đề tài: “Xây dựng nền dân chủ XHCN và Phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” làm bài thu hoạch môn học “Chủ nghĩa xã hội kha học”.
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011” viết: “Dân chủ xã hội chủ nghĩa là bản chất của chế độ ta, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển đất nước”
Luận điểm cơ bản này của Đảng là luận điểm "gốc" khẳng định những vấn đề chủ yếu nhất, cốt lõi nhất của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa: bản chất và vai trò của nền dân chủ ấy; trung thành với chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, phù hợp với thời đại và thực tiễn Việt Nam
Để tiến lên chủ nghĩa xã hội, thực hiện thắng lợi sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, mở rộng hội nhập quốc tế, phát triển bền vững, thực hiện thành công mục tiêu “tối thượng” của cách mạng: “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” của Đảng đề ra, chúng ta phải coi trọng phát triển nền dân chủ XHCN vì nó là mục tiêu cơ bản của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội Đến lượt nó, nền dân chủ XHCN được phát triển và hoàn thiện lại trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy xã hội không ngừng phát triển Chủ nghĩa xã hội ở nước ta từ chỗ chưa chín muồi đến chín muồi, từ chỗ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện, từ chỗ chưa phát triển đến phát triển Quá trình này cần có thời gian và môi trường ổn định, đặc biệt là ổn định chính trị, xã hội Muốn duy trì ổn định chính trị, xã hội để tiến lên phải phát triển nền dân chủ XHCN và lấy đó làm động lực thúc đẩy sự phát triển toàn diện xã hội
từ thấp đến cao
Trang 2Chính vì những lý do trên nên em đã chọn đề tài: “Xây dựng nền
dân chủ XHCN và Phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” làm bài thu hoạch môn học “Chủ nghĩa xã hội kha học” Trong quá trình làm bài, dù đã có nhiều cố gắng nghiên
cứu tìm hiểu song do những hạn chế nên bài làm của em không tránh khỏi những thiếu xót, hạn chế, rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của thầy cô và các bạn để bài bài thu hoạch của em được hoàn thiện hơn Tôi xin chân thành cảm ơn
B NỘI DUNG
1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ
Trên cơ sở của chủ nghĩa Mác – Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh
quan niệm dân chủ là của quý báu nhất của nhân dân 1 Đây là một trong những luận điểm nổi bật trong tư tưởng dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh Dân chủ là "Làm sao cho dân biết hưởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình dám nói dám làm2" Người nhấn
mạnh Địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ, mọi quyền lực đều thuộc
về nhân dân, mọi lợi ích đều vì dân, mọi công việc đều do dân Tư tưởng đề cao nhân dân, hết lòng vì lợi ích nhân dân được Hồ Chí Minh
coi như một chân lý Theo Người dân chủ là dân là chủ và dân làm
chủ
2 Quan niệm của Đảng Cộng sản Việt Nam về dân chủ
Dân chủ xã hội chủ nghĩa là mục tiêu cao cả mà Đảng và Nhà nước ta luôn hướng tới, quyết tâm biến nó thành hiện thực Đại hội XI
Trang 3của Đảng đã khẳng định mục tiêu: “Xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân
dân ta xây dựng là một xã hội: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công
bằng, văn minh; do nhân dân làm chủ ” Trong đó có hai điểm mới quan trọng được bổ sung và phát triển so với Nghị quyết Đại hội X của Đảng:
Một là, đưa cụm từ dân chủ lên trước cụm từ công bằng, văn minh Điều đó cho thấy Đảng ta đã xác định rõ vị trí của dân chủ và
thực hành dân chủ trong quá trình phát triển xã hội
Hai là, khẳng định đặc trưng quan trọng của xã hội xã hội chủ
nghĩa mà nhân dân ta đang xây dựng là xã hội do nhân dân làm chủ, thể hiện rõ bản chất của chế độ xã hội ở Việt Nam hiện nay
Trong văn kiện Đại hội XII, sự nhấn mạnh vai trò, ý nghĩa của việc phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa tiếp tục được thể hiện ở chỗ,
Đảng ta bổ sung thêm cụm từ “dân chủ xã hội chủ nghĩa” vào tiêu đề
Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI tại Đại hội XII của Đảng
Dân chủ xã hội chủ nghĩa còn là động lực của sự phát triển đất nước, là nhân tố thúc đẩy phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội; bởi lẽ, khi nhân dân đã nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của việc thực hành dân chủ và thực sự phát huy quyền dân chủ thì đó sẽ là nguồn sức mạnh to lớn cho sự phát triển đất nước Mở rộng dân chủ là một trong
những quan điểm phát triển được Đảng ta nêu trong Chiến lược phát
triển kinh tế - xã hội 2011 - 2020(1) ; còn trong Báo cáo đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2011 - 2015
và phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội 5 năm 2016
Trang 4-2020, quan điểm phát triển được Đảng ta nhấn mạnh với yêu cầu cao
hơn: “Phát huy mạnh mẽ quyền dân chủ của người dân trong hoàn thiện và thực thi pháp luật, cơ chế, chính sách phát triển kinh tế - xã hội Bảo đảm quyền con người, quyền công dân”
Trong tư duy lý luận của Đảng ta, vấn đề không dừng lại ở quan niệm về dân chủ xã hội chủ nghĩa, mà điều quan trọng hơn là tiếp tục thực hành, phát huy dân chủ, nghĩa là phải tạo được bước chuyển căn bản từ nhận thức đến hành động Để đạt được mục tiêu xây dựng xã
hội thực sự dân chủ, Đại hội XII xác định rõ: “Tiếp tục phát huy dân
chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân Dân chủ phải được thực hiện đầy đủ, nghiêm túc trên tất cả
các lĩnh vực của đời sống xã hội Bảo đảm để nhân dân tham gia ở tất
cả các khâu của quá trình đưa ra những quyết định liên quan đến lợi ích, cuộc sống của nhân dân” Phương thức, cơ chế thực hành dân chủ
xã hội chủ nghĩa là nhân dân thực hiện quyền làm chủ thông qua hoạt động của Nhà nước, của cả hệ thống chính trị và các hình thức dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện, mà trọng tâm là “thể chế hóa và thực hiện
tốt phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”, như văn
kiện Đại hội XII của Đảng đã chỉ ra Dưới nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, nhân dân là chủ thể của quyền lực, là người thực hiện quyền lực;
đa số nhân dân lao động có quyền và được bảo đảm các điều kiện cần thiết để tham gia các hoạt động quản lý nhà nước, quản lý xã hội
Để phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, Đảng ta luôn nhấn mạnh mối quan hệ gắn bó chặt chẽ giữa Nhà nước với nhân dân, trong đó, trước hết là Nhà nước bảo đảm thực hiện đầy đủ các quyền dân chủ của
Trang 5nhân dân, tôn trọng, lắng nghe ý kiến của nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân Hơn nữa, Nhà nước có cơ chế và các biện pháp kiểm soát, ngăn ngừa và trừng trị tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, vô trách nhiệm, lộng quyền, xâm phạm quyền dân chủ của công dân; đồng thời, “Phê phán những biểu hiện dân chủ cực đoan, dân chủ hình thức
Xử lý nghiêm những hành vi lợi dụng dân chủ để làm mất an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội và những hành vi vi phạm quyền dân chủ và quyền làm chủ của nhân dân”
3 Xây dựng nền Dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
3.1 Những yếu tố tác động tới xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
3.1.1 Những yếu tố thuận lợi
Một là, học thuyết Mác – Lênin về dân chủ, dân chủ xã hội chủ
nghĩa là cơ sở lý luận và phương pháp luận để xây dựng nền dân chủ
và thực hiện quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam, góp phần thực hiện mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân
Hai là, kế tục những giá trị của dân chủ trong lịch sử Việt Nam
đã được xây dựng ngay từ buổi đầu dựng nước và nâng lên một chất lượng mới trong thời đại Hồ Chí Minh
Ba là, hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, từ một
nước thuộc địa nửa phong kiến nước ta tiến lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa đã mang lại nhiều thuận lợi rất quan trọng khi xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
Trang 6Bốn là, nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta được xây dựng
trong điều kiện có Đảng Cộng sản do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập
và rèn luyện, là lực lượng duy nhất lãnh đạo cách mạng Việt Nam, là đại biểu trung thành cho lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toàn thể dân tộc
Năm là, cơ sở xã hội của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa mà nước
ta đang xây dựng là lực lượng đông đảo những người lao động được giải phóng đã vào vị trí người chủ của chế độ mới, nòng cốt là khối liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức
3.1.2 Những yếu tố cản trở
Một là, vốn là một nước thuộc địa nửa phong kiến, những thành
quả mà cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân đem lại là một bước ngoặt lớn lao trong việc hình thành và phát triển nền dân chủ ở nước ta Song một đất nước vừa thoát khỏi chế độ thuộc địa nửa phong kiến, giai cấp công nhân đang lãnh đạo chính quyền phần lớn đều xuất thân
từ nông dân vì thế không tránh khỏi bị ảnh hưởng bởi những tàn tích tư tưởng tiểu nông, sản xuất nhỏ
Hai là, đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa,
bên cạnh những thuận lợi nêu trên, cũng có nghĩa là xã hội nước ta chưa trải qua nền dân chủ tư sản Nền dân chủ tư sản dù mang bản chất
tư sản, dù phục vụ chủ yếu cho giai cấp tư sản thống trị, nhưng nó cũng tạo ra môi trường đào luyện con người, làm cho con người ý thức được vai trò của cá nhân, tầm quan trọng của học vấn, học thức và văn hoá nói chung đối với sự phát triển
Trang 7Ba là, cùng với những hạn chế do nước ta đang trong thời kỳ quá
độ lên chủ nghĩa xã hội, sự tác động của cơ chế thị trường, sự đan xen giữa cái mới và cái cũ làm nảy sinh nhiều vật cản trên con đường tiến tới nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
Tất cả những khó khăn đó gây ảnh hưởng không nhỏ tới việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta
3.2 Một số phương hướng, nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
3.2.1 Phương hướng phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam
Để phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, Đại hội XII của Đảng đã khẳng định: “Tiếp tục phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm tất
cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân Mọi đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước phải xuất phát từ nguyện vọng, quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân, được nhân dân tham gia ý kiến Dân chủ phải được thực hiện đầy đủ, nghiêm túc trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Bảo đảm để nhân dân tham gia ở tất cả các khâu của quá trình đưa ra những quyết định liên quan đến lợi ích, cuộc sống của nhân dân, từ nêu sáng kiến, tham gia thảo luận, tranh luận đến giám sát quá trình thực hiện Tập trung xây dựng những văn bản pháp luật liên quan trực tiếp đến quyền làm chủ của nhân dân” Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa mà Đảng ta hướng tới xây dựng và hoàn thiện là nền dân chủ rộng rãi, mang tính toàn diện, được thực hiện thông qua hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, trước hết là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam không ngừng mở
Trang 8rộng và phát huy quyền làm chủ của nhân dân lao động, thu hút nhân dân lao động tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội nhằm phục vụ cho lợi ích của đại đa số nhân dân lao động và bảo đảm quyền làm chủ của họ cả về mặt pháp lý cũng như trên thực tế Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân là phương hướng, cách thức cơ bản để phát huy dân chủ và thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, vì Nhà nước đó sẽ bảo đảm tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân
3.2.2 Về các nhiệm vụ, giải pháp cụ thể nhằm phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa trong những năm tới
Nhằm phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa trong những năm tới, Đại hội XII của Đảng xác định:
Thứ nhất, “Thể chế hóa và nâng cao chất lượng các hình thức
thực hiện dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện” Dân chủ trực tiếp là hình thức mọi công dân trực tiếp thể hiện ý chí và nguyện vọng của mình một cách bình đẳng, không phân biệt giới tính, lứa tuổi, thành phần xuất thân, địa vị xã hội Đây là hình thức hữu hiệu tạo cho nhân dân, với tính cách là chủ thể tối cao và duy nhất của quyền lực nhà nước, khả năng tham gia một cách tích cực và chủ động vào các hoạt động của Nhà nước trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Theo quy định của Hiến pháp hiện hành, hình thức dân chủ trực tiếp được thực hiện bằng các phương thức: chế độ bầu, bãi miễn đại biểu Quốc hội, đại biểu hội đồng nhân dân; chế độ gặp gỡ, tiếp xúc với cử tri của đại biểu Quốc hội, đại biểu hội đồng nhân dân; quyền công dân tham gia thảo luận các vấn đề chung, quan trọng của đất nước và của
Trang 9địa phương; biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân Dân chủ đại diện là hình thức nhân dân thực hiện quyền dân chủ thông qua các
cơ quan đại diện của nhân dân và các tổ chức chính trị - xã hội - tập hợp rộng rãi mọi tầng lớp nhân dân, đại diện cho nhân dân Dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện đều là hình thức của chế độ dân chủ, có quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau Đại hội XII của Đảng khẳng định: Phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa phải luôn đặt trong mối liên hệ và gắn liền với thực hiện quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân theo tinh thần của Hiến pháp năm 2013; gắn quyền với trách nhiệm, nghĩa vụ, đề cao đạo đức xã hội
Thứ hai, “Thể chế hóa và thực hiện tốt phương châm “Dân biết,
dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” Muốn để “dân biết”, điều cốt yếu đầu
tiên là phải cung cấp thông tin cho nhân dân; việc cung cấp thông tin phải chân thực, kịp thời và công khai Có công khai thì mới có dân chủ,
vì công khai là một trong những điều kiện tiên quyết để thực hành dân chủ Bản chất của Nhà nước ta là nhà nước dân chủ, nên công khai là một đòi hỏi tất yếu, khách quan, là một biểu hiện quan trọng của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
“Dân bàn” là xu hướng tất yếu sau khi nhân dân đã được cung
cấp thông tin đầy đủ, công khai Với tinh thần “lấy dân làm gốc”, các
cơ quan nhà nước và chính quyền các cấp phải biết lắng nghe các ý kiến của quần chúng nhân dân, nắm bắt dư luận xã hội trong nhân dân một cách nghiêm túc, phân tích nội dung các ý kiến của nhân dân một cách khoa học để nắm bắt chính xác, kịp thời tâm trạng, tình cảm, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân Muốn thực hiện tốt phương
Trang 10châm “dân bàn”, phải tạo các điều kiện thuận lợi (phương tiện, diễn đàn, cơ chế) để nhân dân có thể nói lên suy nghĩ thật của mình, được bày tỏ quan điểm, chính kiến về những vấn đề mà mình đang quan tâm,
vì lợi ích hợp pháp, chính đáng của họ và vì sự phát triển chung của mỗi địa phương, của đất nước Chính quyền các cấp không được phép thờ ơ trước những sáng kiến của quần chúng nhân dân để tránh tình trạng sáng kiến của người dân trong chế độ dân chủ trở thành đặc quyền của một thiểu số người với mục tiêu vụ lợi
“Dân làm” cần được hiểu chủ yếu theo nghĩa “Dân làm” là hiện
thân của sự chuyển hóa từ “tư tưởng đã thông suốt” thành những hành động, việc làm cụ thể của nhân dân Từ chỗ được cung cấp thông tin một cách công khai, trung thực, kịp thời, thông qua bàn bạc, trao đổi ý kiến để tìm ra tiếng nói chung, người dân sẽ tự giác tuân thủ, thực hành các quyền dân chủ theo quy định của pháp luật
Bên cạnh đó, Nhà nước phải có cơ chế bảo đảm cho nhân dân thực hiện việc kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước, các tổ chức và của cán bộ, công chức, viên chức nhà nước được trao những quyền hạn nhất định để quản lý, điều hành một số công việc của
Nhà nước Thực hiện tốt cơ chế “dân kiểm tra” đòi hỏi Nhà nước phải
tiếp tục xây dựng và thực thi các cơ chế, chính sách phù hợp để nhân dân thực hiện quyền kiểm tra, giám sát đối với các mặt hoạt động của chính quyền cấp xã ở tất cả các địa phương, của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã theo quy định của pháp luật về thực hiện dân chủ ở cấp xã; chất vấn những cán bộ, công chức có thẩm quyền về những vấn đề người dân quan tâm và quyền nghe trả lời những chất vấn đó, đặc biệt