Mục đích của nghiên cứu này là nhằm xác định mức độ ảnh hưởng của tài sản thương hiệu đến chuỗi giá trị nhượng quyền, từ đó đề xuất các hàm ý phù hợp cho các doanh nghiệp kinh doanh hiệu quả trong lĩnh vực F&B tại thành phố Hồ Chí Minh.
Trang 1TÀI SẢN THƯƠNG HIỆU VÀ GIÁ TRỊ CHUỖI NHUỢNG QUYỀN THƯƠNG MẠI
TRONG LĨNH VỰC F&B TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH BRAND EQUITY AND VALUE CHAIN OF FRANCHISING IN F&B IN HO CHI MINH CITY
Cao Minh Trí, Nguyễn Thị Diệu Linh
Trường ĐH Mở TP.HCM Email: tri.cm@ou.edu.vn
Tóm tắt
Mục đích của nghiên cứu này là nhằm xác định mức độ ảnh hưởng của tài sản thương hiệu đến chuỗi giá trị nhượng quyền, từ đó đề xuất các hàm ý phù hợp cho các doanh nghiệp kinh doanh hiệu quả trong lĩnh vực F&B tại thành phố Hồ Chí Minh Nghiên cứu vận dụng kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng theo 3 giai đoạn: nghiên cứu định tính (05 chuyên gia và 10 quản lý), nghiên cứu định lượng sơ bộ (30 đáp viên) và nghiên cứu định lượng chính thức (300 đáp viên) Kết quả nghiên cứu cho thấy liên tưởng thương hiệu, nhận biết thương hiệu, trung thành thương hiệu có tác động trực tiếp, cùng chiều đến các hoạt động chính của chuỗi giá trị nhượng quyền thương mại như hoạt động bán hàng và dịch vụ khách hàng, hoạt động marketing thị trường đầu ra, hoạt động sản xuất và tác nghiệp, hoạt động chuyển giao; trong khi đó, chất lượng cảm nhận không có mối quan hệ có
ý nghĩa với các hoạt động chính của chuỗi nhượng quyền thương mại, mặt khác đối với hoạt động marketing thị trường đầu ra, chất lượng cảm nhận còn có tác động ngược chiều
Từ khóa: Chuỗi giá trị, F&B, nhượng quyền, tài sản thương hiệu, thành phố Hồ Chí Minh
Abstract
The research objectives were to identify the effect of brand equity on value chain of franchising, then give some suggestions for enterprises to be successful in F&B in Ho Chi Minh City This research used both qualitative and quantitative research methods in 3 phases: qualitative (5 experts and 10 managers), pilot quantitative (30 respondents) and final quantitative (300 respondents) The results showed that brand association, brand awareness, brand loyalty had directly and positively effect on primary activities of value chain of franchising such
as sales and customer service, marketing, operation and transferring; meanwhile, perceived quality did not have
the meaningful relationship to these activities, but had negatively effect on marketing
Keywords: Value chain, F&B, franchising, brand equity, Ho Chi Minh City
1 Sự cần thiết của nghiên cứu
Trong những năm gần đây, nhượng quyền thương mại trở thành một hình thức kinh doanh được lựa chọn nhiều nhất để khởi nghiệp, phát triển hay mở rộng hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp Đây là việc xuất khẩu mô hình và thương hiệu thay vì xuất khẩu hàng hóa, đóng góp rất lớn vào sự chuyển đổi kinh tế sản xuất sang kinh tế dịch vụ, kinh tế tri thức với giá trị xuất khẩu cao hơn nhiều lần Do đó nhượng quyền thương mại được xem là mô hình kinh doanh chủ đạo để doanh nghiệp vươn ra thị trường thế giới
Tại Việt Nam hoạt động nhượng quyền bắt đầu vào giữa thập niên 90 của thế kỷ XX, mãi đến năm 2005 thì mới chính thức được đề cập trong Luật thương mại (điều 284) và bắt đầu phổ biến hơn từ khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007 Khi hành lang pháp lý vận hành hoạt động của các doanh nghiệp trong nước được cải thiện, mang chuẩn quốc tế và tạo nhiều điều kiện hơn cho các doanh nghiệp nước ngoài kinh doanh tại Việt Nam thì hàng loạt các thương hiệu nổi tiếng xuất hiện đến từ các quốc gia như Mỹ, Úc, Singapore, Thái Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, Hồng Kong thuộc các lĩnh vực khác nhau gồm thức ăn nhanh, giải khát, nhà hàng, giáo dục,… Theo thống kê của Bộ Công Thương, tính đến tháng 12/2018, đã có đến 213 thương hiệu nước ngoài nhượng quyền vào Việt Nam thuộc nhiều ngành kinh doanh khác nhau, trong đó có tới 40% là các thương hiệu chuyên về thực phẩm và đồ uống (F&B- Food and Beverage) với các tên tuổi lớn như Coffee Club (Úc) là cửa hàng bán lẻ thực phẩm và đồ uống có nhãn hiệu The Coffee Club; Ten Ren Tea (Đài Loan)
Trang 2kinh doanh đồ uống không cồn nhãn hiệu Cha For Tea; Dining Innovation Asia – Pacific Ptd Ltd (Singapore) kinh doanh chuỗi nhà hàng BBQ và Shabu Sabu Nhật Bản; C&C Cavin Co., Ltd (Thái Lan) với chuỗi nhà hàng mang thương hiệu Mays Urban Thai Dine,…
Tuy nhiên, khi thương hiệu ngoại đến Việt Nam nhượng quyền đã lên đến hàng trăm thì thương hiệu Việt chỉ mới chiếm thiểu số trong thị trường nhượng quyền; trong đó, một số nhượng quyền thành công có thể kể đến là Trung Nguyên, Phở 24, Kinh Đô Bakery, Cộng cà phê… Nguyên nhân chính là
đa số doanh nghiệp hoạt động với mô hình nhỏ lẻ, thiếu vốn, thiếu kinh nghiệm quản lý và lúng túng trong việc xây dựng chiến lược nhượng quyền (Phạm Thị Quỳnh Vân, 2015) Kết quả là dẫn đến những xung đột, tranh chấp về quyền lợi của các bên khi ký kết hợp đồng nhượng quyền thương mại
Trong khi đó, các nước đã phát triển như Mỹ, Canada, Tây Âu, Nhật, Úc… tập trung phát triển kinh tế dịch vụ với hình thức kinh doanh nhượng quyền Có nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng, bất kỳ ngành nghề nào cũng có một chuỗi giá trị từ đầu vào đến đầu ra, bắt đầu từ nguyên vật liệu thô, kết thúc bằng mô hình và dịch vụ cung cấp sản phẩm đã hoàn thành đến tay người tiêu dùng Trong hành trình tạo ra các giá trị đó, khi dịch chuyển càng gần đến người tiêu dùng thì giá trị cộng hưởng tạo nên giá trị sản phẩm càng lớn, lợi nhuận kinh doanh càng cao Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về chuỗi giá trị, như lĩnh vực sản xuất đã được nghiên cứu hơn ba mươi năm (Porter, 1985), còn chuỗi giá trị dịch vụ thì chỉ thực sự được phát triển từ năm 2006 (Gabriel, 2006) Bên cạnh các nghiên cứu về từng chuỗi giá trị đơn lẻ thì cũng đã có một số nghiên cứu so sánh hoặc áp dụng cả hai mô hình chuỗi giá trị trong lĩnh vực sản xuất và dịch vụ Tuy nhiên, rất hiếm để tìm thấy những nghiên cứu về chuỗi giá trị trong những ngành kết hợp giữa lĩnh vực sản xuất và dịch vụ, trong đó có thể kể đến chuỗi giá trị nhượng quyền thương mại, đặc biệt là trong lĩnh vực F&B Tại Việt Nam, tính đến thời điểm nhóm tác giả thực hiện đề tài này thì chưa có nghiên cứu nào về vấn đề này Điều này có thể lý giải bởi sự phát triển của ngành nhượng quyền tại nước ta còn khá mới
Theo Công ty Brand Finance (chuyên định giá thương hiệu hàng đầu thế giới), giá trị thương hiệu thường chiếm khoảng 47% tổng giá trị doanh nghiệp ở các nước trên thế giới Còn ở Việt Nam, con số này không tính được vì không nằm trong bảng cân đối kế toán, sổ sách theo dõi sự biến động của tài sản không có tài sản vô hình là thương hiệu của doanh nghiệp; vì vậy, khi thực hiện mua bán, sáp nhập, nhượng quyền,… các doanh nghiệp Việt Nam bị mất một phần tài sản (Báo Vietnam.net)
Đa phần các doanh nghiệp nội ít đầu tư xây dựng, bảo vệ tài sản thương hiệu lâu dài, mà xu thế người tiêu dùng hiện nay thì lựa chọn sản phẩm theo thương hiệu do dễ dàng tiếp cận với thông tin và sẵn sàng chi nhiều tiền hơn để trải nghiệm một thương hiệu lớn, nổi tiếng Trước điều kiện thị trường như vậy, nếu thương hiệu Việt Nam bỏ quên tài sản vô hình của mình thì khó mà cạnh tranh được Do đó, nếu nói phát triển kinh doanh bằng tài sản thương hiệu thì nhượng quyền chính là mô hình khai thác triệt để nhất Cái mà đối tác nhận quyền mua, ngoài quy trình và hệ thống vận hành, chính là niềm tin vào sự phát triển của một thương hiệu Như vậy, luận về việc nâng cao giá trị doanh nghiệp nói chung hay khai thác tài sản để phát triển kinh doanh nói riêng, thương hiệu chính là tài sản quý giá nhất của một hệ thống nhượng quyền Đối với người tiêu dùng, chỉ có một quan hệ chung là tương tác giữa thương hiệu và người bỏ tiền ra để mua một lời hứa, một sự cam kết từ thương hiệu và lời hứa đó, sự cam kết đó phải được thực hiện ở bất kỳ chi nhánh nào trong hệ thống
Chính vì vậy, mục đích của nghiên cứu này là nhằm xác định mức độ ảnh hưởng của tài sản thương hiệu đến chuỗi giá trị nhượng quyền, từ đó đề xuất các hàm ý phù hợp cho các doanh nghiệp
kinh doanh hiệu quả trong lĩnh vực F&B tại thành phố Hồ Chí Minh
2 Cơ sở lí luận
2.1 Khái niệm
Trong lĩnh vực F&B, quyền thương mại là một tập hợp quyền sở hữu công nghiệp và sở hữu trí tuệ liên quan tới nhãn hiệu, tên thương mại của đồ ăn, thức uống, biển hiệu cửa hàng, các bí quyết hoặc giải pháp kinh doanh được ứng dụng trong quá trình tạo ra và bán sản phẩm hoặc cung cấp dịch
vụ tới khách hàng cuối cùng
Trang 3Theo các nghiên cứu trên thế giới, nhượng quyền thương mại được tiếp cận dưới nhiều góc nhìn khác nhau Đó là mối quan hệ hợp đồng mà trong đó bên nhượng quyền cấp quyền sử dụng nhãn hiệu của doanh nghiệp, chương trình tiếp thị và cơ chế quản trị điều hành cho bên nhận quyền, cho phép bên nhận quyền có thể tiến hành nhượng quyền thương mại của riêng mình trong một thời gian nhất định và tại một địa điểm cụ thể (Raab và Matusky, 1987; Vaughn, 1979) Hoặc hướng tiếp cận khác cho rằng, các bên nhượng quyền và nhận quyền chia sẻ khoản mục về đầu tư và lợi nhuận (Sherman, 1993; Spinelli và Birley, 1996) hay nhượng quyền thương mại giúp xác định mô hình kinh doanh mà nhà nhận quyền cung cấp một dịch vụ đáng giá cho khách hàng (Price, 1997; Stanworth, 1999)
Tại Việt Nam, Luật Thương mại năm 2005 có nêu rõ tại Điều 284 Mục 8 Chương VI rằng nhượng quyền thương mại là hoạt động thương mại, theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ theo hai (02) điều kiện Thứ nhất, việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ được tiến hành theo cách thức tổ chức kinh doanh
do bên nhượng quyền quy định và được gắn với nhãn hiệu hàng hoá, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền Thứ hai, bên nhượng quyền có quyền kiểm soát và trợ giúp cho bên nhận quyền trong việc điều hành công việc kinh doanh Tuy nhiên, cách hiểu như trên dường như chưa đầy đủ Trong thực tế, nhượng quyền thương mại chủ yếu được xác định trong các điều khoản của thỏa thuận kinh doanh hợp pháp giữa hai đối tác - bên nhượng quyền và bên nhận quyền Trong đó, bên nhượng quyền xác lập trước một sự kinh doanh thử nghiệm trên thị trường hàng hóa và/hoặc dịch vụ và tham gia vào một quan hệ hợp đồng với một
số lượng các nhà nhận quyền, thường chủ doanh nghiệp nhỏ, những người phải hoạt động kinh doanh theo nhượng quyền thương hiệu đã được quy định (Curran và Stanworth, 1983)
Do vậy, các hợp đồng được ký kết giữa các bên đã làm cho nhượng quyền thương mại trở thành một hình thức kinh doanh rất đặc biệt: Trong quan hệ nhượng quyền thương mại, bên nhượng quyền đã cung cấp được phương pháp điều hành và tư vấn hỗ trợ về việc thành lập mới các đại lý và cũng đảm bảo tiếp tục hỗ trợ cho bên nhận quyền Ngược lại, bên nhận quyền phải trả cho bên nhượng quyền một số tiền lệ phí đăng ký một lần (phí nhượng quyền) và các chi phí khác cho các dịch vụ thường xuyên (tức là tiền bản quyền trên doanh số bán hàng, chi phí quảng cáo, tiếp thị) (Fulop và Forward, 1997) Bản thân mỗi cửa hàng nhượng quyền lĩnh vực F&B không thể tự mình tổ chức hoạt động một cách độc lập mà cần có sự hợp tác liên kết một cách chặt chẽ cùng nhà nhượng quyền thông qua các yếu tố chuyển giao như: các loại phí, mô hình kinh doanh, sự hỗ trợ, và các yếu tố quan hệ như: cam kết, niềm tin, sự hợp tác, sự hài lòng
Có bốn hoạt động chính trong mô hình chuỗi giá trị nhượng quyền thương mại lĩnh vực F&B (Nguyễn Khánh Trung và cộng sự, 2018) Đầu tiên là hoạt động chuyển giao Bên nhượng quyền phải chuyển giao cho đối tác cách thức mà bên nhượng quyền tạo ra sản phẩm bao gồm cơ sở vật chất, khả năng quản lý tài chính, thương hiệu, nhãn hiệu sản phẩm dich vụ, bí quyết, công thức sản xuất, sự hỗ trợ về đào tạo, quản lý, marketing, tài chính,… và các yếu tố khác theo hợp đồng Bên nhận nhượng quyền phải trả phí nhượng quyền khi ký kết hợp đồng và phí vận hành trong một khoảng thời gian để duy trì hoạt động của mình Kế tiếp là hoạt động sản xuất và tác nghiệp Đây là quá trình từ khi bên nhận nhượng quyền nhập vào nguồn nguyên vật liệu cho đến khi tạo ra được sản phẩm đưa ra thị trường Hoạt động này đóng góp vào chuỗi giá trị chung nếu đảm bảo được các mục tiêu về bảo đảm chất lượng sản phẩm theo yêu cầu của khách hàng, giảm thiểu chi phí, xây dựng tốt mối quan hệ khách hàng, sản xuất và cung ứng dịch vụ linh động, nhanh chóng, đảm bảo Thứ ba là hoạt động marketing trên thị trường đầu ra, là việc làm cho người tiêu dùng nhận biết được thương hiệu, khơi gợi sự liên tưởng về thương hiệu khi họ có nhu cầu Thường thì bên nhận nhượng quyền sẽ được hỗ trợ từ bên nhượng quyền trong hoạt động này để có sự đồng nhất trong toàn bộ chuỗi Cuối cùng là bán hàng và
dịch vụ khách hàng Bán hàng là tạo ra ra lợi nhuận cho chuỗi, là thước đo mức độ thành công trong
một doanh nghiệp Dịch vụ khách hàng là một trong những hoạt động quan trọng ảnh hưởng đến sự đánh giá, cảm nhận của người tiêu dùng về một thương hiệu, đồng thời tạo ra lượng khách hàng trung thành cho thương hiệu
Trang 4Aaker (1991, 1992, 1996) đưa ra khái niệm tài sản thương hiệu dựa trên quan điểm khách hàng gồm năm thành phần cấu thành: Sự nhận biết thương hiệu; Sự liên tưởng thương hiệu; Chất lượng cảm nhận thương hiệu; Lòng trung thành thương hiệu; Các giá trị tài sản khác (không sử dụng trong nghiên cứu này) Người mua thường sẽ lựa chọn thương hiệu mà họ đã biết do cảm thấy được sự an toàn, thoải mái hơn Người ta thường nghĩ rằng một thương hiệu được nhiều người biết đến thì sẽ đáng tin hơn, chất lượng tốt hơn so với những thương hiệu ít người biết đến Sự nhận biết thương hiệu rất quan trọng khi mà họ hoạch định thương hiệu từ trước khi mua Liên tưởng thương hiệu là niềm tin, cảm nhận và kiến thức của khách hàng có được về một thương hiệu nào đó từ truyền thông, quảng cáo của doanh nghiệp và chính trải nghiệm của khách hàng Chất lượng cảm nhận của khách hàng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định mua sắm và sự trung thành sau này của họ đối với một thương hiệu, đặc biệt trong trường hợp người mua không có thời gian hoặc không thể nghiên cứu kỹ lưỡng các tính năng sản phẩm trước khi mua Bên cạnh đó, chất lượng cảm nhận còn hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc xác định chính sách giá cao, tạo ra lợi nhuận nhiều hơn để tái đầu tư vào việc xây dựng thương hiệu Nếu một thương hiệu được đánh giá cao ở một sản phẩm nào đó thì sản phẩm mà doanh nghiệp sắp giới thiệu sẽ dễ dàng được người mua đánh giá cao và tiếp nhận Thông thường, việc tìm kiếm khách hàng mới sẽ tốn kém hơn nhiều so với việc duy trì được khách hàng cũ Điều này rất quan trọng trong thị trường khi mà việc khách hàng chuyển đổi sang sử dụng sản phẩm của những đối thủ cạnh tranh một cách dễ dàng Đối với khách hàng trung thành, họ hài lòng với các sản phẩm thì doanh nghiệp còn được một lợi ích khá lớn đó là họ sẽ giới thiệu và thuyết phục người thân hay bạn bè cùng
sử dụng Bên cạnh đó, sự trung thành thương hiệu sẽ làm khó khăn cho các đối thủ cạnh tranh trong việc tìm kiếm khách hàng mới
2.2 Nghiên cứu trước có liên quan
Nguyễn Khánh Trung (2015) đã chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến giá trị, sự thành công của chuỗi nhượng quyền thương mại trong ngành giải khát tại Việt Nam, bao gồm 4 yếu tố chính là chuyển giao, tiếp nhận, quan hệ môi trường, đồng thời chỉ ra cách thức mà các yếu tố này tác động đến hoạt động kinh doanh của các cửa hàng nhượng quyền Các yếu tố ảnh hưởng được đo lường theo khía cạnh doanh nghiệp gồm bên nhượng quyền, và bên nhận nhượng quyền Bên cạnh đó, Nguyễn Khánh Trung
và cộng sự (2018) đã kết hợp chuỗi giá trị trong sản xuất của Porter (1985) và chuỗi giá trị trong ngành dịch vụ của Gabriel (2006) để chỉ ra các thành phần trong chuỗi giá trị nhượng quyền trong lĩnh vực F&B bao gồm 8 thành phần là hoạt động chuyển giao, sản xuất và tác nghiệp, lãnh đạo và quản lý chung, quản lý con người, marketing đầu ra, bán hàng và dịch vụ khách hàng, cơ sở vật chất, nghiên cứu và phát triển
Madanoglu và Shoham (2015) đã nghiên cứu về các yếu tố đẩy và kéo trong nhượng quyền thương mại quốc tế tại Mỹ Nghiên cứu chỉ ra mức độ ảnh hưởng khác nhau của điều kiện thị trường nội địa (yếu tố đẩy) và quốc tế (yếu tố kéo) trong sự phát triển kinh doanh nhượng quyền và tạo ra giá trị trong chuỗi Đồng thời nghiên cứu này cũng chỉ ra được những tác động tích cực đến sự phát triển kinh tế khi thực hiện nhượng quyền ra nước ngoài McDonnell và cộng sự (2011) đã có nghiên cứu về chất lượng mối quan hệ, lòng trung thành và sự hợp tác của bên nhận nhượng quyền– trường hợp chuỗi nhượng quyền cửa hàng tiện lợi ở Đài Loan Kết quả cho thấy các yếu tố này có sự tác động qua lại lẫn nhau để duy trì giá trị của chuỗi nhượng quyền: chất lượng mối quan hệ có mối tương quan tích cực đến lòng trung thành của bên nhận nhượng quyền và sự hợp tác giữa hai bên, trong đó sự hợp tác
giữa hai bên lại có sự ảnh hưởng đáng kể đến lòng trung thành của bên nhận nhượng quyền
2.3 Giả thuyết và mô hình nghiên cứu đề xuất
Nhắc đến nhượng quyền thương mại, các tác giả thường đứng trên quan điểm một doanh nghiệp để đo lường sự thành công của mô hình chuỗi Sự thành công được đo lường dựa trên bên nhượng quyền và bên nhận nhượng quyền thông qua các yếu tố như chuyển giao, tiếp nhận, môi trường, quan hệ, lãnh đạo và quản lý chung, lòng trung thành của bên nhận nhượng quyền, Trong khi
đó, sự thành công của một chuỗi các cửa hàng kinh doanh theo hình thức nhượng quyền thương mại và
Trang 5cả những hình thức khác đều cần phải được đo lường theo khía cạnh khách hàng để có cái nhìn tổng quan về kết quả hoạt động, giá trị của chuỗi, vì khách hàng là những người lựa chọn và sử dụng dịch
vụ của doanh nghiệp, số lượng khách hàng mà doanh nghiệp có, tình cảm của khách hàng đối với doanh nghiệp sẽ phần nào phản ánh được mức độ lợi nhuận, khả năng tồn tại của thương hiệu trên thị trường,… đồng thời khách hàng còn là một kênh marketing giúp quảng bá hình ảnh thương hiệu và thu hút những khách hàng mới biết đến, sử dụng thương hiệu
Tài sản thương hiệu là một trong những yếu tố cốt lõi khi doanh nghiệp áp dụng nhượng quyền thương mại, do đó đối với chuỗi giá trị nhượng quyền thương mại, tài sản thương hiệu sẽ có những tác động đáng kể Tuy nhiên, hầu như có rất ít những nghiên cứu đo lường sự tác động của tài sản vô hình này đến giá trị của chuỗi nhượng quyền, sự thành công của chuỗi, hay chỉ ra mối tương quan giữa các yếu tố thuộc tài sản thương hiệu với các thành phần trong chuỗi giá trị nhượng quyền thương mại Do
đó, nghiên cứu này sẽ dựa trên mô hình của Aeker (1991, 1992, 1996) để xây dựng thang đo tài sản thương hiệu cho chuỗi cửa hàng F&B, từ đó chỉ ra mối liên hệ giữa các yếu tố của tài sản thương hiệu với chuỗi giá trị nhượng quyền Thang đo tài sản thương hiệu trước hết đo lường dựa trên khách hàng
và không có mối quan hệ với doanh nghiệp Sau đó, nhìn từ khía cạnh doanh nghiệp để xác định những thành phần của chuỗi giá trị, tiếp theo là chỉ ra yếu tố nào thuộc tài sản thương hiệu là có ảnh hưởng đến những thành phần đó, và ảnh hưởng tới toàn bộ chuỗi giá trị
Hình 1 Giả thuyết và mô hình nghiên cứu đề xuất
3 Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu vận dụng kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng theo 3 giai đoạn
Nghiên cứu định tính được vận dụng cho tổng quan các lý thuyết, và kế thừa các nghiên cứu
đi trước từ các nguồn thông tin thứ cấp, trên cơ sở đó phát triển các giả thuyết và xây dựng mô hình nghiên cứu Nghiên cứu định tính cũng được tiến hành bằng cách phỏng vấn sâu 05 chuyên gia trong lĩnh vực nhượng quyền thương mại và đại diện quản lý của 10 hệ thống nhượng quyền thương mại trong lĩnh vực F&B tại thành phố Hồ Chí Minh bằng hình thức thảo luận nhóm Thông tin thu thập được từ nghiên cứu định tính dùng để khám phá, chọn lọc và điều chỉnh yếu tố tài sản thương hiệu ảnh hưởng đến các thành phần trong chuỗi giá trị nhượng quyền cũng như hiệu chỉnh thang đo sử dụng từ những nghiên cứu trước trong chuỗi giá trị nhượng quyền thương mại lĩnh vực F&B để đưa vào thực hiện nghiên cứu định lượng Kết quả có 3 biến thuộc tài sản thương hiệu tác động lên hoạt động chính được đưa vào bảng khảo sát: Thương hiệu X luôn cho ra những sản phẩm độc đáo, hấp dẫn; Tôi biết đến thương hiệu X qua việc giới thiệu của nhân viên cửa hàng
Nghiên cứu định lượng sơ bộ được thực hiện trên 30 đáp viên thông qua phương pháp khảo sát
phỏng vấn trực tiếp bằng bảng hỏi tại 4 điểm gần khu vực quán Phúc Long (đường Nguyễn Huệ), Trung Nguyên (đường Nguyễn Văn Cừ), trà sữa BoBaBop (đường Bình Thạnh) và trà sữa Hot&Cold (đường Hoàng Hoa Thám) tại thành phố Hồ Chí Minh Thông tin thu thập dùng để sàng lọc các biến quan sát đo lường các khái niệm thành phần của tài sản thương hiệu và giá trị gia tăng trong chuỗi giá trị nhượng quyền thương mại lĩnh vực F&B Phương pháp phân tích độ tin cậy Cronbach’s Alpha thông qua phần
Tài sản thương hiệu
Hoạt động chuyển giao
Sản xuất và tác nghiệp
Marketing trên thị trường đầu ra
Bán hàng và dịch vụ khách hàng
H1+
H4+
H3+
H2+
Trang 6mềm SPSS được sử dụng Dựa vào kết quả nghiên cứu định lượng sơ bộ, mô hình nghiên cứu và thang
đo chính thức được hoàn thiện đưa vào giai đoạn nghiên cứu định lượng chính thức
Nghiên cứu định lượng chính thức được thực hiện thông qua khảo sát 300 đáp viên trong hệ
thống nhượng quyền thương mại lĩnh vực F&B tại thành phố Hồ Chí Minh Đây là những đối tượng hiểu rõ về các hoạt động của cửa hàng và thường chịu trách nhiệm về hiệu quả hoạt động của nhà nhượng quyền trước nhà nhận quyền Dữ liệu thu thập được dùng để đánh giá độ tin cậy của các thang
đo, phân tích nhân tố, phân tích tương quan, kiểm định mô hình và các giả thuyết bằng phương pháp hồi quy được chạy trên phần mềm thống kê SPSS 23.0
Bảng 1 Thang đo Tài sản thương hiệu
1
Nhận biết
thương
hiệu
Nhận biết logo, slogan của thương hiệu X một cách nhanh chóng
Aaker (1991,1996) Ngô Thị Ngọc Huyền và cộng sự (2014)
Nguyễn Minh Nhựt và Lê Thị Thu Trang (2014)
TSNB1
2
Trần Đăng Khoa (2017) Musekiwa và cộng sự (2013)
TSNB2
3 Khi nghĩ đến việc giải khát thì thương hiệu X xuất
hiện đầu tiên trong suy nghĩ của tôi Musekiwa và cộng sự (2013) TSNB3
4 Liên
tưởng
thương
hiệu
X có sản phẩm/dịch vụ nổi bật Hoàng Thị Phương Thảo và
Thái Tú Uyên (2014) TSLT1
6 X mang lại bầu không khí dễ chịu khi tiếp xúc Thọ và Trang (2003) TSLT3
7 “Thân thiện với khách hàng” là cụm từ để mô tả nhân viên tại X Aaker (1996, 1997)
Keller (1993, 2008) TSLT4
8
Chất
lượng
cảm nhận
X là một thương hiệu đáng tin cậy nhất trong tất
cả các của cửa hàng có trên hiện trường
Nguyễn Minh Nhựt và Lê Thị Thu Trang (2014)
Hoàng Thị Anh Thư (2016)
TSCN1
9 X được đánh giá cao so với các cửa hàng trong khối ngành giải khát Trần Đăng Khoa (2017)
Hoàng Thị Anh Thư (2016) TSCN2
10
Quy trình pha chế chuyên nghiệp Aeker (1996, 1997)
Buil và cộng sự (2008) Keller (1993, 2008)
TSCN3
11 Trung
thành
thương
hiệu
Tôi và gia đình thường giải khát tại cửa hàng của
X
Musekiwa và cộng sự (2013)
TSTT1
12 Tôi sẽ tiếp tục dùng các sản phẩm của X trong
thời gian tới
Yoo và cộng sự, 2000
TSTT2
13 Tôi sẽ nói những điều tốt đẹp về thương hiệu X
với mọi người xung quanh
Aeker (1996, 1997)
TSTT3
Trang 7Bảng 2 Thang đo Tài sản thương hiệu ảnh hưởng đến hoạt động chuyển giao
1 Tôi biết tên thương hiệu X Aaker (1991,1996)
2 Tôi nhận ra được thương hiệu X
Lê Đăng Lăng (2014) Nguyễn Đình Thọ & Nguyễn Thị Mai Trang (2011)
HD2
3 X là một thương hiệu đáng tin cậy nhất
trong tất cả các cửa hàng có trên thị trường
Nguyễn Minh Nhựt và Lê Thị Thu Trang (2014)
Hoàng Thị Anh Thư (2016)
HD3
4 X có lịch sử lâu đời trong ngành Hoàng Thị Phương Thảo và Thái Tú Uyên
5 X được đánh giá cao so với các cửa hàng
trong khối ngành giải khát
Trần Đăng Khoa (2017)
Bảng 3 Thang đo Tài sản thương hiệu ảnh hưởng đến sản xuất và tác nghiệp
1 Tôi nhận biết được hương vị sản phẩm
của thương hiệu X
Lê Đăng Lăng (2014) Nguyễn Minh Nhựt và Lê Thị Thu Trang (2014)
SX1
2 Quy trình pha chế chuyên nghiệp
Aeker (1996, 1997) Buil và cộng sự (2008) Keller (1993, 2008)
SX2
3 Sản phẩm của thương hiệu X an toàn, vệ
4 Nước giải khát của X đáng tin cậy trong
tất cả các thương hiệu trên thị trường
Pappu và cộng sự (2005) Keller (2013)
Nguyễn Thị Hồng Nguyệt (2017)
SX4
5 Thương hiệu X luôn cho ra những sản
Bảng 4 Thang đo Tài sản thương hiệu ảnh hưởng đến Marketing thị trường đầu ra
1 Tôi đọc đúng tên thương hiệu X Aaker (1991,1996)
2 Tôi nhận biết được thương hiệu X với một
thương hiệu khác
Aaker (1991,1996a)
3 Tôi nhận biết được logo của X một cách nhanh
chóng
Aaker (1991,1996a) Ngô Thị Ngọc Huyền và cộng sự (2014) Nguyễn Minh Nhựt và Lê Thị Thu Trang (2014)
TT3
4 Thương hiệu X có một màu sắc đặc trưng
Yoo và cộng sự (2000) Trần Đăng Khoa (2017) Musekiwa và cộng sự (2013)
TT4
5 Tôi dễ dàng hình dung được thương hiệu X
(hình dung về logo, màu sắc, hương vị, )
Ngô Thị Ngọc Huyền và cộng sự (2014)
Trang 8Bảng 5 Thang đo Tài sản thương hiệu ảnh hưởng đến bán hàng và DV khách hàng
1 X cung cấp dịch vụ một cách tốt nhất
Võ Thị Ngọc Thúy (2016) Hoàng Thị Phương Thảo và Hoàng Trọng (2010)
DV1
2 X mang lại bầu không khí dễ chịu khi tiếp xúc Thọ và Trang (2003) DV2
3 “Chất lượng tốt” là cụm từ được dùng để mô
tả các dịch vụ được cung cấp bởi X
Hoàng Thị Anh Thư ( 2016) Nguyễn Minh Nhựt và Lê Thị Thu Trang (2014)
DV3
4 Tác phong phục vụ tại X chuyên nghiệp Hoàng Thị Phương Thảo và Hoàng Trọng
5 X có nhiều cửa hàng phân bổ khắp nơi Hoàng Thị Phương Thảo và Thái Tú Uyên
6 Tôi biết đến sản phẩm của X thông qua sự giới
4 Kết quả nghiên cứu
4.1 Phân tích độ tin cậy của thang đo
Để kiểm định độ tin cậy thang đo, nhóm tác giả đã thực hiện kiểm định hệ số Cronbach’s Alpha, với số mẫu nghiên cứu chính thức có được là 313 Bài nghiên cứu có 8 khái niệm là khái niệm bậc nhất, được đo lường trực tiếp thông qua các biến quan sát, tổng cộng có 34 biến quan sát thuộc 8 khái niệm sẽ được đưa vào kiểm định
Bảng 6 Tóm tắt thông tin kiểm định Cronbach’s Alpha
Biến quan
sát
Trung bình thang
đo nếu loại biến
Phương sai thang
đo nếu loại biến
Tương quan biến tổng
Hệ số Cronbach’s Alpha nếu loại biến Hoạt động chuyển giao, Cronbach’s Alpha = 0.885
Sản xuất tác nghiệp (SX), Cronbach’s Alpha = 0.882
Marketing thị trường (TT), Cronbach’s Alpha = 0.947
Trang 9Bán hàng và dịch vụ (DV), Cronbach’s Alpha = 0.926
Liên tưởng thương hiệu, Cronbach Alpha = 0.947
Chất lượng cảm nhận, Cronbach Alpha = 0.859
Nhận biết thương hiệu, Cronbach Alpha = 0.944
Trung thành thương hiệu, Cronbach Alpha = 0.916
Kết quả trên cho thấy 34 biến quan sát thuộc 8 khái niệm đều đạt yêu cầu (giá trị Cronbach’s Alpha, giá trị hệ số tương quan biến tổng thấp nhất là 0.859 cao nhất là 0.947 đều lớn hơn 0.6) Như vậy ta có thể nói rằng nội dung thang đo của các khái niệm là khá tốt, đáng tin cậy để sử dụng cho nghiên cứu 34 biến quan sát được đưa vào phân tích EFA nhằm tìm ra các biến quan sát không phù hợp và một lần nữa kiểm định lại thang đo
Sử dụng phép rút trích nhân tố là Principal Asix Factoring và phép xoay ma trận là Promax để được cấu trúc dữ liệu chặt chẽ hơn nhằm có thể làm tiền đề cho phân tích CFA tiếp theo Ở lần phân tích EFA đầu tiên trước tiên xem xét kiểm định Bartlett, với giá trị chỉ số KMO là 0.918 (>0.5) rất tốt
để phân tích nhân tố khám phá EFA, bên cạnh đó giá trị kiểm định Sig của kiểm định Bartlett là 0.000
< 0.05 nên ở độ tin cậy 95% ta có thể nói rằng các biến quan sát này có tương quan tốt và dữ liệu thích hợp để phân tích EFA
Kết quả phân tích EFA lần đầu cho thấy tại điểm dừng với giá trị Eigenvalue là 1.107 (>1) thì
dữ liệu rút trích được 8 nhân tố tương ứng với 8 khái niệm nghiên cứu của mô hình, tổng phương sai trích của các nhân tố rút trích được là 75.445 % (>50%) điều này có nghĩa là 75.445 % biến thiên của
8 nhân tố được giải thích tốt bởi 34 biến quan sát Bên cạnh đó, giá trị hệ số tải nhân tố của các biến quan sát đạt yêu cầu lên nhân tố mà nó hội tụ (>0.5) trừ 3 biến quan sát HD1, SX5, DV5 có hệ số tải nhân tố lên nhân tố mà nó đo lường < 0.5 (không đạt yêu cầu)
Ở lần phân tích EFA này, 1 biến quan sát có hệ số tải nhân tố lên nhân tố mà nó đo lường không đạt yêu cầu bao gồm biến quan sát HD1, SX5, DV5 có hệ số tải nhân tố < 0.5, còn lại các biến
Trang 10quan sát đều có hệ số tải nhân tố lên nhân tố nó đo lường > 0.5, tiến hành loại bỏ biến quan sát này và đưa vào phân tích EFA tiếp theo với giá trị hệ số 0 (>0.5) hệ số KMO 0.918 khá tốt Bên cạnh đó, giá trị kiểm định Bartlett có giá trị Sig 0.00 < 0.05 nên ở độ tin cậy 95% ta kết luận rằng dữ liệu thích hợp
để phân tích EFA (các biến quan sát có tương quan với nhau)
Tương tự, sử dụng phép trích nhân tố Pricipal Axis Factoring và phép xoay ma trận Promax dữ liệu rút trích được 8 nhân tố tại điểm dừng với hệ số Eigenvalue là 1.025 (>1), tổng phương sai trích là 85.508% (>50%) điều này có nghĩa 85.508 % biến thiên của 8 nhân tố rút trích được giải thích bởi 34 biến quan sát thuộc thang đo của 8 khái niệm thuộc mô hình nghiên cứu
Thông qua kết quả đánh giá mức độ phù hợp của phân tích CFA, ta thấy giá trị CMIN/DF = 2.905 (<3), chỉ số đánh giá TLI (0.933) và CFI (0.944) > 0.9 Bên cạnh đó, chỉ số GFI đạt 0.838 (>0.8), chỉ số RMSEA 0.078 < 0.08 và giá trị kiểm định sig của mô hình 0.000 < 0.05 nên ta có thể kết luận ở độ tin cậy 95% thì mô hình này thích hợp về phân tích CFA, dữ liệu phân tích đã tương thích với mô hình nghiên cứu
Độ tin cậy thang đo là một trong những giá trị của thang đo cần kiểm định chắc hơn, độ tin cậy thông qua phân tích CFA được đo lường bằng các chỉ số độ tin cậy tổng hợp (CR), tổng phương sai rút trích (AVE) và hệ số Cronbach’s Alpha Hệ số Cronbach’s Alpha ở phần trên đã trình bày đạt yêu cầu
Theo Hair & cộng sự (1995), thang đo được đánh giá là đáng tin cậy khi độ tin cậy tổng hợp có
ý nghĩa khi có giá trị lớn hơn 0,5 và tổng phương sai rút trích có ý nghĩa > 0.5 Dựa vào kết quả đánh giá tổng phương sai trích và độ tin cậy tổng hợp của các khái niệm ta thấy rằng, các giá trị thang đo dường như có giá trị từ 0.5 trở lên, đối với tổng phương sai trích dao động 0.8624- 0.9501, độ tin cậy tổng hợp của các khái niệm cũng có giá trị dao động từ 0.6773 - 0.8540 Tóm lại, kết quả đánh giá độ tin cậy tổng hợp cho thấy các thang đo thuộc các khái niệm nghiên cứu đều có kết quả đạt yêu cầu, tiếp theo ta đi đến kiểm định giá trị khác của thang đo
Dựa vào kết quả nghiên cứu ta thấy các giá trị của căn bậc 2 tổng phương sai trích và các hệ số tương quan thỏa mãn điều kiện, nên ta có thể nói rằng với dữ liệu hiện có thì thang đo đạt được giá trị phân biệt, điều này cho thấy thang đo bài nghiên cứu sử dụng rất đáng tin cậy và sử dụng tốt
Như vậy thông qua phân tích nhân tố khẳng định, ta có được mô hình CFA được thể hiện như trong hình, với các tiêu chí đánh giá về mức độ phù hợp mô hình được đáp ứng, hay các giá trị của thang đo cũng được đáp ứng và thỏa mãn yêu cầu
Sau khi thực hiện phân tích nhân tố khẳng định CFA, ta tiến hành thực hiện phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính SEM, nhằm kiểm định các giả thuyết nghiên cứu và đo lường sự tác động của các yếu tố lên nhau
Theo Nguyễn Đình Thọ (2011) khi phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính các đặc điểm về đánh giá mức độ phù hợp của mô hình cũng được xem xét giống như khi phân tích CFA, các chỉ số đánh giá như CMIN/df (<3), chỉ số TLI, CFI >=0.9 (lân cận 0.9), chỉ số GFI >=0.8, hệ số RMSEA < 0.08 thì
mô hình được xem là thích hợp với dữ liệu nghiên cứu