băng giá của thời gian không chút độnglòng hóa thạch những sinh mệnh và tình cảm ấy, sự thô bạo của lịch sử khôngchút xót thương biến mọi cố gắng của con người với con người thành rác rưởi”(Thư trả lời bà Lương Lệ Phương, tiến sĩ, giáo sư khoa ngôn ngữ Đông Á, Đạihọc Alberta, Canada) [43] Sau khi trở về Lí Nhuệ suy nghĩ miên man về mốiquan hệ con người và lịch sử trong suốt mười năm trời Mười năm ấy đã nuôidưỡng nguồn xúc cảm cũng như bồi đắp thêm trải nghiệm về cuộc đời của nhà

văn Nhờ đó tác phẩm Chốn xưa ra đời như một lời tâm sự thiết tha của tác giả

trước lịch sử vừa tàn nhẫn lại vừa vĩ đại Không sa vào sự kiện và diễn biếnphức tạp, Lí Nhuệ khắc họa thân phận bấp bênh của con người trong một bốicảnh lịch sử không bình yên của Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến nay Mặc dù

được hoan nghênh, nhưng bản thân Lí Nhuệ thấy Chốn xưa vẫn còn hời hợt,

chưa đủ độ sâu sắc để lột tả nỗi xót xa của Lí Nhuệ khi suy tư về quá khứ, vềnỗi đau vô tận mà người Trung Quốc từng gánh chịu Mảng hiện thực này tiếp

tục đeo đuổi, day dứt Lí Nhuệ Chính vì thế, 10 năm sau Chốn xưa, Ngân

Thành cố sự ra đời để hoàn thành bức chân dung có tên là Lịch sử Vậy là sau

gần 20 năm trời Lí Nhuệ phần nào thanh thản vì đã trả được món nợ với quákhứ mà ông trót “đèo bòng”

Đi vào đề tài lịch sử, Lí Nhuệ có một hướng khai thác khác so với truyềnthống Không có nhân vật lịch sử, không có anh hùng, vĩ nhân, tướng lĩnh…Kể

cả địa điểm của câu chuyện cũng là sản phẩm của trí tưởng tượng Ông chỉhướng đến một sự thật duy nhất là sự thật của con người

1.2.3 Quan niệm về lịch sử của Lí Nhuệ

Quan niệm là kết quả của quá trình nhận thức về một vấn đề Lịch sử là đốitượng quan tâm không chỉ của sử học mà còn của văn học Nhà văn khi khaithác lịch sử để phục vụ ý đồ nghệ thuật của mình phải có một nhận thức nhấtđịnh về đối tượng Quan niệm về con người, về lịch sử không hình thành trongmột sớm một chiều Con đường đi của nó gắn với vốn sống, sự hiểu biết, trảinghiệm, cảm nghiệm của nhà văn Như L.Tôn-xtôi tâm sự với M.Pogoodin

tháng 3-1869 về tác phẩm Chiến tranh và hòa bình: “Những suy nghĩ của tôi về

ranh giới giữa tự do và phụ thuộc và quan điểm lịch sử của tôi không phải làmột ngịch lí ngẫu nhiên bất chợt đến với tôi Những suy nghĩ đó là kết quả toàn

bộ hoạt động trí tuệ đời tôi và tạo nên bộ phận không tách rời của cái thế giới

mà chỉ có mình chúa mới biết Cái thế giới quan mà đem lại cho tôi sự thanhthản hoàn toàn và hạnh phúc”

Với Lí Nhuệ, quan niệm về lịch sử của ông được hình thành từ nỗi khổ ải,mất mát của cá nhân và gia đình, từ nỗi thống khổ tinh thần mà người dânTrung Quốc từng phải gánh chịu trong biết bao thăng trầm, biến động của thờicuộc Quan niệm lịch sử của Lí Nhuệ thể hiện cụ thể ở hai vấn đề sau: tínhtương đối của cái gọi là sự thật lịch sử và lịch sử phụ thuộc vào đôi mắt biếtquan sát

1.2.3.1 Tính tương đối của sự thật lịch sử

Viết hai cuốn tiểu thuyết về đề tài lịch sử, Lí Nhuệ muốn tìm lời giải đápcho lịch sử và con người Trung Quốc Sự lí giải của ông không phải với tư cáchcủa một sử gia mà của một nhà văn Trong thư trả lời bà Lương Lệ Phương,Tiến sĩ, Giáo sư Khoa ngôn ngữ Đông Á, đại học Alberta, Canada, Lí Nhuệtrình bày khá chi tiết suy nghĩ của mình về lịch sử “Lịch sử là gì? Giới hạn đơngiản nhất của lịch sử đó là những sự việc trong quá khứ Cho dù là sự việc củaquá khứ, chúng ta cũng chỉ dựa vào kí ức để lưu giữ nó Nhưng khắc nó lên đáhay viết vào sách, hoặc lưu giữ trong máy tính, đều là biến cách và mở rộngphương thức kí ức Nhất là trong những trường hợp đứng trước núi sách trongthư viện, hoặc cất giữ trong máy tính không bị hạn chế bởi số lượng, bạn khôngthể không khen kí ức nhân loại thật là tuyệt vời Dẫu vậy, những trang sử loàingười lại chỉ là một phần của những chương đoạn không hoàn chỉnh Điều ấykhông khỏi khiến con người phải nhớ lại, mà con người thì không đủ khả năngnhớ tất cả lịch sử” [43]

Từ suy nghĩ của Lí Nhuệ ta có thể rút ra hai điểm Thứ nhất lịch sử là tất cảnhững gì xảy ra trong quá khứ Không chỉ có các sự kiện lớn lao thay đổi cụcdiện chung mà nó là sản phẩm tổng hợp của tất cả những biến chuyển nhỏ nhấtliên quan tới từng cá nhân con người Vì ý chí, sức mạnh, cuộc đời của hàngtriệu con người vô danh là động lực thúc đẩy lịch sử Thứ hai vì tính chất rộnglớn phong phú của lịch sử mà con người không thể nhớ hết nó Điều duy nhất

mà con người dựa vào để lưu giữ là kí ức mà kí ức không thể dung chức tất cảmọi thứ từng diễn ra trong quá khứ Vì vậy, “những trang sử loài người chỉ lànhững chương đoạn không hoàn chỉnh” [19] Đoạn kể về hội ăn mày trong

Ngân Thành cố sự , Lí Nhuệ viết: “sau này, hầu hết những sự kiện được người

ta chép vào sách vở thì nguyên bản đều lấy từ những cơ hội “lấy công chuộctội”, “cầu xin sự sống hoặc đơn giản chỉ là mẹo vặt câu cơm của kẻ ăn mày”[41, 130] Cách diễn đạt có thể hơi cực đoan nhưng không phải không có lý Vì

thuở xưa khi phương tiện thông tin đại chúng còn lạc hậu, cách truyền tin chủyếu là thông qua lời nói Kẻ ăn mày đi khắp hang cùng ngõ hẻm là người đầutiên nghe các sự kiện, tin tức giật gân từ đó theo phương thức truyền miệng màlan tới mọi người Không phải ngẫu nhiên khi Lí Nhuệ cho đám ăn mày tườngthuật lại vụ đánh bom ám sát Viên tri phủ Đồng Giang chỉ có một sự kiện diễn

ra nhưng có tới năm câu chuyện được kể từ 5 chủ thể trần thuật Như vậy, tínhxác thực của thông tin còn phụ thuộc vào mục đích trần thuật Tương tự nhưvậy, thật khó có một lịch sử duy nhất đúng với tất cả mọi người Lí Nhuệ kể:

“Gần đây tôi có đọc được mấy cuốn hồi kí của lớp thanh niên trí thức lên rừnghoặc về nông thôn lao động Họ đều trải qua Đại cách mạng văn hóa vô sản, khinhớ lại, có người chan chứa tình cảm tuổi xuân, có người lớn tiếng tố cáo, phêphán đến từng câu chữ; có người lại tỏ ra thương cảm, không muốn nhìn lại quákhứ; có người vẫn cho rằng đó là một thực tiễn anh hùng hết sức lí tưởng Bởi

vì lúc bấy giờ tôi cũng là một thanh niên trí thức cho nên tôi cảm thấy rằng,cùng một giai đoạn lịch sử, khi được con người nhớ lại, không ngờ lại đentrắng, khác nhau đến vậy” [43] Vì sao lại có sự khác biệt trên khi cùng nhớ vềmột giai đoạn lịch sử Vì mỗi người mang một quan niệm sống khác nhau, phảnứng tâm lí của họ đối với một sự kiên lịch sử cũng không giống nhau Sự thậtcủa người này chưa chắc đã là sự thật của người kia Lịch sử là khách quannhưng nhìn nhận lịch sử lại phụ thuộc hoàn toàn vào chủ quan cá nhân conngười Những bộ sử biên niên thể hiện quan điểm chính thống chứ chưa hẳn làcủa tuyệt đại bộ phận dân chúng Thuở xưa, khi chưa có các phương tiện lưu trữthông tin hiện đại, con người chép sử trên thẻ tre, rồi trên giấy…Một trận hỏahoạn hay lũ lụt có thể thiêu rụi hay cuốn phăng tất cả Rồi khi một triều đại mới

ra đời lại là một lần lịch sử được viết lại cho khớp với quan điểm chính thống.Đấy là chưa kể những nhầm lẫn do vô tình hoặc cố ý khi nhìn nhận về lịch sử.Thái độ đánh giá của người đời sau với lịch sử thường dựa trên quan điểm củachính sử Người ta ca ngợi, có thiện cảm với phe chính nghĩa, cùng phe với

mình và ứng xử ngược lại với phe đối lập Hơn nữa lịch sử chỉ nhắc tên nhữngnhân vật tầm cỡ và sự đánh giá về họ chỉ ở vai trò, tư cách lịch sử chứ khôngphải như con người vốn có Từ những lí do trên, Lí nhuệ không tin có một lịch

sử được gọi là chân thực Ông không hứng thú với việc phục chế lại những sựkiện và nhân vật có thật trong lịch sử Ông tiếp cận lịch sử từ số phận của nhữngcon người nếm trải mùi vị của thất bại, bất hạnh, khổ đau trong cuộc đời để cấtlên câu hỏi “Đối diện với lịch sử, con người là gì? Đối diện với thời gian, rốtcuộc sinh mệnh là gì?” [19] như ông từng giải thích: “tác phẩm của tôi khôngphán xử phải trái xã hội, cũng không muốn phán xử lịch sử Tôi viết về nhữngđau thương của con người trong giai đoạn lịch sử viết bằng máu người Tôi nghĩtrong hoàn cảnh như vậy, có thể thấy rõ con người, có thể thấy rõ tinh thần vàtình cảm con người Trung Quốc” [43]

1.2.3.2 Lịch sử phụ thuộc vào đôi mắt biết quan sát

Lí Nhuệ từng nói ông cũng như mọi người dân Trung Quốc không ai có thể

né tránh lịch sử đất nước mình, dân tộc mình Con người là chủ nhân, tạo dựngnên lịch sử nhưng lịch sử lại trở thành đối tượng khách quan đòi hỏi sự nhậnthức của con người Lí nhuệ trình bày suy nghĩ của mình như sau: “Chính lịch

sử tồn tại được là nhờ có đôi mắt quan sát nó Có đôi mắt của Colombo thì mới

có Châu Mỹ, có đôi mắt của Magien-lăng thì mới có quan niệm về trái đất Nếutất cả không bị đôi mắt của văn minh theo dõi, quan sát thì vĩnh viễn không thểthành lịch sử” [41, 67] Đây là công việc khó khăn không phải ai cũng làmđược Phải có cái nhìn sáng suốt, độc đáo trong vị thế của người kiếm tìm Sửgia hay nhà văn là người thám hiểm lịch sử Họ cần có được tư tưởng riêng của

mình Công việc hồi sinh lịch sử cũng như nhân vật Ojiro trong Ngân Thành cố

sự bố cục ảnh Phải xắp xếp làm sao để toát lên được thần thái của cảnh vật.

Lịch sử cũng cần có “hồn vía” của nó Điều đó có hay không là phụ thuộc vàongười quan sát L Tôn-xtôi có ý kiến rằng: “muốn nghiên cứu các quy luật lịch

sử, chúng ta phải thay đổi đối tượng quan sát, để yên nhà vua và các vị tướng

lĩnh ở đấy mà nghiên cứu những yếu tố cùng loại vô cùng nhỏ chi phối quần

chúng” (Chiến tranh và hòa bình) Lí Nhuệ cũng cùng quan điểm trên khi gạt

sang một bên lịch sử vĩ đại, hoành tráng của anh hùng, vĩ nhân…Ông quan sátlịch sử từ cuộc đời của những con người nhỏ bé trong những năm tháng đauthương, tao loạn từ anh nặn phân trâu bánh Vượng Tài, từ anh Đông gánh nướcthuê cho tới những người phụ nữ lấy tình yêu làm lẽ sống Lịch sử ở đây đượctái tạo gần với con người hơn

Trong thế kỉ XX, Trung Quốc đã trải qua rất nhiều thay đổi long trời lở đất

Nó chất chứa nhiều vấn đề mà sử học không thể giải quyết trong một sớm mộtchiều Chính vì thế, lịch sử qua cái nhìn của Lí Nhuệ không phải là một cục diện đã

an bài mà đầy bất ngờ, ngẫu nhiên đôi khi bí ẩn mà con người dù có tính toán baonhiêu cũng không thể nào lường hết được Lịch sử không còn chết cứng như trongcác trang sử biên niên mà trở nên sinh động, lôi cuốn và phức tạp vô cùng

Như vậy, Lí nhuệ cho rằng cần phải có một nhãn quan sáng suốt, một thái

độ tự tin khi nhìn về lịch sử “Nếu không có đôi mắt quan sát này, mọi điềuthuộc về hiện tại cũng sẽ như cả trăm nghìn năm trước của nó, sẽ vĩnh viễn câmlặng và chìm trong sự quên lãng của quá khứ” [41, 68] Thông qua lịch sử ta sẽ

lí giải được nhiều vấn đề liên quan tới đời sống nhân sinh: tính cách dân tộc,tiềm lực đất nước, mặt mạnh, mặt yếu, chiều sâu văn hóa, tư duy thời đại…Lịch sử không tồn tại như một tư liệu mà nó tồn tại như một giá trị, mà mỗi mộtthời đại khai thác giá trị đó dưới những khía cạnh khác nhau Không nên hiểulịch sử như một cục diện đã an bài Bởi nối liền với lịch sử là hiện tại và tươnglại Đối diện với lịch sử không chỉ để tìm hiểu mà còn để khám phá, không chỉ

để thụ hưởng, tiếp nhận mà còn để tra vấn Những suy nghĩ về lịch sử đã cho tathấy được độ chín về mặt tư tưởng của nhà văn Nó là điểm tựa ban đầu để tácgiả tạo dựng lại bức chân dung lịch sử bằng tiểu thuyết

Chương 2

Lịch sử qua cái nhìn của Lí Nhuệ 2.1 Bức tranh chân thực về lịch sử Trung Quốc thế kỷ XX

2.1.1 Tình trạng nghèo đói, u mê của đại bộ phận dân chúng

Chốn xưa và Ngân Thành cố sự điểm lại cho ta thấy những vấn đề của cách

mạng Trung Quốc thế kỷ XX Trên cái nền lịch sử rộng lớn và luôn biến động

ấy các nhân vật đã sống với biết bao nỗi niềm tâm sự mà Lí Nhuệ gửi gắm.Ngược dòng thời gian, ngòi bút Lí Nhuệ hướng chúng ta về những nămtháng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Lúc này người dân Trung Quốc sốngtrong chế độ phong kiến thuộc địa hết sức tăm tối Đại bộ phận dân chúng điêuđứng, cơ hàn dưới sự cai trị của triều đình phong kiến lẫn tư bản phương Tây

Nhiều người đã phải bán con để con mình có cơ may được sống Ngân Thành

cố sự có câu chuyện Nhạc Thiên Nghĩa đem bán Bảo Nhi cho nhà Lưu Tam

Công Nó là khởi đầu cho tấn bi kịch của người cha bất hạnh này Ngân Thànhhoa lệ đã trải qua những ngày tháng ảm đảm, chết chóc “Kẻ bán con trai, người

bỏ rơi cháu gái, xác chết đầy đường phố Lúc đầu còn có người mang đi chôn,sau khiêng không xuể phải chất đống trên xe bò ra ngoài thành Đó chính làngày Bảo Nhi được mua về với giá một lạng bạc” [41, 87]

Một cuộc sống đói khổ về vật chất sẽ kéo theo tình trạng tăm tối về tinhthần Trung Quốc lúc này như một con bệnh trầm kha Căn bệnh cố hữu đã làmTrung Quốc ngày càng lạc hậu, kiệt quệ, bảo thủ, trì trệ Điều đó đã từng làm LỗTấn đau xót, bi phẫn, thôi thúc ông đi tìm thuốc chữa, thức tỉnh cho đồng bào

Và từ nỗi lòng ưu tư, từ nhiệt huyết sục sôi ấy mà những hình tượng văn học bất

hủ như A.Q, như Khổng Ất Kỷ… ra đời

Tình trạng lạc hậu, mê muội của nhân dân Trung Quốc lúc bấy giờ được Lí

Nhuệ khắc hoạ với hình tượng đám đông trong tác phẩm Ngân Thành cố sự Họ

mang trong mình những hạn chế về nhận thức - kết quả tất yếu của suốt mấy

chục thế kỷ sống trong sự đè nén của chế độ phong kiến Đám đông này xuấthiện mỗi khi Ojiro ra phố chụp ảnh.

“Lần nào cũng vậy, mỗi khi Ojiro tới đâu đó chụp ảnh là lại bị bao vâygiữa những cặp mắt dốt nát và hiếu kì, cứ như là một người vô tình bị lạc giữamột bầy súc vật” Nhìn đám đông này Ojiro lại càng có cái nhìn xem thường vàmiệt thị thậm chí là khinh bỉ “người China” “Cũng như con bò không có nhucầu hiểu về số Pi, những người này căn bản không thể hiểu được sự khác nhaugiữa phim ảnh có Ni-tơ-rát bạc và Xen-lu-lô-ít, càng không thể hiểu ống kínhvạn năng là cái gì” [41, 73] Sự lạc hậu, kém hiểu biết là có thể thông cảm được,bởi phim ảnh là thứ xa lạ mà người Ngân Thành chưa bao giờ được thấy Điềuđáng nói là đám đông này đã quên mất thế nào là thể diện, là lòng tự trọng Họ

đi theo Ojiro không phải vì nhu cầu tìm hiểu cái mới mà do sự thúc giục củatâm lí tò mò, thích sự lạ để mua vui Dù Ba Thăng có luôn mồm chửi rủa thìđám đông ấy cũng quyết bám theo chiếc máy ảnh đến cùng, để rồi ánh lên sự

“ngưỡng mộ và ghen tị” với ai đó được Ojiro cho vài đồng khi tham gia vàochuyện chụp ảnh “Chỉ cần lôi những bằng chứng kia cùng những đồng tiềntrong túi Ba Thăng ra, Ojiro có thể giải quyết mọi vấn đề hóc búa giống như kẻ

đi thuần dưỡng thú vật” [41, 73]

Bằng hình tượng đám đông, Lí Nhuệ cho độc giả được nhìn lại tình trạnglạc hậu, u mê của đất nước ông đầu thế kỷ XX cả về khoa học kĩ thuật lẫn nhậnthức Sống quá lâu trong cái khổ dễ khiến con nguời ta trở nên đần độn, mất tựtrọng và vô cảm với chính đồng loại

“Nghe xong câu chửi, bức tường người đằng xa giãn ra, lại thấy nhữngkhuôn mặt xô đẩy nhau lấp ngay vào kẽ hở mới tạo thành Trên những khuônmặt đờ đẫn đó không ngờ lại có một nét cười đầy hưng phấn tuy vẫn vương chúthốt hoảng” [41, 54]

Khi Nhiếp Cần Hiên chém đầu những người vô tội để thị uy, nhằm tìm thủphạm giết Viên Tuyết Môn, dân chúng nô nức, hồ hởi đi xem vì “việc chặt đầu

không phải ngày nào cũng có đâu nhá” Hai cái đầu bị chặt nằm ngay giữađường phố không nhận được một chút bùi ngùi thương cảm của bất cứ ai, chỉ cómấy con chó béo múp lượn lờ xung quanh Khi đầu Âu Dương bị bỏ trong chiếc

rọ, treo ngoài thành làm bạn với ruồi nhặng cũng không một ai biết rằng anh từ

bỏ gia đình giàu có, tuyệt tình với Hoko, lựa chọn cái chết là vì chính họ, vì lítưởng đổi thay đất nước Trung Hoa

Căn bệnh tinh thần này Lỗ Tấn gọi là bệnh rã rời của dân quốc, rã rời tớimức “cái tay không cảm nhận được nỗi đau của cái chân” Nó làm cho TrungQuốc trở nên ốm yếu, qoè quặt, không còn chút sức mạnh nào Thực tế đó đãđặt ra bài toán nan giải đâu là con đường đi lên cho dân tộc Trung Quốc Những

câu hỏi ấy cũng xuất hiện trong Chốn xưa và Ngân Thành cố sự Nó là nguyên

nhân thúc giục các nhân vật như Lưu Lan Đình, Lưu Chấn Võ, Lý Nãi Chi, ÂuDương Lang Vân dấn thân vào sự nghiệp làm cách mạng

2.1.2 Các phong trào đấu tranh ở Trung Quốc đầu thế kỷ XX

2.1.2.1 Các phong trào đấu tranh tự phát

Từ hiện tại ngược về quá khứ, Lí Nhuệ vẽ lại bức tranh lịch sử đầu thế kỷ

XX Bức tranh ấy trở nên rõ nét hơn với phong trào đấu tranh của quần chúngnhân dân Động cơ của họ không gì hơn là mong đổi thay cuộc sống khổ cựctrăm bề Nhạc Thiên Nghĩa vốn là anh thợ sắt vì qua nghèo khổ đã tập hợpnhững người cùng cảnh ngộ khởi nghĩa Đạo quân mang têncó tên Thiên nghĩaquân đã được Lí Nhuệ miêu tả với chất bi hài lẫn lộn Mong ước rất rõ ràng vàchính đáng nhưng phải làm thế nào để biến nó thành hiện thực thì họ hoàn toàn

mơ hồ và lúng túng Nhạc Thiên Nghĩa cùng đám thuộc hạ cầm vũ khí đánhnhau mà như đang cầm cuốc ra ruộng Bản thân Đại Nguyên soái cũng chẳngbiết mình có bao nhiêu quân Không có quân sư, ông ta bắt chủ gánh hát đảmđương nhiệm vụ khiến ông này khóc lóc thảm thiết xin tha Thế nhưng NhạcThiên Nghĩa cũng hiểu rằng làm người đứng đầu đạo quân không hề đơn giản.Ông ta liền học làm chính trị như các bậc danh tướng được lưu danh thiên cổ

Bắt người rồi tha mạng hòng “thu phục nhân tâm” Nhạc Thiệu Vũ dẫn một toánngưòi đi sửa đường dây điện thoại theo lệnh Nhiếp Cần Hiên bị Thiên nghĩaquân tóm gọn Sau khi bị tra hỏi, Thiệu Vũ tưởng mình chết chắc nào ngờ đượctha bổng, được phong làm quân sư.

Đây là cuộc khởi nghĩa tự phát Nghĩa quân giết chết giáp trưởng, chặt đổđường dây điện thoại… nhưng không biết việc làm tiếp theo là gì Vì vậy khichạm trán với đội quân tinh nhuệ của triều đình họ đã bị tiêu diệt chỉ trong chốclát Nghĩa quân chưa được tập luyện một ngày, thủ lĩnh cơ bản không hiểu biết

về quân sư Trận huyết chiến giữa đội quân tinh nhuệ của triều đình và Thiênnghĩa quân trở thành một cảnh tượng khiến người đọc cười ra nước mắt Lúc bịtấn công, Nhạc Thiên Nghĩa có một “diệu kế” lấy đoản đao buộc vào hai sừngtrâu để xung trận Chỉ sau một loạt đạn “đàn trâu đang lao tới bỗng ngã lăn ranhư ma vật Chúng xô vào nhau, ngã chồng lên nhau, dao găm buộc trên sừngtrâu không gãy vì cắm phải đá trên thì cũng đâm vào con khác Có con đã chổngbốn vó lên trời vẫn bị dao đâm cổ như chọc tiết Đám ngưòi theo trâu cũng bịphạt ngang như ngả rạ Đại đao của Tả tướng quân Nhạc Tân Thọ theo đà ngãcủa cơ thể bay vọt lên, lộn vài vòng đẹp mắt trên không, dải lụa điều trên cándao như có ma thuật, lượn mãi” [40, 315]

Câu chuyện về Thiên Nghĩa Quân thấp thoáng bóng dáng các cuộc khởinghĩa của nông dân ở Trung Quốc cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX như TháiBình thiên quốc, Nghĩa Hoà đoàn Nó không bổ sung sử liệu cho lịch sử TrungQuốc nhưng khiến ta xúc động bởi mong ước chân thành của những con ngườikhốn khổ Nhạc Thiên Nghĩa tuy không có một chút hiểu biết về trận mạcnhưng lại nhìn thấu tâm can của mấy nghìn người đi theo ông Họ muốn có sựđổi thay số phận nên đã phó thác sinh mệnh cho Nhạc Thiên Nghĩa Còn ôngcũng đã kịp dệt cho mình một viễn cảnh tươi sáng khi dành được thiên hạ Lúc

đó “có đất phải để mọi người trồng trọt, có tiền phải để mọi người tiêu, có nhàphải để mọi người ở, hạn hán lụt lội phải mở kho phát chẩn cứu đói Mùa đông

mặc áo bông, mùa hè mặc áo cộc, năm hết Tết đến phải có thịt để ăn, phải cócác gánh hát tới biểu diễn phục vụ…Thế mới gọi là thế giới thái bình thịnh trị!Mọi người sống trong thế giới thái bình đó sẽ không phải chết đói, chẳng ai phảibán con đợ cái, không còn tạo phản, cũng chẳng còn kẻ đào ngũ” [41, 196] Uớc

mơ này không phải của một bậc đế vương mà là ước mơ của một người nôngdân chất phác chưa bao giờ biết đến cảnh cơm no áo ấm Người nông dân “tạophản” ấy đã rơi nước mắt khi nghĩ rằng “Những con người suốt đời chân lấmtay bùn tin mình như tin tưởng vào mảnh đất xưa nay gắn bó với họ” [41, 200].Ngược dòng lịch sử, tác giả đã cho ta thấy một phần nỗi niềm của ngườidân Trung Quốc đầu thế kỷ XX Nó làm cho cố sự ăm ắp tình người, chứa chancảm xúc

Cùng với các cuộc khởi nghĩa của nông dân còn có phong trào đấu tranhcủa giai cấp công nhân Họ đứng lên đòi quyền lợi vì bị chủ ngược đãi, đánh

đập, trả lương thấp không đủ ăn Tác phẩm Chốn xưa nhắc lại chuyện công

nhân muối kéo nhau vào thành phố đập phá cửa tiệm, cướp đồ ăn, chửi bới chủ

ầm ĩ Hàng ngày những người này còng lưng bên giếng muối với đôi chân sưng

đỏ nên gọi là giống người chân đỏ Họ vừa kịp tợp vài ngụm rượu, lấy tấm vảicướp được quấn quanh người thì binh lính kéo tới Vài phút sau, mấy chục cáiđầu văng xuống dòng Ngân Khê như những quả bí ngô làm đỏ ngầu cả dòngsông Cảnh tượng đó đã ám ảnh anh Đông gánh nước khiến anh không bao giờmuốn làm công nhân nữa Dù chỉ thoáng hiện ra như một cảnh trong cuốn phimdài nhưng hình ảnh những người công nhân này đã góp thêm đường nét, màusắc cho tác phẩm

2.1.2.2 Phong trào đấu tranh theo đường lối dân chủ tư sản và cách mạng vô sản

Tác giả Lí Nhuệ làm sống lại không khí lịch sử tù đọng, ngưng trệ đầu thế

kỷ XX Thực trạng tăm tối, u ám đã đặt ra một bài toán khó cho cách mạng

Trung Quốc Nhiều người có lương tâm và trách nhiệm với dân tộc và thời đại

đã thao thức cùng lịch sử để tìm ra con đường đi cho ngày mai tươi sáng Chốn

xưa và Ngân Thành cố sự có nhiều người như thế: Lý Nãi chi, Triệu Bá Nho,

Lưu Lan Đình, Âu Dương Lang Vân, Lưu Chấn Võ… Họ là những người yêunước, tỉnh táo nhận ra được hiện thực bi đát của dân tộc Có người chọn conđường cách mạng dân chủ của Tôn Trung Sơn, có người đi theo tiếng gọi của lítưởng cộng sản Nhưng tựu chung những con người này đều mang trong mìnhkhát vọng cháy bỏng đưa Trung Quốc tiến lên Lí Nhuệ đã làm sống lại tâm sựcủa một thế hệ thanh niên Trung Quốc tràn đầy nhiệt huyết tìm lối thoát cho dântộc Con đường đi đến chân lí thật nhiều gian nan và thử thách Âu Dương, LưuLan Đình…chỉ là một trong số rất nhiều người hiến dâng tuổi xuân và sinhmạng của mình cho sự nghiệp chung Thầy giáo Triệu Bá Nho trước lúc chếtcòn hô vang câu nói của Lí Đại Chiêu: “hãy nhìn thế giới ngày mai phải là thếgiới cờ đỏ” [39,48]

Các phong trào đấu tranh này hoàn toàn khác với các cuộc khởi nghĩa, bạođộng mang tính chất tự phát Nó có tôn chỉ, mục đích và sự tổ chức nghiêm túc.Đường lối hoạt động bí mật lẫn công khai tuỳ vào tình hình cụ thể

2.1.3 Sự xuất hiện thành phần kinh tế tư bản

Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX kinh tế Trung Quốc đã có nhiều thay đổi

do sự xuất hiện của những ông chủ tư bản Sau cuộc Chiến tranh nha phiến,Trung Quốc trở thành chiếc bánh ngọt cho tư bản phương Tây xâu xé Sáu nướccùng chia nhau thuộc địa rộng lớn là Trung Quốc Những ông chủ tư bản đầu tưvào Trung Quốc ngày càng nhiều phá vỡ nền sản xuất tiểu nông Ngân Thành

có ông chủ tư bản đầu tiên là Bạch Thụy Đức Sự nghiệp của ông ta tiêu biểucho quá trình hình thành giai cấp tư sản ở Trung Quốc Sau thời gian học ởnước ngoài Thụy Đức có sự hợp tác với ông chủ hãng Standard Sau mười năm,Thụy Đức đem về cho Ngân Thành bao nhiêu điều mới lạ: dùng dây cáp thaycho dây chão, dùng máy nổ thay cho sức người sức kéo khi khai thác muối,

dùng đèn Hoa Kỳ thắp sáng cả thành phố Ngôi biệt thự kiểu Gothique và chiếc

xe Ford của ông trở thành cảnh Tây trong con mắt người dân bản xứ BạchThụy Đức còn cho mở nhà băng và nuôi mộng thôn tính tất cả các giếng muốinơi đây Cuộc đấu trí, đấu lực của Thụy Đức và Lý Nãi Kính đã làm cho lịch sửNgân Thành trở nên li kì và hấp dẫn người đọc

Vậy là những biến động phức tạp lịch sử Trung Quốc đầu thế kỉ XX dầnhiện lên qua tác phẩm của Lí Nhuệ dù đó không phải là mối quan tâm chính củanhà văn Không xem lịch sử là cứu cánh nhưng Lí Nhuệ hiểu rằng không có một

cá nhân nào có thể đứng ngoài thời đại, đứng ngoài lịch sử Hiện thực kháchquan ấy tương tác với cuộc đời của mỗi người và tạo ra những số phận khônggiống nhau Muốn đi vào thế giới bên trong của con người trước hết cần phải cócái nhìn chân thực về hoàn cảnh bên ngoài Lịch sử được Lí Nhuệ phục chế vớimục đích đó

2.1.4 Cuộc cách mạng văn hoá vô sản

Theo sát tiến trình lịch sử Trung Quốc thế kỷ XX Lí Nhuệ giành nhiềutrang viết cho thời kì Cách mạng văn hoá Bởi đó là những tháng ngày có ảnhhưởng sâu sắc tới tình cảm và nhận thức của nhà văn

Cuộc Cách mạng văn hoá là một trong những sự biến lớn nhất của TrungQuốc trong thế kỉ XX Cho đến hôm nay dư âm của nó hãy còn vang vọng trongtiểu thuyết của các nhà văn đương đại Trung Quốc như Alai, Dư Hoa, MạcNgôn, Thiết Ngưng…Mười năm Cách mạng văn hoá vô sản (1966 - 1976) làmười năm Trung quốc chìm trong loạn lạc và đau thương với 20 triệu ngườichết, 100 triệu người bị đấu tố tra tấn Với con số ấy ta có thể hình dung được

Cách mạng văn hoá đã làm đảo điên thời cuộc ra sao Tiểu thuyết Rừng hoang

của A Lai đã dùng một hình ảnh ẩn dụ cho sự kiện này đó là trận cháy rừngkhủng khiếp Trận cháy rừng ấy mang sức tàn phá không thể dập tắt Bởi “vào

thời đại này các vị thần linh cũng bỏ đi xa” [26, 202] Huynh đệ của Dư Hoa

cũng có những trang viết xúc động về cuộc sống của người dân thị trấn Lưu

trong Cách mạng văn hoá Có biết bao người phải chết trong oan uổng Họ đauđớn vì bị truy bức về tinh thần và tra tấn dã man về thể xác Tống Phàm Bình bịđánh tới chết, bố Tôn Vĩ vì không thể chịu đựng được sự hành hạ của các Hồng

vệ binh đã đóng đinh vào đầu để kết thúc cuộc đời Cách mạng văn hoá vẫn làcâu hỏi đeo đẳng nhiều người trong đó có Lí Nhuệ Đây là đoạn đối thoại giữa

Lí Kính Sinh và cô con gái bé bỏng:

“Bố ơi! Tại sao con không có ông nội, bà nội?

Ông bà nội chết rồi Tại sao chết?

Chết vì đại cách mạng văn hoá Cách mạng văn hoá là gì bố ơi?” [39, 245]

Đoạn đối thoại này thấm đẫm mùi vị thời đại Câu hỏi cuối cùng bỏ lửng

để mọi người cùng suy ngẫm Kính Sinh là người còn lại của dòng họ Lí - mộtdòng họ có lịch sử hai nghìn năm, chủ nhân của nghề làm muối tại Ngân Thành.Những người trong dòng họ Lí đã hứng chịu nhiều đau thương mất mát Cáchmạng văn hoá bùng nổ đã làm tăng thêm tấn thảm kịch của họ Vào thời điểm

ấy Cửu Tư Đường chỉ còn lại ba người là Tử Hận, ông Đông gánh nước và cậu

bé Chi Sinh Họ dựa vào nhau để sống, để chống chọi với thác lũ của thời đại.Nhưng cuối cùng Chi Sinh bị đám người độc ác ném xuống dòng Ngân Khê để

“tẩy não”, ông Đông nhảy xuống cứu cháu cũng bị dòng nước cuốn trôi và TửHận chết trong Cửu Tư Đường mà không ai hay biết

Có thể xem những khổ ải mà dòng họ Lí Trải qua cũng là những bất hạnh

mà người Trung Quốc phải chịu đựng vì sự biến động không ngừng của lịch sử.Cách mạng văn hoá kéo theo sự thay đổi long trời lở đất Người dân sống trongkhông khí ngút trời của đấu tranh mà ở đó chỉ có hai phía ta - địch, cách mạng

và phản cách mạng Những ai không được xem là thành phần cách mạng sẽ bịloại bỏ không thương tiếc Hôm nay anh là phần tử tiến bộ ngày mai có thể đã

bị đem đi đấu tố, cải tạo Cảnh tượng phê đấu xuất hiện rất nhiều trong tiểu

thuyết đương đại Trung Quốc như một nỗi ám ảnh khôn nguôi Tiểu Nhược đã

sợ tới mức tè ra quần khi nhìn thấy các Hồng vệ binh đòi những người đang bịtrói “trả nợ muốn thay đổi trời đất” [39, 305] “Hồng vệ binh dùng dây lưng vũtrang quật tới tấp lên đầu, lên lưng những người kia Duới làn roi da những tấmbiển cứ chao đảo rồi gục ngã, Tiểu Nhược thấy những khuôn mặt đẫm máu Nólại trông thấy có người đưa một ấm nước, nước nóng bốc hơi nghi ngút đổ lênđầu, lên những khuôn mặt đẫm máu, tiếng kêu, tiếng la như xé tim, xé phổi nổilên hỗn độn Những người vừa gục ngã bỗng nhảy dựng cả lên, họ lại bị đánhcho đến khi gục ngã” [39, 305] Cách mạng văn hoá đem tới sự đảo lộn ngoàisức tưởng tượng của con người Nhiều giá trị văn hoá đã bị chính bàn tay conngười thiêu huỷ, phá bỏ Nhiều nhà văn hoá bị bức hại Nhiều người không thểchịu đựng được sự dày vò, hành hạ về thể xác và tinh thần đã phải tìm đến cái

chết mong giải thoát như nhân vật Bạch Thu Vân ở tác phẩm Chốn xưa (Lí Nhuệ), bố mẹ Tôn Vĩ trong tác phẩm Huynh đệ (Dư Hoa), cậu và mẹ Đường Phi trong tác phẩm Những người đàn bà tắm (Thiết Ngưng)…

Cục diện hỗn loạn, đảo điên của Cách mạng văn hoá đã được nhiều nhà sửhọc tổng kết, Lí Nhuệ chỉ nhìn nó như một phương diện của hiện thức tác động

đến cuộc đời của các nhân vật Một số tác phẩm của Lí Nhuệ như Hậu thổ, Cây

không gió, Vạn lí vô vân cũng lấy Cách mạng văn hoá làm bối cảnh Với Cách

mạng văn hoá, Lí Nhuệ nhìn rõ hơn mối quan hệ giữa con người và lịch sử đểcảm thông, thấu hiểu hơn với những mất mát mà đồng loại của ông phải gánhchịu

Vậy là Lí Nhuệ đã bám sát và lược lại tiến trình lịch sử Trung Quốc trongthế kỷ XX Ông không tra vấn cũng không minh hoạ lại lịch sử Ông quan tâmxây dựng lịch sử trong con người Qua mỗi một sự kiện ông đều cố gắng làm rõthân phận con người với đầy đủ sự phức tạp và đa chiều của nó Lịch sử luônxuất hiện như một lực lượng xô đẩy số phận của các nhân vật để họ thấm thíahơn những đắng cay, ngang trái mà thời thế đưa lại Từ bức tranh toàn cảnh này

ông sẽ cho ta gặp biết bao thân phận chìm nổi trong thăng trầm dâu bể Lịch sửrộng lớn, chung chung sẽ được hiện hữu qua những con người cụ thể.

2.2 Tấn bi kịch của con người trong dòng chảy bất định của lịch sử

Mục đích của Lí Nhuệ khi khai thác đề tài lịch sử là để tìm kiếm một lịch

sử của con người: Sự thay đổi của thời thế khiến con người sống ra sao, khátvọng về hạnh phúc, lí tưởng niềm tin của họ thế nào Ông không xem mình là tùnhân của quá khứ nhưng ông hiểu được rằng mỗi cá nhân con người là mộtmảnh vỡ của lịch sử Nhà văn viết về lịch sử là làm công việc của một nhà khảo

cổ học đi tìm dấu ấn của nó trong thế giới tinh thần mỗi người

Ngược dòng lịch sử mà trước hết là lịch sử của gia đình, dòng tộc Lí Nhuệmang trong mình mối u hoài, thương cảm pha lẫn xót xa cho sự nhỏ bé, ngắnngủi của kiếp người Từ góc nhìn cá nhân, Lí Nhuệ không tô hồng và cũngkhông bi quan về lịch sử Ông thẳng thắn chỉ ra những mất mát mà con người

từng phải gánh chịu Mấy chục nhân vật của Chốn xưa và Ngân Thành cố sự

đều có một số phận không như ý Mỗi nhân vật có một bi kịch riêng mà nhưVương Trí Nhàn nhận xét: “trong cái vẻ phức tạp đa đoan đầy mâu thuẫn củamình, các nhân vật thường khi có cái gì gần với đời sống” [31]

Bi kịch xuất hiện khi mâu thuẫn không thể giải quyết Xung đột bi kịchthường đưa đến trạng thái đấu tranh quyết liệt Các nhân vật của Lí Nhuệ, cũngnhư câu chuyện ông kể toát lên chất bi kịch ấy

2.2.1 Bi kịch niềm tin đổ vỡ

Lí Nãi Chi là nhân vật trong tác phẩm Chốn xưa Anh là đại diện cho giới

trí thức mới mang khát vọng lớn lai muốn đổi thay xã hội Vì vậy, Nãi Chiquyết tâm đi theo cách mạng từ thuở bé Anh đã kiên quyết chối từ tình yêu củaBạch Thu Vân để không vướng bận chuyện thê nhi Lý tưởng cách mạng củaanh được thôi thúc, rèn luyện, thử thách qua nhiều tình huống khó khăn Khiđứng trên mảnh đất cách mạng Diên An, Nãi Chi xúc động đến rơi nước mắt.Anh tưởng như mình đã đi đến được chân lí, về với cội nguồn niềm tin và sức

mạnh Nhưng lịch sử không đi những vòng quay đều đặn Cách mạng văn hoábùng nổ Chỉ sau một đêm vị thứ trưởng Lí Nãi Chi đã bị gọi là kẻ phản bội, bịngười ta nhục mạ và lôi đi cải tạo Gia đình ông li tán, con gái xem bố là kẻ thù.Tại nông trường mồng 7 tháng 5, Nãi Chi được phân công chăn bò Con bòVàng đầu đàn trở thành người bạn của ông Đôi lúc nó được nghe ông thổ lộnhững u uất trong lòng bởi “ngoài những lời tự thuật ra không ai chứng minhcho sự trong sáng, ngay thẳng của Nãi Chi” [39, 281] Ông đã cố gắng kiềmchế, đợi tới khi được minh oan nhưng cái chết của người vợ thân yêu đã khiếnông gục ngã Trong đêm liên hoan nông trường mừng xuân, Nãi Chi khôngđược tham dự Ông về lán ngủ và uống chai rượu cuối cùng của đời mình “Ôngnghĩ, có thể mình không sống đến ngày đuợc chứng minh trong sáng, mà cũngkhông cần chứng minh làm gì Chợt ông cảm thấy ngọn lửa trong tim mình tắtlịm, lòng ông bỗng phẳng lặng như nước hồ thu” [39, 288] Ngoài trời tuyết phủtrắng xoá, phủ kín nỗi đau, nỗi cô đơn cùng cực của Nãi Chi Di vật Nãi Chi để

lại là tờ Nhân Dân nhật báo viết kín hai từ cách mạng Không ai hiểu ông viết

như thế để làm gì, tâm trạng lúc ấy ra sao Bi kịch của Nãi Chi là bi kịch củamột người hiến dâng cuộc đời cho lí tưởng nhưng cuối cùng lại bị lý tưởng chối

từ Ông đã nghĩ mình sẽ được minh oan nhưng phải chết trong nỗi oan ức khôngthể giãi bày Vào giây phút cuối cùng của cuộc đời niềm tin vào con đường ông

đã chọn không còn nguyên vẹn

Đổ vỡ niềm tin là một trong những bi kịch lớn nhất của con người

Sếc-xpia bằng vở kịch Ô-ten-lô đã cho chúng ta thấy khi mất niềm tin con người

đánh mất chính mình, mất đi sức mạnh để sống Nhân vật Nãi Chi cũng toát lêntấn bi kịch ấy Nó đến vào thời điểm Nãi Chi không còn cơ hội làm lại Ông đãkhông còn sức lực để bước qua thử thách quá nghiệt ngã và cay đắng, cũngkhông đủ kiên nhẫn để chờ được minh oan Cái chết trong cô đơn của ông làmàn kết của tấn bi kịch này

2.2.2 Bi kịch của những cố gắng vô vọng

Cảm nhận của Lí Nhuệ về số phận nhỏ nhoi của con người trong sự biếnđổi không ngừng của lịch sử không chỉ dừng lại ở Nãi Chi Nỗi xót xa của ôngdành cho con người còn được gửi gắm qua cuộc đời đáng khâm phục của Lí TửHận Bà lớn lên khi gia tộc họ Lí không còn hưng thịnh Bảy tuổi, Tử Hận vừalàm cha, vừa làm mẹ Để làm tròn lời hứa với người cha đã khuất, Tử Hận từchối mọi lời cầu hôn, tự tay huỷ hoại nhan sắc, quyết nuôi hai em thành người.Trong mắt người Ngân Thành, Tử Hận đã thành một huyền thoại Bà đi theocách mạng cũng vì muốn đi theo từng bước chân của cậu em Nãi Chi Bàthương lượng với Dương Sở Hùng để Nãi Chi được cứu sống Bà còn vào tùgặp Nãi Kính, hứa sẽ nuôi nấng cậu bé Chi Sinh

Nhưng những việc làm và cố gắng phi thường của bà đã biến thành công dãtràng Nãi Chi chết trong oan ức, Chi Sinh và Ông Đông bị ném xuống dòngNgân Khê và Tử Hận chết trong Cửu Tư Đưòng không ai hay biết Bà đã sốngmột cuộc đời kì lạ, sống và hi sinh cho người khác, cho dòng tộc Cuối cùng, TửHận đành bất lực trước lịch sử cuồng phong, chứng kiến từng người thân lầnlượt phải chết Cửu tư Đuờng không còn một ai Đất đai, nhà cửa được chínhquyền chia cho người khác Nấm mồ của Tử Hận không có bia mộ, chỉ có phiến

đá nhỏ chừng vài tấc làm dấu bị cỏ che khuất

Trong mối quan hệ với lịch sử, những cố gắng bằng cả sức lực và tình cảmcủa con người thật dễ trở thành tro bụi Tác giả Lí Nhuệ không cam tâm khichứng kiến sự chôn vùi, lãng quên của thời gian đối với từng con người nhỏ bécũng như tâm tư, khát vọng của họ Cuộc đời và bi kịch của Tử Hận đã là minhchứng sự lạnh lùng, vô tình, tàn nhẫn của lịch sử cũng như những mất mát màcon người gánh chịu

2.2.3 Bi kịch của sự lựa chọn

Lịch sử luôn buộc con người phải lựa chọn ở những ngã rẽ, những khúcquanh Không phải sự lựa chọn nào cũng dễ dàng và đưa tới sự thoả mãn, toại

nguyện Con người có lúc ở trong hoàn cảnh phải tranh đấu, giằng xé giữa haihướng đi, hai con đường Lí Diên An cũng trải qua giờ phút như thế! Cô là congái Nãi Chi - một người bị quy kết là kẻ phản bội nhân dân, phản bội cáchmạng Trong bối cảnh ấy Diên An chọn hướng đi trái với đạo lí nhưng hợp thờicuộc Cô phân rõ ranh giới kẻ thù với cha mình, lên Thiểm Bắc lao động, lấyanh Lệch - một bần cố nông làm chồng để đời đời trong sạch Mẹ chết cô không

để tang, cha chết cô cũng không về Vì sao Diên An lại có hành động lạnh lùng

và tàn nhẫn ấy? Vì cô muốn được sống yên ổn, muốn gột rửa tất cả để làmngười cách mạng Diên An đã lựa chọn từ bỏ gia đình để không phải chịu cảnhoan ức như cha mẹ

Có thật Diên An sắt đá như vậy? Có thật cô dễ dàng tuyệt tình với cha mẹ

và sống hạnh phúc với Lệch ở mảnh đất xa xôi này? Có thật cô thanh thản đểsống cuộc đời mới hay chỉ là tuỳ cơ ứng biến để không bị loại khỏi vòng quaycủa lịch sử Không ai biết được trước giờ động phòng, Diên An đối diện vớivầng trăng lạnh trên cao nguyên hoàng thổ Cô nhớ về ngày cha mẹ cho cô hìnhhài, vì sao cha lại đặt tên cô là Diên An Không cầm được nỗi lòng, Diên Anmặc cho những giọt nước mắt nóng hổi rơi lã chã Từ đây, Diên An lột xác trởthành một người đúng như mẫu hình của thời đại Tác giả không hề nói về cảmgiác của Diên An nhưng có lẽ đây là sự lựa chọn còn khó khăn hơn cả cái chết Nhân vật Lưu Lan Đình cũng mang tấn bi kịch tương tự Âm mưu bị bại lộ,anh buộc phải cân nhắc giữa một bên trường học và gia đình với một bên là bạođộng cách mạng Do dự, day đi dứt lại cuối cùng anh huỷ kế hoạch Nhưng LanĐình xấu hổ với lòng mình, với đồng chí và tự sát Tình thế buộc anh phải lựachọn Sự lựa chọn nào cũng khó khăn, cũng có mật đắng Lan Đình không giảiquyết được mâu thuẫn nên tìm đến cái chết như một sự giải thoát

Mỗi nhân vật đều đứng trước những tình huống không thể thoả hiệp Quyếtđịnh của họ là kết quả của một quá trình đấu tranh đầy chua xót, đắng cay thậmchí là nghiệt ngã Sự lựa chọn trước mỗi tình huống bộc lộ nhân cách và bản

lĩnh của mỗi người Phải có sự đồng cảm sâu sắc với đồng loại tác giả mới cóthể cảm nhận được nỗi đau khổ dường như không thể nói thành lời này

2.2.4 Bi kịch bất lực trước hoàn cảnh

Con người dù biết nhìn xa trông rộng cũng có lúc phải bất lực trước hoàncảnh trớ trêu của lịch sử Lưu Tam Công là đại gia trong nghề làm muối ở NgânThành Ông có nhãn quan sắc bén và chiều sâu trí tuệ Mỗi hành động của ôngđều được cân nhắc, tính toán kĩ càng Ngay từ khi Trung Quốc còn là một ốcđảo, Lưu Tam Công đã cho con trai sang Nhật du học và về mở trường học kiểumới Ông nhận Bảo Nhi làm con và đổi tên thành Lưu Chấn Võ, cho sang Nhậtcùng Lan Đình Đó cũng là một cách gieo ân tình để sau này được báo đáp bằng

ân tình

Nhưng mọi tính toán của Tam Công đều đổ bể Lan Đình và Chấn Võ đều

là thành viên của cách mạng đảng Chuyện bại lộ, ông đành cùm chân con trai

và xoay chuyển tình thế bằng tài chính Lan Đình tự sát vì thấy mình hèn nhát,yếu đuối Chấn Võ buộc phải rời khỏi Ngân Thành trong im lặng lại bị TânNiên giết chết trên thuyền Chỉ trong mấy ngày, Lưu Tam công mất hai đứa contrai Tại lễ phong Ngưu Vương, người dân Ngân Thành nhìn thấy Lưu TamCông tóc bạc trắng, nuốt nỗi đau vào lòng, nước mắt chứa chan Vậy là mọitính toán, đầu tư của ông đều vô ích Tỉnh táo, khôn ngoan cũng không lườnghết mọi tình huống Kinh nghiệm của con người trong cuộc mưu sinh không đủ

để ứng phó với sự biến đổi khôn lường của lịch sử Bi kịch của Lưu Tam Công

là bi kịch mang tính phổ quát nhưng ít khi được nói đến Nó chứng tỏ tính chất

vô thường của đời sống cũng như nỗi khổ của con người trong khát vọng chếngự và vượt lên trên hoàn cảnh

2.2.5 Bi kịch của tình yêu bị chối từ

Hoko lại mang một bi kịch khác Bi kịch của tình yêu bị chối từ Cô đemlòng yêu Âu Dương từ khi anh còn học ở xưởng sản xuất vũ khí của cha cô tạiNhật bản Mối tình trong sáng ấy âm thầm cháy với thời gian Cho tới khi biết

Âu Dương có thể chết nếu bị bắt Hoko mới như người tỉnh mộng, vứt bỏ rụt rè

để bày tỏ tình yêu cùng anh Nhưng trớ trêu thay, tai Âu Dương đã bị điếc đặc.Anh cũng không nhận tấm lòng của Hoko vì ngày mai anh sẽ đầu thú Ngày ÂuDương bị chém đầu cũng là ngày Hoko phải về nước Cô sống trong đỉnh điểmcủa tuyệt vọng và không hiểu vì sao số mình lại thê thảm đến thế Hai lần bày tỏtình yêu thì một lần với đôi tai điếc, một lần với cái đầu đã lìa khỏi cổ Mãi mãitình yêu của cô không được đón nhận và đáp đền Cô quỳ trước cái đầu của ÂuDương và hát cho người tình nghe

Cuồng phong bay tới núi Ba Ngôi lá đỏ bay đầy trời

Lá bay đầy ruộng, đầy khe suối, nhuốm đỏ dòng sông, bập bềnh trôi

Hoa đẹp đã vội tàn, hận suốt đời lẻ bóng

Lệ đỏ tràn mi, mưa hoài trời không tạnh

Gió thổi hoa bay, mưa hoa rụng

Hoa đi xuân cũng đi, trái tim ta tan nát

Hận đời nhiều khổ đau, sóng gió không ngừng xô

Lòng đau chịu sao thấu, lệ người chảy thành sông

Ôi số phận đáng thương, chết đi còn hơn sống

Nếu đời là như vậy, khó rũ buồn trong tim

Mộ phần cũng không động lòng, tiếng khóc như gió thu

cuộc đời đắng cay, khổ đau không thôi

Thà gieo mình ngọn sóng, để cùng chàng sánh vai

Ngôi sao em đơn chiếc, tìm đâu chốn nương thân, hỡi ơi Ngân Hà [41,266].

Hoko quay về Nhật Bản, mang theo vết thương lòng và những câu hỏi về

Âu Dương, về Trung Quốc Cô vô tình can dự vào lịch sử Ngân Thành để nhận

về cay đắng, xót xa Tình yêu của cô bị chối từ không phải vì Âu Dương khôngcảm nhận, không rung động mà vì anh đã chọn cái chết Lời hẹn kiếp sau của

Âu Dương càng cứa sâu vào lòng Hoko Cô không thể trách chàng trai mangnhiều cao vọng kia, cũng không thể trách mình không sớm bày tỏ tấm lòng Bi

Kịch của Hoko càng trở nên chua xót khi cái chết của người cô yêu không mangtới một sự thay đổi nào cho Ngân Thành

2.2.6 Bi kịch của hành động bất đắc dĩ

Nhiếp Cần Hiên là một nhân vật để lại nhiều ấn tượng cho độc giả Ngườilính già này ôm một khối sầu trước thời cuộc Ông biết triều Thanh đã đi đếnhồi kết nhưng vẫn phải làm trọn nhiệm vụ của một người giữ thành Nhiếp CầnHiên tự thấy mình lạc lõng Ông chua chát: “mình chẳng khác gì một ngườikhách qua đường bỗng bị kẻ khác lôi lên sân khấu trước ánh mắt của đông đảokhán giả” [41, 103] Ông đã ở cái tuổi không thể thăng quan, hơn nữa thời cùngthế tận, ông tận trung cũng không giúp ích gì cho triều đình già cỗi “Ông cũngnhư cái điếu cạnh bàn kia, lửa và khói đã tắt lạnh từ lâu, chẳng thể nào bon chenvới đời được nữa” [41, 105] Biết vậy nhưng ông đành phải làm nốt phần việcbất khả kháng lúc cuối đời là truy tìm loạn đảng Để tìm ra kẻ ném bom mưu sáttri phủ, Nhiếp Cần Hiên buộc phải bắt bớ và giết người kể cả những người vôtội Khi đối diện với Âu Dương ông mang một nỗi buồn khó thốt thành lời Ôngbiết mình sẽ đạt được mục đích là tìm ra đồng phạm của Âu Dương và giết chếtanh nhưng cục diện Ngân Thành và Trung Quốc sẽ chẳng có gì thay đổi Ôngđang làm một việc bất đắc dĩ, vô nghĩa và chẳng ích lợi cho ai Sau khi đâmvào ngực Âu Dương, Nhiếp cần Hiên khóc như mưa như gió Ông khóc cho sựbất lực, khóc vì thương cảm cho một thanh niên nhiệt thành lí tưởng mà bỏmạng Đã hơn một lần Lí nhuệ nói đến tấn bi kịch kiểu Nhiếp cần Hiên Thầygiáo Trương Trọng Ngân ở tác phẩm “Vạn lí vô vân” cũng mang tinh thần hệtnhư vị quan thống lĩnh này Họ biết việc mình làm không có kết quả nhưng vẫn

cố làm cho tròn phận sự để rồi luôn dằn vặt, day dứt, bi phẫn Nỗi lòng ấy gópthêm một mảng màu vào bức tranh tinh thần nhiều khổ đau của con người tronglịch sử mà Lí Nhuệ đang khắc họa bằng thế giới tiểu thuyết

2.2.7 Bi kịch tha hương

Đỗ Phủ khi xa quê vì loạn lạc đã viết những câu thơ nghẹn ngào trong nước mắt:

Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ

Cô chu nhất hệ cố viên tâm Thu hứng

Đỗ Phủ đã nói hộ tâm tình của biết bao người buộc phải sống phiêu bạt, thaphương vì sự biến động của thời cuộc Lý Thu Vân theo chồng lưu lạc ở chântrời xa lạ, bặt vô âm tín suốt mấy chục năm trời với người thân Trong lòng bàluôn đau đáu nỗi nhớ nơi chôn nhau cắt rốn Bà viết thư cho Kinh Sinh nhờ anh

về quê chụp cho bà vài bức ảnh để được sống lại những ngày đã lùi vào dĩ vãng

Bà gửi về cho Kinh Sinh những bức ảnh cũ như muốn ngược dòng kỉ niệm

“Từng tấm ảnh ố vàng gắn với cuộc đời một phụ nữ phiêu bạt, gắn với nhữngcâu chuyện cổ xưa và ngưng đọng Kinh Sinh nhìn những bức ảnh biết rằngngười phụ nữ này đang gửi những năm tháng cuộc đời về quê hương, gửi vềngười thân” [39, 326] Bà mong chờ ngày được gặp người thân suốt mấy chụcnăm ròng Tới lúc gặp được Kinh Sinh thì những người ruột thịt của bà đã trởthành thiên cổ Ngân Thành cũng không còn là Ngân Thành luôn sống trong kí

ức Cuộc tái ngộ với người thân sau bao năm xa cách cũng kết thúc chóng vánh

vì lúc này bà đã mắc chứng mất trí của người già Ngay cả cha của mình bàcũng không thể nhớ Niềm vui bà mong chờ là một người bạn trên vô tuyến ởchương trình dành cho người già Kinh Sinh không cầm được nước mắt trướctình cảnh của người bác Cuộc đời con người không còn lại gì ngoài nỗi cô độc,trống rỗng Đó là nỗi mất mát tinh thần mà không thể diễn tả bằng lời Cõi thựckhông còn, cõi nhớ mong cũng đã mất Với bi kịch của Thu Vân, Lí Nhuệ đãkhắc sâu hơn nỗi đau vô tận của con người

2.2.8 Bi kịch âm mưu bất thành

Tác phẩm Chốn xưa có nhiều sự việc đan chéo nhau Bên cạnh diễn biến ở

nhà họ Lý là câu chuyện của nhà họ Bạch Ân oán giữa vợ cả Phượng Nghi Và