GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH PHỔ THÔNG QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12

Trong những năm gần đây, “kỹ năng sống” (KNS) là một khái niệm được nhắc đến rất thường xuyên từ phạm vi gia đình đến trường học và ngoài xã hội. Điều đó đã phần nào cho chúng ta thấy được vai trò hết sức quan trọng của kỹ năng sống đối với mỗi con người. Nhiều nghiên cứu đã cho phép đi đến kết luận là trong các yếu tố quyết định sự thành công của con người, kỹ năng sống đóng góp đến khoảng 85%. Theo UNESCO, ba thành tố hợp thành năng lực của con người là: kiến thức, kỹ năng và thái độ, thì hai yếu tố sau thuộc về kỹ năng sống, góp phần hình thành nhân cách, bản lĩnh, tính chuyên nghiệp trong công việc, có vai trò quyết định sự thành – bại của mỗi người. Thành công chỉ thực sự đến với những người biết thích nghi để làm chủ hoàn cảnh và có khả năng chinh phục hoàn cảnh. Vì vậy, kỹ năng sống sẽ là hành trang không thể thiếu. Biết sống, làm việc, và thành đạt là ước mơ không quá xa vời, là khát khao chính đáng của những ai biết trang bị cho mình những kỹ năng sống cần thiết và hữu ích. Kỹ năng sống tốt thúc đẩy sự thay đổi cách nhìn nhận bản thân và thế giới, tạo dựng niềm tin, lòng tự trọng, thái độ tích cực và động lực cho bản thân, tự mình quyết định số phận của mình. Kỹ năng sống giúp giải phóng và vận dụng năng lực tiềm tàng trong mỗi con người để hoàn thiện bản thân, tránh suy nghĩ theo lối mòn và hành động theo thói quen trên hành trình biến ước mơ thành hiện thực. Khối lượng kiến thức của chúng ta sẽ nhanh chóng trở nên lỗi thời trong thời đại mới. Vì thế, trong môi trường không ngừng biến động, con người luôn đối diện với áp lực cuộc sống từ những yêu cầu ngày càng đa dạng, ngày càng cao trong quan hệ xã hội, trong công việc và cả trong quan hệ gia đình. Quá trình hội nhập với thế giới đòi hỏi phải nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, ngoài kiến thức chuyên môn, yêu cầu về các kỹ năng sống ngày càng trở nên quan trọng. Thiếu kỹ năng sống con người dễ hành động tiêu cực, nông nổi, dễ sa vào lối sống buông thả và hư hỏng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tương lai. Bởi vậy, giáo dục kỹ năng sống là một việc làm vô cùng cần thiết và quan trọng để đào tạo cho xã hội tương lai những công dân tốt. Giáo dục kỹ năng sống là cả một hành trình lâu dài, thậm chí là suốt đời. Tuy nhiên, vẫn có những giai đoạn “vàng” để việc hình thành kỹ năng sống diễn ra có hiệu quả nhất, một trong số đó chính là giai đoạn là học sinh trung học phổ thông, bởi đây chính là lúc học sinh đang ở độ tuổi chuyển giao từ “trẻ con” sang “người lớn”, chuẩn bị bước vào ngưỡng cửa của cuộc đời, sắp trở thành những người công dân được hưởng mọi quyền lợi và phải thực hiện những nghĩa vụ, phải tự chịu trách nhiệm về mọi hành vi của bản thân theo quy định của nhà nước và pháp luật. Ý thức được tầm quan trọng của giai đoạn “vàng” đó, từ lâu, việc giáo dục KNS cho học sinh, nhất là học sinh THPT đã được coi trọng và triển khai ở hầu hết các trường học nhằm trang bị cho học sinh những kỹ năng sống phù hợp với những phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực và con đường phù hợp hơn. Trên cơ sở đó, hình thành cho các em những hành vi, thói quen lành mạnh, tích cực; loại bỏ những hành vi, thói quen tiêu cực trong các mổi quan hệ, các tình huống hằng ngày, tạo cơ hội thuận lợi để học sinh thực hiện tốt quyền, bổn phận của mình và phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức. Kỹ năng sống đã được đưa vào nhà trường để giáo dục cho học sinh trung học phổ thông từ lâu. Tuy nhiên, hiệu quả giáo dục kỹ năng sống cho học sinh vẫn chưa thực sự cao. Ở một vài nơi, học sinh phổ thông đang có xu hướng gia tăng về bạo lực học đường, về sự liều lĩnh. Có một bộ phận học sinh ứng phó không lành mạnh trước các tình huống, dễ mắc các tệ nạn xã hội, sống ích kỉ, vô tâm, khép mình… đồng thời chưa có kỹ năng thực hành giao tiếp, kỹ năng phục vụ bản thân, quá phụ thuộc vào gia đình,… Thực tế tại trường THPT Hương Trà hiện nay vẫn còn một số học sinh thiếu kỹ năng sống: khả năng giao tiếp với thầy cô, bạn bè, người lớn tuổi... còn hạn chế, chưa có kỹ năng trình bày vấn đề trong quá trình học tập, phát biểu xây dựng bài. Cá biệt, vẫn còn một số học sinh vi phạm luật an toàn giao thông: không đội mũ bảo hiểm, đi hàng hai, hàng ba,... Vẫn còn hiện tượng học sinh xích mích, mất đoàn kết, thậm chí gây gổ đánh nhau,... Đặc biệt, có những học sinh chưa xác định được mục tiêu, lý tưởng sống, chưa tìm được động cơ học tập đúng đắn nên lơ là việc học, sa vào những trò chơi điện tử, tụ tập chơi bời với những bạn xấu, nếu không được giáo dục kịp thời sẽ rất dễ sa ngã, đánh mất tương lai. Từ những lí do trên, chúng ta lại càng thấy sự cần thiết phải giáo dục KNS cho học sinh trong trường học. Là một giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn – một trong những môn học có liên quan chặt chẽ với công tác giáo dục đạo đức, kỹ năng sống cho học sinh, tôi mong muốn có thể góp chút công sức nhỏ bé của mình với sáng kiến “Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh thông qua một số tác phẩm trong chương trình Ngữ văn 12”

GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH PHỔ THÔNG QUA MỘT SỐ TÁC

PHẨM TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài:

Trong những năm gần đây, “kỹ năng sống” (KNS) là một khái niệm được nhắcđến rất thường xuyên từ phạm vi gia đình đến trường học và ngoài xã hội Điều đó đãphần nào cho chúng ta thấy được vai trò hết sức quan trọng của kỹ năng sống đối với mỗicon người Nhiều nghiên cứu đã cho phép đi đến kết luận là trong các yếu tố quyết định

sự thành công của con người, kỹ năng sống đóng góp đến khoảng 85% Theo UNESCO,

ba thành tố hợp thành năng lực của con người là: kiến thức, kỹ năng và thái độ, thì haiyếu tố sau thuộc về kỹ năng sống, góp phần hình thành nhân cách, bản lĩnh, tính chuyênnghiệp trong công việc, có vai trò quyết định sự thành – bại của mỗi người

Thành công chỉ thực sự đến với những người biết thích nghi để làm chủ hoàn cảnh

và có khả năng chinh phục hoàn cảnh Vì vậy, kỹ năng sống sẽ là hành trang không thểthiếu Biết sống, làm việc, và thành đạt là ước mơ không quá xa vời, là khát khao chínhđáng của những ai biết trang bị cho mình những kỹ năng sống cần thiết và hữu ích Kỹnăng sống tốt thúc đẩy sự thay đổi cách nhìn nhận bản thân và thế giới, tạo dựng niềmtin, lòng tự trọng, thái độ tích cực và động lực cho bản thân, tự mình quyết định số phậncủa mình Kỹ năng sống giúp giải phóng và vận dụng năng lực tiềm tàng trong mỗi conngười để hoàn thiện bản thân, tránh suy nghĩ theo lối mòn và hành động theo thói quentrên hành trình biến ước mơ thành hiện thực

Khối lượng kiến thức của chúng ta sẽ nhanh chóng trở nên lỗi thời trong thời đạimới Vì thế, trong môi trường không ngừng biến động, con người luôn đối diện với áplực cuộc sống từ những yêu cầu ngày càng đa dạng, ngày càng cao trong quan hệ xã hội,trong công việc và cả trong quan hệ gia đình Quá trình hội nhập với thế giới đòi hỏi phảinâng cao chất lượng nguồn nhân lực, ngoài kiến thức chuyên môn, yêu cầu về các kỹnăng sống ngày càng trở nên quan trọng Thiếu kỹ năng sống con người dễ hành độngtiêu cực, nông nổi, dễ sa vào lối sống buông thả và hư hỏng, ảnh hưởng nghiêm trọng đếntương lai Bởi vậy, giáo dục kỹ năng sống là một việc làm vô cùng cần thiết và quantrọng để đào tạo cho xã hội tương lai những công dân tốt

Giáo dục kỹ năng sống là cả một hành trình lâu dài, thậm chí là suốt đời Tuynhiên, vẫn có những giai đoạn “vàng” để việc hình thành kỹ năng sống diễn ra có hiệuquả nhất, một trong số đó chính là giai đoạn là học sinh trung học phổ thông, bởi đâychính là lúc học sinh đang ở độ tuổi chuyển giao từ “trẻ con” sang “người lớn”, chuẩn bịbước vào ngưỡng cửa của cuộc đời, sắp trở thành những người công dân được hưởng mọiquyền lợi và phải thực hiện những nghĩa vụ, phải tự chịu trách nhiệm về mọi hành vi củabản thân theo quy định của nhà nước và pháp luật

Ý thức được tầm quan trọng của giai đoạn “vàng” đó, từ lâu, việc giáo dục KNScho học sinh, nhất là học sinh THPT đã được coi trọng và triển khai ở hầu hết các trườnghọc nhằm trang bị cho học sinh những kỹ năng sống phù hợp với những phương pháp, kĩ

thuật dạy học tích cực và con đường phù hợp hơn Trên cơ sở đó, hình thành cho các emnhững hành vi, thói quen lành mạnh, tích cực; loại bỏ những hành vi, thói quen tiêu cựctrong các mổi quan hệ, các tình huống hằng ngày, tạo cơ hội thuận lợi để học sinh thựchiện tốt quyền, bổn phận của mình và phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, tinh thần vàđạo đức.

Kỹ năng sống đã được đưa vào nhà trường để giáo dục cho học sinh trung học phổthông từ lâu Tuy nhiên, hiệu quả giáo dục kỹ năng sống cho học sinh vẫn chưa thực sựcao Ở một vài nơi, học sinh phổ thông đang có xu hướng gia tăng về bạo lực học đường,

về sự liều lĩnh Có một bộ phận học sinh ứng phó không lành mạnh trước các tình huống,

dễ mắc các tệ nạn xã hội, sống ích kỉ, vô tâm, khép mình… đồng thời chưa có kỹ năngthực hành giao tiếp, kỹ năng phục vụ bản thân, quá phụ thuộc vào gia đình,…

Thực tế tại trường THPT Hương Trà hiện nay vẫn còn một số học sinh thiếu kỹnăng sống: khả năng giao tiếp với thầy cô, bạn bè, người lớn tuổi còn hạn chế, chưa có

kỹ năng trình bày vấn đề trong quá trình học tập, phát biểu xây dựng bài Cá biệt, vẫn cònmột số học sinh vi phạm luật an toàn giao thông: không đội mũ bảo hiểm, đi hàng hai,hàng ba, Vẫn còn hiện tượng học sinh xích mích, mất đoàn kết, thậm chí gây gổ đánhnhau, Đặc biệt, có những học sinh chưa xác định được mục tiêu, lý tưởng sống, chưatìm được động cơ học tập đúng đắn nên lơ là việc học, sa vào những trò chơi điện tử, tụtập chơi bời với những bạn xấu, nếu không được giáo dục kịp thời sẽ rất dễ sa ngã, đánhmất tương lai

Từ những lí do trên, chúng ta lại càng thấy sự cần thiết phải giáo dục KNS cho họcsinh trong trường học Là một giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn – một trong những mônhọc có liên quan chặt chẽ với công tác giáo dục đạo đức, kỹ năng sống cho học sinh, tôi

mong muốn có thể góp chút công sức nhỏ bé của mình với sáng kiến “Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh thông qua một số tác phẩm trong chương trình Ngữ văn 12”

- Biết chủ động lựa chọn những kỹ năng sống cần thiết để hình thành và rèn luyện chohọc sinh trong quá trình dạy học giáo dục

- Có kỹ năng thực hiện các hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học phổthông

- Tự tin trong quá trình thực hiện giáo dục kỹ năng sống cho học sinh.Tập huấn lại cho đồng nghiệp về giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học phổthông

3 Đối tượng nghiên cứu

Học sinh lớp 12 trường THPT Hương Trà

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp phát vấn, thảo luận với học sinh

Phương pháp phân tích, tổng hợp các số liệu, so sánh, đánh giá

Phương pháp hệ thống hóa các văn bản liên quan

PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lí luận

Từ trước đến nay có rất nhiều quan niệm khác nhau về kĩ năng sống, nhưng nhìnchung các quan niệm đều thống nhất ở chỗ thấy được bản chất của kĩ năng sống là kĩnăng tự quản lí bản thân và kĩ năng xã hội cần thiết để cá nhân tự lực trong cuộc sống,học tập và làm việc hiệu quả Nói cách khác, kĩ năng sống là khả năng làm chủ bản thâncủa mỗi người, khả năng ứng xử phù hợp với người khác và với xã hội, khả năng ứngphó tích cực trước các tình huống của cuộc sống Ở nước ta, kĩ năng sống thường đượcphân làm 3 nhóm:

- Nhóm các kĩ năng nhận biết và sống với chính mình, bao gồm các KNS cụ thểnhư: tự nhận thức, ứng phó với căng thẳng, tìm kiếm sự hỗ trợ, tự tin…

- Nhóm các kĩ năng nhận biết và sống với người khác, bao gồm: giao tiếp, thươnglượng, bày tỏ cảm thông, hợp tác…

- Nhóm các kĩ năng ra quyết định một cách hiệu quả, bao gồm: tìm kiếm và xử líthông tin, ra quyết định, tư duy phê phán, tư duy sáng tạo…

Cũng cần phải nói thêm rằng kĩ năng sống của con người không phải tự nhiên mà

có được, nó phải được hình thành dần qua quá trình học tập, rèn luyện lâu dài trong cuộcsống

1.2 Quan niệm và phân loại kỹ năng sống

1.2.1 Các quan niệm về kỹ năng sống

- Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), kỹ năng sống là khả năng để có hành vi thích ứng(adaptive) và tích cực (positive), giúp các cá nhân có thể ứng xử hiệu quả trước các nhucầu và thách thức của cuộc sống hằng ngày

- Theo Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), kỹ năng sống là cách tiếp cận giúp thayđổi hoặc hình thành hành vi mới Cách tiếp cận này lưu ý đến sự cân bằng về tiếp thukiến thức, hình thành thái độ và kĩ năng

- Theo Tổ chức Văn hoá, Khoa học và Giáo dục Liên hợp quốc (UNESCO), kỹ năng

sống gắn với 4 trụ cột của giáo dục, đó là: Học để biết gồm các kỹ năng tư duy như: tư

duy phê phán, tư duy sáng tạo, ra quyết định, giải quyết vấn đề, nhận thức được hậu

quả ; học làm người gồm các kỹ năng cá nhân như: ứng phó với căng thẳng, kiềm soát cảm xúc, tự nhận thức, tự tin; học để sống với người khác gồm các kỹ năng xã hội như: giao tiếp, tự khẳng định, hợp tác, làm việc theo nhóm, thể hiện sự cảm thông; Học để làm gồm kỹ năng thực hiện công việc và các nhiệm vụ như: kỹ năng đặt mục tiêu, đảm

nhận trách nhiệm

Từ những quan niệm trên đây có thể thấy, kỹ năng sống bao gồm một loạt các kỹnăng cụ thể, cần thiết cho cuộc sống hằng ngày của con người Bản chất của kỹ năngsống là kỹ năng tự quản bản thân và kỹ năng xã hội cần thiết để cá nhân tự lực trong cuộc

sống, học tập và làm việc hiệu quả Nói cách khác, kỹ năng sống là khả năng làm chủ bảnthân của mọi người, khả năng ứng xử phù hợp với những người khác và với xã hội, khảnăng ứng phó tích cực trước các tình huống của cuộc sống.

1.2.2 Các cách phân loại kỹ năng sống

- Theo UNESCO, WHO và UNICEF, có thể xem kỹ năng sống gồm các kỹ năng cốt lõisau:

+ Kỹ năng giải quyết vấn đề

+ Kỹ năng suy nghĩ, tư duy phân tích có phê phán

+ Kỹ năng giao tiếp hiệu quả

+ Kỹ năng ra quyết định

+ Kỹ năng tư duy sáng tạo

+ Kỹ năng giao tiếp ứng xử cá nhân

+ Kỹ năng tự nhận thức, tự trọng và tự tin của bản thân, xác định giá trị

+ Kỹ năng thể hiện sự cảm thông

+ Kỹ năng ứng phó với căng thẳng và cảm xúc

- Trong giáo dục chính quy ở nước ta những năm vừa qua, kỹ năng sống thường được

phân loại theo các mối quan hệ, bao gồm các nhóm sau:

+ Nhóm các kỹ năng nhận biết và sống với chính mình: bao gồm các kỹ năng sống cụ thểnhư: tự nhận thức, xác định giá trị, ứng phó với căng thẳng, tìm kiếm sự hỗ trợ, tự trọng,

tự tin

+ Nhóm các kỹ năng nhận biết và sống với người khác: bao gồm các kỹ năng sống cụ thểnhư: giao tiếp có hiệu quả, giải quyết mâu thuẫn, thương lượng, từ chối, bày tỏ sự cảmthông, hợp tác

+ Nhóm các kỹ năng ra quyết định một cách có hiệu quả, bao gồm các kỹ năng sống cụthể như: tìm kiếm và xử lí thông tin, tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, ra quyết định, giảiquyết vấn đề

Tóm lại, kỹ năng sống là khả năng làm chủ bản thân của mỗi người, khả năng ứng

xử phù hợp với những người khác và với xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước cáctình huống của cuộc sống

1.3 Vai trò và mục tiêu giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học phổ thông 1.3.1 Vai trò của giáo dục kỹ năng sống

- Kỹ năng sống có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển cá nhân và xã hội Người

có kỹ năng sống sẽ biết ứng xử phù hợp trong mọi tình huống, có khả năng làm chủ xúccảm, tình cảm và hành vi, có thói quen và lối sống lành mạnh, vượt qua được mọi khókhăn và đạt được nhiều thành công trong cuộc đời Trong thực tế, nhiều khi con người cónhận thức đúng nhưng lại có hành vi sai trái, tiêu cực, đó là do họ thiếu kỹ năng sống.Nếu có được kỹ năng sống thì sự tác động của họ sẽ khác, sẽ trở nên tích cực hơn Vìvậy, việc trang bị, rèn luyện cho mình những kỹ năng sống là vô cùng quan trọng

- Ngày nay, những ai quan tâm đến giáo dục đều hiểu rằng: giáo dục thế hệ trẻ không chỉ

chú trọng dạy chữ mà còn phải quan tâm đến nhiệm vụ dạy người , con người không chỉ

cần có tri thức mà phải biết sống đúng, sống đẹp, sống có ích Muốn như thế con người

nhất thiết phải có kĩ năng sống Vì người có kĩ năng sống mới luôn vững vàng trước mọikhó khăn, thử thách; biết ứng xử, giải quyết các vấn đề đặt ra trong cuộc sống một cáchtích cực và phù hợp; luôn lạc quan, làm chủ bản thân và làm chủ hoàn cảnh Có thể nói:

kĩ năng sống là “chiếc chìa khóa vạn năng” giúp con người từng bước khẳng định bảnngã của chính mình Hơn thế, người có kĩ năng sống luôn có hành vi tích cực để gópphần xây dựng và làm giảm bớt các tệ nạn xã hội, làm cho cuộc sống tươi sáng và vănminh hơn

- Giáo dục kỹ năng sống là quá trình hình thành những hành vi tích cực, lành mạnh vàthay đổi những hành vi, thói quen tiêu cực trên cơ sở giúp học sinh có cả kiến thức, giátrị, thái độ và kỹ năng thích hợp; là giáo dục những kỹ năng mang tính cá nhân và xã hộinhằm giúp học sinh chuyển dịch kiến thức (cái học sinh biết), thái độ, giá trị (cái mà họcsinh cảm nhận, tin tưởng, quan tâm) thành hành động thực tế (làm gì và làm cách nào)trong những tình huống khác nhau của cuộc sống

- Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học sẽ đem lại những lợi ích thiết thực chongười học và cộng đồng, xã hội, có tác động tích cực trong quá trình dạy và học, là thựchiện yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông Mục tiêu của giáo dục phổ thông theo yêu cầumới đã chuyển từ chỗ chủ yếu là trang bị kiến thức cho học sinh sang chủ yếu là trang bịnhững phẩm chất và năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo

vệ Tổ quổc Phương pháp giáo dục phổ thông cũng được xác định “phát huy tính tíchcực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực

tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên" (Luật Giáo dục năm

2005, Điều 5)

- Giáo dục kỹ năng sống với mục tiêu và cách tiếp cận là hình thành và làm thay đổi hành

vi của học sinh theo hướng tích cực, bồi dưỡng cho các em năng lực hành động trongcuộc sống, thực chất là thực hiện mục tiêu giáo dục phổ thông

- Phương pháp giáo dục kỹ năng sống là thực hiện quan điểm hướng vào người học nên

có thể đáp ứng được nhu cầu của người học, nâng cao chất lượng cuộc sống của mỗi cánhân Mặt khác, giáo dục kỹ năng sống thông qua những phương pháp và kĩ thuật dạyhọc tích cực mang tính tương tác, cùng tham gia, đề cao vai trò chủ động, tự giác củangười học sẽ có những tác động tích cực đối với quan hệ giữa thầy và trò, giữa học sinhvới nhau, tạo ra động lực cho việc học tập Học sinh sẽ hứng thú và học tập tích cực hơn,

có hiệu quả hơn, nhất là khi các vấn đề mà các em được tham gia có quan hệ trực tiếp đếncuộc sống của bản thân

- Tuổi trẻ nói chung, đối tượng học sinh lớp 12 nói riêng là những chủ nhân tương lai củađất nước, là nhân tố quyết định sự phát triển của đất nước trong những năm tới Nếu thiếu

kĩ năng sống, các em không thể thực hiện tốt trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, cộngđồng và đất nước Do đó đất nước khó có thể phát triển theo chiều hướng tích cực nhưmong muốn

- Học sinh trung học phổ thông đang ở trong độ tuổi thanh niên, lứa tuổi đang phát triểnmạnh về cả thể chất và tinh thần Nhu cầu hoạt động và giao tiếp của các em đang pháttriển mạnh Do đó, ý thức về cuộc sống, về bản thân, về con người cũng phát triển; các

năng lực cá nhân cũng dần hình thành Đời sống tình cảm của các em cũng rất phongphú, thể hiện rõ nhất trong quan hệ tình bạn (đồng giới hoặc khác giới) Nó chi phối tìnhcảm và xu hướng hoạt động của các em Giáo dục kỹ năng sống nếu biết khai thác nhữngkhía cạnh tích cực trong đặc điểm tâm lí của học sinh sẽ tạo điều kiện thuận lợi giúp các

em phát triển nhân cách Bên cạnh đó, môi trường xã hội cũng ảnh hường rất lớn đếnnhân cách của học sinh trung học Bổi cảnh hội nhập quốc tế và cơ chế thị trường hiệnnay với những tác động tích cực và tiêu cực đan xen khiến giới trẻ luôn luôn phải có sựlựa chọn, phải đương đầu với những áp lực, thử thách, nếu không được hướng dẫn, các

em dễ bị lôi kéo vào các hành vi tiêu cực như nghiện hút, bạo lực, ăn chơi sa đoạ Giáodục kỹ năng sống giúp các em ứng phó với những vấn đề của lứa tuổi học sinh trung họcphổ thông như phòng tránh lạm dụng game, phòng tránh rủi ro trong quan hệ giới tính,phòng tránh sử dụng chất gây nghiện, phòng tránh bạo lực học đường

1.3.2 Mục tiêu giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học phổ thông

- Mục tiêu giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học thể hiện mục tiêu giáo dục phổthông theo yêu cầu mới gắn 4 trụ cột của thế kỉ XXI: Học để biết, học để làm, học để tựkhẳng định và học để cùng chung sống

- Học sinh hiểu được sự cần thiết của các kỹ năng sống giúp cho bản thân có thể sống tựtin, lành mạnh, phòng tránh được các nguy cơ gây ảnh hưởng xấu đến sự phát triển thểchất, tinh thần và đạo đức của các em; hiểu rõ tác hại của những hành vi, thói quen tiêucực trong cuộc sống cần loại bỏ

- Có kỹ năng làm chủ bản thân, biết xử lí linh hoạt trong các tình huống giao tiếp hằngngày thể hiện lối sống có đạo đức, có văn hoá; có kỹ năng tự bảo vệ mình trước nhữngvấn đề xã hội có nguy cơ ảnh hưởng đến cuộc sống an toàn và lành mạnh của bản thân;rèn luyện lối sống có trách nhiệm với bản thân, bè bạn, gia đình và cộng đồng

- Học sinh có nhu cầu rèn luyện kỹ năng sống trong cuộc sống hằng ngày; yêu thích lốisống lành mạnh, có thái độ phê phán đối với những biểu hiện thiếu lành mạnh; tích cực,

tự tin tham gia các hoạt động để rèn luyện kỹ năng sống và thực hiện tốt quyền, bổn phậncủa mình

1.4 Những ưu thế của môn Ngữ văn 12 trong việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh

“Văn học là nhân học” (M.Gorki), văn học với tư cách là môn khoa học xã hội và

nhân văn, nó không chỉ giúp học sinh hiểu biết về văn hóa, xã hội, lịch sử, con người màcòn giúp mỗi người tự hiểu hơn về chính mình; với tính chất là môn học công cụ, nó giúphọc sinh có năng lực ngôn ngữ để tư duy, để học tập, để giao tiếp, để nhận thức; với đặctrưng là môn học về giáo dục thẩm mĩ, nó bồi dưỡng năng lực tư duy, làm giàu cảm xúcthẩm mĩ và định hướng thị hiếu lành mạnh để hoàn thiện nhân cách

Chương trình ngữ văn lớp 12 là phần văn học hiện đại xen kẽ với các bài học vềtiếng Việt và làm văn, phù hợp với ngôn ngữ cũng như kiểu tư duy, tình cảm hiện đại, rấtthiết thực cho việc giáo dục những kiến thức và các kĩ năng sống của con người hiện đại.Sau mỗi bài học, học sinh cần phải đạt được những yêu cầu về kiến thức, kĩ năng và tháiđộ

* Về kiến thức:

- Nâng cao hiểu biết về các giá trị truyền thống của dân tộc, các giá trị tốt đẹp của nhânloại, hiểu rõ quyền và trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, xã hội và việc định hướngnghề nghiệp

- Nhận thức được sự cần thiết của các kỹ năng sống thông qua các bài học để giúp chobản thân sống tự tin, phòng tránh những ảnh hưởng xấu đến sự phát triển thể chất, tinhthần của bản thân và những người xung quanh

- Nhận thức được những giá trị cốt lõi làm nền tảng cho các kỹ năng sống trong các bàihọc cụ thể

* Về kĩ năng:

- Tự làm chủ bản thân, có trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và xã hội, biết ứng xửlinh hoạt, hiệu quả, tự tin trong quá trình sử dụng và giao tiếp tiếng Việt hàng ngày Cósuy nghĩ và hành động tích cực, có những quyết định đúng đắn trong cuộc sống

- Có kỹ năng quan hệ tích cực và hợp tác, biết bảo vệ mình và người khác trước nhữngcám dỗ của đời sống, những nguy cơ ảnh hưởng đến sự an toàn, lành mạnh trong cuộcsống

* Về thái độ:

- Có hứng thú và nhu cầu qua các kỹ năng sống mà bản thân đúc rút và rèn luyện được,đồng thời hướng những người khác cùng thực hiện các kỹ năng đó

- Hình thành và thay đổi hành vi, nhất là những hành vi liên quan đến lối sống lành mạnh,

có trách nhiệm với bản thân, gia đình, nhà trường và xã hội

- Có ý thức về quyền và nghĩa vụ đối với người công dân, có ý thức định hướng nghềnghiệp

2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu:

2.1 Thuận lợi:

- Việc giáo dục KNS cho học sinh là mối quan tâm hàng đầu của nền giáo dục nước tanói riêng và của toàn xã hội nói chung đặc biệt trong thời kì hội nhập như ngày nay đặcbiệt dạy học bộ môn Ngữ văn là dạy các e làm người, có khả năng thích ứng với những

sự biến đổi của xã hội

- Công tác giáo dục KNS cho HS thường xuyên được Ban giám hiệu cùng với cán bộ,

GV, nhân viên trong nhà trường quan tâm thực hiện

- Việc giáo dục KNS cho HS được lồng ghép vào phong trào thi đua “xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực”.

- Hầu hết các em HS ngoan ngoãn, lễ phép, biết vâng lời thầy cô giáo

nước Thể hiện mục tiêu của giáo dục thế kỉ XXI: học để biết, học để làm, học để tựkhẳng định và học để cùng chung sống Chủ trương chung của Bộ giáo dục là từ năm học2009-2010 đưa vấn đề giáo dục kĩ năng sống cho học sinh vào tích hợp trong tất cả cácmôn học từ cấp mầm non cho đến lớp 12 Nhưng có lẽ đây là lĩnh vực khoa học còn khámới mẻ, với nhiều nguyên nhân khác nhau nên việc giảng dạy, rèn luyện KNS vẫn cònnhiều điều bỏ ngỏ và chưa được quan tâm đúng mức; chưa có sự thống nhất đồng bộtrong hệ thống giáo dục phổ thông của cả nước.

2.2.2 Thực trạng đối với giáo viên:

- Thời gian một tiết học rất ngắn nên việc lồng ghép giáo dục KNS cần có sự chuẩn bịchu đáo, sắp xếp thời gian hợp lý, nếu không sẽ không có hiệu quả cụ thể

-Thực tế cho thấy, không phải giáo viên nào cũng lựa chọn được phương

pháp, hình thức tổ chức dạy học nhằm lồng ghép một cách nhẹ nhàng mà hiệu quả các nội dung giáo dục kĩ năng sống, đặc biệt là kĩ năng sống về giao tiếp vào trong tiết dạy Có những tiết dạy được giáo viên lồng ghép một cách cứng nhắc, chưa phù hợp với nội dung bài dạy, thể hiện chưa đúng lúc đúng chỗ làm cho học sinh tiếp thu bài học một cách nặng nề, khó khăn

- Trong bối cảnh hiện nay, học sinh có xu hướng học lệch, do xu hướng nghề nghệp sau

này của các em thiên về khoa học tự nhiên nên, em chẳng mấy thiết tha với môn văn nênviệc “tích hợp” càng khó khăn hơn

- Đa số phụ huynh, học sinh lớp 12 xác định mục tiêu quan trọng nhất của việc học tậpcủa HS lớp 12 là “học để thi” chứ không phải là “học để làm người” nên việc giáo dục kĩnăng sống cho học sinh 12 chỉ mang tính chất tự phát và tùy hứng của giáo viên chứkhông mang tính kế hoạch nên hiệu quả chưa có

2.2.3 Thực trạng đối với học sinh:

- HS của trường đa số là con em xuất thân từ nông thôn nên khả năng thích ứng với xãhội hiện đại còn nhiều hạn chế

- HS yếu về khả năng cảm thụ văn học nên dẫn đến hạn chế trong việc rút ra bài học KNScho bản thân Vì vậy, giáo viên phải dẫn dắt để các em hiểu và biết cách vận dụng vàothực tế cuộc sống

- Thời gian vừa qua, trường chúng tôi đã phải tổ chức những buổi họp Hội đồng kỉ luật

để xử lí những vụ đánh nhau mà đôi khi vì những lí do chẳng đâu vào đâu, các em xíchmích chỉ bằng những lời nói qua mạng, một câu nói đùa của bạn rồi dẫn đến thượng cẳngchân, hạ cẳng tay với nhau để lại hậu quả nghiêm trọng đối với từng cá nhân học sinh,với gia đình, với nhà trường, với cả xã hội Đó là do các em thiếu kĩ năng làm chủ cảmcảm xúc, kĩ năng ra quyết định phù hợp trong hoàn cảnh cụ thể

- Mỗi ngày, giáo viên chủ nhiệm cũng phải xử lí ở lớp mình bao nhiêu trường hợp nghỉhọc để đi chơi game, chửi nhau trong lớp,dùng những lời đe dọa bạn cùng lớp và kháclớp, vô lễ với thầy cô giáo…Xử lí nhiều, kỉ luật nhiều nhưng tình hình vẫn không thayđổi được là bao Vấn đề cốt lõi của thực trạng ấy chính là do các em thiếu những kĩ năngsống quan trọng: kĩ năng làm chủ cảm xúc, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng giao tiếp,

kĩ năng ra quyết định, kĩ năng tìm kiếm sự hỗ trợ…Thiết nghĩ rằng, việc hết sức cấp thiết

bây giờ phải chú tâm thỏa đáng đến việc rèn luyện cho các em những kĩ năng sống để

làm Người

- Bản thân đã tiến hành khảo sát bằng các câu hỏi đơn giản nhất và kết quả thu được như

sau:

Câu hỏi 1: Các em hiểu thế nào là kỹ năng sống?

Kết quả: Không hiểu gì: 75HS Hiểu gần đúng: 15HS

Hiểu đúng: 6HS Hiểu sơ sài: 40HS

Câu hỏi 2: Theo các em, việc giáo dục KNS cho HS trung học phổ thông có cần thiết

không?

Kết quả: Cần thiết: 70HS

Không cần thiết: 45HSKhông có ý kiến gì: 21HS

Câu hỏi 3: Em có nhu cầu được giáo dục kĩ năng sống về giao tiếp qua các môn

học, nhất là môn Ngữ văn không ?

Kết quả: Có: 115HS

Không: 21HS

3 Những giải pháp và cách thức tổ chức thực hiện

3.1 Xác định mục tiêu cần đạt của bài học:

Chương trình Ngữ văn THPT có khả năng giáo dục KNS khá rõ rệt

về cả hai phương diện : nội dung giáo dục và phương pháp dạy học Mỗi bài học

đưa ra một số kĩ năng sống cơ bản có thể triển khai giáo dục cho học sinh và những

phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực có thể sử dụng trong các nội dung của bài

học Tuy nhiên, trong thực tiễn giảng dạy không phải GV nào cũng có ý

thức xác định mục tiêu cần đạt của bài dạy gắn với việc lồng ghép giáo dục kĩ năng

sống và cụ thể là giáo dục kĩ năng sống về giao tiếp Vậy nên, muốn

lồng ghép giáo dục kĩ năng sống về giao tiếp trong bài dạy có hiệu quả cần phải có

định hướng tốt bắt đầu từ khâu xác định mục tiêu cần đạt của bài học, có nghĩa là

trong mục tiêu cần đạt về mặt kĩ năng cần nêu chi tiết những kĩ năng sống về giao

tiếp gắn với những kĩ năng cụ thể của bài dạy đó

-Nghệ thuật xây dựng nhân vật sinh động, chân thực; miêu tả và phântích tâm lí nhân vật sắc sảo, tinh tế; lối kể chuyện hấp dẫn, ngôn ngữ mangphong vị và màu sắc dân tộc, giàu tính tạo hình và đầy chất thơ…

2.Kĩ năng

Vợ chồng

A Phủ (Tô

Hoài)

- Tóm tắt tác phẩm;

- Phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự

- Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống về giao tiếp: kĩ năng kiểm soát cảmxúc, giải quyết mâu thuẫn, bày tỏ sự cảm thông, ra quyết định, giải quyết vấnđề

3 Thái độ:

Cảm thông với nỗi thống khổ của con người Tây Bắc dưới áchthống trị của thực dân phong kiến, cảm phục sức sống mãnh liệt, trân trọngkhát vọng tự do ở người dân lao động

4 Những năng lực cụ thể học sinh cần phát triển:

- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến văn xuôi hiện đại ViệtNam ( 1945-1954)

- Năng lực đọc – hiểu các tác phẩm văn xuôi hiện đại Việt Nam( 1945-1954)

- Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về văn xuôihiện đại Việt Nam ( 1945-1954)

- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận về thành tựu, hạn chế,những đặc điểm cơ bản, giá trị của những tác phẩm văn xuôi hiện đại ViệtNam ( 1945-1954)

- Năng lực phân tích, so sánh đặc điểm nhân vật trong truyện vàtruyện cùng chủ đề;

- Năng lực tạo lập văn bản nghị luận văn học

2.

Vợ nhặt

(Kim Lân)

1.Kiến thức

- Tình cảnh sống thê thảm của người nông dân trong nạn đói 1945 và

niềm khao khát hạnh phúc gia đình, niềm tin vào cuộc sống, tình yêu thương đùm bọc giữa những con người nghèo khổ ngay trên bờ vực của cái chết

- Xây dựng truyện độc đáo, nghệ thuật kể chuyện hấp dẫn, nghệ thuạtmiêu tả tâm lí nhân vật đặc sắc

2.Kĩ năng

- Tóm tắt tác phẩm;

- Củng cố nâng cao kĩ năng đọc – hiểu truyện ngắn hiện đại

- Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống về giao tiếp: kĩ năng nhận thức, xácđịnh giá trị, giải quyết vấn đề

3 Thái độ:

Cảm thông với nỗi đau khổ của người dân trong nạn đói 1945, cảmphục tình cảm gia đình, khát vọng hạnh phúc của người dân lao động

4 Những năng lực cụ thể học sinh cần phát triển:

- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến tác giả, tác phẩm củaKim Lân

- Năng lực đọc – hiểu các tác phẩm văn xuôi hiện đại Việt Nam giaiđoạn 1945-1975.

- Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về giá trị tưtưởng và nghệ thuật của truyện

- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận về thành công nội dung,nghệ thuật truyện Vợ nhặt

- Năng lực phân tích, so sánh đặc điểm của các nhân vật trong truyện,các nhân vật có cùng đề tài với các tác giả khác;

- Năng lực tạo lập văn bản nghị luận văn học;

-Tình huống truyện độc đáo, mang ý nghĩa khám phá, phát hiện về đờisống.Điểm nhìn nghệ thuật đa chiều Lời văn giản dị mà sâu sắc, dư ba

2.Kĩ năng

- Đọc-hiểu truyện ngắn hiện đại

- Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống về giao tiếp: kĩ năng nhận thức, giảiquyết vấn đề

3 Thái độ:

Cảm thông với nỗi bất hạnh, ca ngợi vẻ đẹp tâm hồn của người phụ

nữ thời hậu chiến, lên án nạn bạo hành gia đình

4 Những năng lực cụ thể học sinh cần phát triển:

- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến truyện ngắn hiện đại ViệtNam

- Năng lực đọc – hiểu các tác phẩm truyện ngắn hiện đại Việt Nam

- Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về truyện ngắnhiện đại Việt Nam

- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận về giá trị tư tưởng và nghệthuật truyện của Nguyễn Minh Châu;

- Năng lực phân tích, so sánh đặc điểm của truyện hiện hiện đại VNtrước và sau 1975;

- Năng lực tạo lập văn bản nghị luận văn học

3.2 Lồng ghép KNS qua cách giới thiệu bài

Đây là khâu đầu tiên của giờ giảng văn, nó vừa có vai trò khởi động giờ học, vừa

tạo không khí vui tươi, vừa tạo ấn tượng cho HS Vì thế, cách giới thiệu bài bất ngờ, đặt

ra tình huống sẽ có tác động rất lớn đến tư tưởng, tình cảm của các em Dựa vào đặc điểm

này, giáo viên có thể kết hợp lồng ghép một số KNS vào một số bài học bằng nhiều hình

thức khác nhau

Ví dụ 1: Truyện ngắn “ Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu

Bước 1: GV cho HS viết vào một tờ giấy nhỏ với nội dung: em hãy tìm và ghi lại những

nét tính cách đáng yêu nhất của người em không thích, GV thu lại và xem kết quả Chắcchắn em nào cũng cố ghi lại ít nhất là một nét tính cách đáng yêu của người mà em ghét

Bước 2: Từ đó, GV dẫn dắt, ngay cả những người chúng ta tưởng chừng như không thể

dung hòa được vẫn có những cái tốt Vì vậy, mỗi ngày chúng ta hãy cố gắng tìm cái tốtcủa người khác để biết chung sống hòa hợp, cảm thông, chia sẻ với nhau, đời sẽ đẹp hơnnhiều Cũng trên quan điểm ấy, nhà văn Nguyễn Minh Châu đã xây dựng hình ảnh ngườiđàn ông làng chài với những nét hung dữ, tàn bạo khi đánh đập vợ con dã man chỉ vìcuộc sống quá đói khổ nhưng thực chất theo lời kể của người đàn bà làng chài, trước đâyanh ta là một người hiền lành, không đánh đập vợ bao giờ Để hiểu rõ những thông điệp,

ẩn ý của tác giả, chúng ta hãy tìm hiểu tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của NguyễnMinh Châu

Ví dụ 2: Truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân

Để tạo hứng thú cho bài học, giáo viên có thể trình chiếu một số hình ảnh nạn đói năm

1945 và từ đó dẫn dắt học sinh rằng có những năm tháng dân tộc ta đã phải trải qua cáiđói, cái nghèo một cách bi thảm như vậy nhưng vượt lên tất cả, con người vẫn sống vớinhau bằng tình yêu thương vô bờ bến Đó là thông điệp nhà văn Kim Lân gửi gắm quatruyện ngắn “Vợ nhặt”

3.3 Lồng ghép KNS qua các chi tiết, hình ảnh, nội dung bài học

cụ thể

Nhóm kỹ năng sống

Giáo dục kỹ năng cho học sinh

Các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực

nhau với A

Sử (khi “bè

lũ bạn A Sửkéo đến gâysự”)

- Kỹ năngkiểm soátcảm xúc

- Kỹ nănggiải quyếtmâu thuẫn

- Cần làm chủ được cảmxúc của bản thân, tránh

“giận quá mất khôn”, sẽgây ra hậu quả đáng tiếc

- Không nên giải quyếtmâu thuẫn bằng bạo lực,

cố gắng tìm cách giảiquyết mẫu thuẫn bằngđàm phán

- Hỏi đáp

- Thảo luận cặpđôi

Vợ chồng

A Phủ

(Tô Hoài)

Mị cởi tróicho A Phủ

Kỹ năngbày tỏ sựcảm thông

Trong cuộc sống, conngười nên sống nhânhậu, biết đồng cảm, yêuthương, hết mình giúp

đỡ người khác

- Kĩ thuật khăntrải bàn

- Kĩ thuật KWL

Mị quyếtđịnh bỏ trốncùng A Phủ

Kỹ năng raquyết định

và giảiquyết vấn

Cuộc sống của mình là

do mình quyết định và tựchịu trách nhiệm; muốngiải thoát cho bản thân,

- Phát vấn

đề cần phải biết mạnh mẽ

vùng lên, tự cứu mình,không trông chờ vàongười khác

2 Vợ nhặt

(Kim

Lân)

Cảnh nạn đóicủa xóm ngụcư

Kỹ năngnhận thức

- Hiểu được tình cảnhkhốn cùng của ngườinông dân trước cáchmạng

- Hiểu được hậu quảnặng nề do chính sáchbóc lột tàn bạo của bọnthực dân Pháp đối vớinhân dân ta

- Thấy trân quý cuộcsống hòa bình, tự do, đủđầy mà bản thân đangđược hưởng

- Phát vấn

- Cảnh thị

“sầm sậpchạy đến”,

“sưng sỉa”,

“cong cớn”

“đòi ăn” vàhành động

“Cắm đầuăn”

- Hành độngcủa thị khiđón lấy bátchè khoán(cháo cám)

chồng:

“Người condâu đón lấycái bát”

Kỹ nănggiao tiếp

Kỹ năngxác địnhgiá trị

- Học sinh (đặc biệt làhọc sinh nữ) cần họccách giao tiếp lịch sự, tếnhị

- Khi giao tiếp luôn phảichú ý đến thái độ, giọngnói, điệu bộ để giữ được

vẻ đẹp (giá trị) của bảnthân

- Trong giao tiếp, khôngchỉ nghĩ đến cảm xúccủa bản thân mà còn cầnquan tâm đến cảm xúccủa đối tượng giao tiếp,

từ đó biết cách làm hàilòng họ

- Kĩ thuật mảnhghép

Đoạn miêu tảtâm trạng vànhững lờidặn dò của

bà cụ Tứ vớicác con

Kỹ nănggiao tiếp

Kỹ nănggiải quyếtvấn đề

- Khi giao tiếp cần đặtmình vào địa vị củangười khác để thấu hiểu

họ, không vội vàng phánxét, chỉ trích

- Mọi vấn đề sẽ trở nên

- Kĩ thuật độngnão

dễ chịu hơn nếu ta biếtgiải quyết mọi việc trên

cơ sở của tình thương

“khoảnhkhắc ngànnăm có một”

thuyền biểntrong buổi

sương

Kĩ năngnhận thức

- Hiểu được ý nghĩa củacái đẹp, có khả năngthanh lọc tâm hồn conngười

- Từ đó suy luận loogic:

cái đẹp có khả năngthanh lọc cuộc sống, mỗicon người đẹp sẽ gópphần làm cho cuộc đờingày càng đẹp hơn

- Phát vấn

Cảnh bạohành tànkhốc củangười chồngđối với vợ

- Kĩ năngkiểm soátcảm xúc

- Kĩ nănggiải quyếtvấn đề

- Cần phải biết kiểm soátcảm xúc và làm chủhành vi của mình trongmọi tình huống, đặc biệt

là lúc gặp khó khăn, bếtắc, áp lực từ đó tránhgây ra những hành độnglàm tổn thương ngườikhác

- Giải quyết vấn đề bằngbạo lực là hành động sailầm nhất, không bao giờđem lại kết quả tốt đẹp

- Thảo luậnnhóm

ngược, đốilập giữa vẻđẹp của chiếcthuyền khi ở

xa với cảnhbạo hành củangười chồngtrên chiếcthuyền ấy khivào bờ

Kĩ năngnhận thức

- Không phải lúc nàohình thức bên ngoàicũng thống nhất với nộidung bên trong; cuộcsống luôn nhiều màu sắc

và phức tạp, khó nắmbắt

- Khi nhìn nhận đánh giábất cứ một vấn đề nào,cần phải suy xét toàndiện, nhiều chiều đểtránh cái nhìn lệch lạc

- Thảo luận cặpđôi