Tư tưởng triết học của platong và sự ảnh hưởng của nó tới đời sống văn hóa tinh thần của thời đại

Chi n tranh phân hoá xã h ilàm cho ng i này thành th này, ng i kia thành th kia... Nh ng qu c gia nh Locris, Etolia, Phocis, Béothia v.v... Th t ra cái dân ch mà h ch trích khác xacái dâ

C L C

M C L C 2

L I NÓI U 3

I/ Cu c i c a Plato (427 - 347 TTC) 4

II/ S nghi p t c Tác 6

III/ Các quan ni m v chính tr xã h i tr c Platon 6

1 Quan Ni m C a Héraclite (530-470 tr.cn) 6

2 Quan Ni m C a Pythagore (571-497 tr cn) 6

3 Quan Ni m C a Démocrite (460-370 tr.cn) 6

4 Quan Ni m C a Socrate (469-399 tr cn) 7

IV/ t ng tri t h c c a Platon 7

1 B i c nh 7

2 Th i k h c h i c a Platon 9

3 V n o c 11

5 V n tâm lý 14

6 Gi i pháp tâm lý 15

7 Gi i pháp chính tr 19

8 Gi i pháp luân lý 21

9 Phê bình 23

10 nh h ng c a nhà i Hi n Tri t Plato .26

TÀI LI U THAM KH O 27

I NÓI U

Tri t h c là m t hình thái ý th c xã h i Cùng v i s phát tri n xã h i,nó c ng

có l ch s phát sinh và phát tri n c a nó Vì v y, khi nghiên c u tri t h c Mác-Lênin,giai o n phát tri n m i v ch t trong l ch s tri t h c, chúng ta không th khôngquan tâm nghiên c u xem tri t h c các th i i tr c ã phát tri n nh th nào, tri t

h c Mác-Lênin ã ti p thu m t cách có phê phán nh ng y u t nào trong tri t h c c a

nh ng th i i i tr c?

Tri t h c Hy L p c i là tài s n tinh th n quý báu c a n n v n minh nhân lo i Cho

n nay, các nhà nghiên c u l ch s tri t h c v n tìm th y trong tri t h c Hy L p c

i nhi u tài li u có giá tr v m t t t ng

M t trong nh ng tri t gia v i nh t th i c i là Platon T t ng c a ông ã nh

ng r t nhi u t i các tri t gia không ch c a th i i lúc b y gi mà c các giai

o n l ch s v sau n a H th ng tri t h c c a Platon ã c p n nhi u v n ,trong ó n i b t là h c thuy t ý ni m và linh h n, h c thuy t “nhà n c lý t ng” và

o c h c T t c các h c thuy t nói trên u xu t phát t l p tr ng duy tâmkhách quan, i bi u cho t ng l p ch nô quý t c, i ng c l i l i ích c a nhân dânlao ng Platon ph n i ch dân ch và lu n ch ng cho s b t bình ng trong xã

h i

H c thuy t chính tr - xã h i c a Platon là s th hi n cách gi i quy t duy tâm chngh a các v n xã h i D a trên c s và n n t ng là h c thuy t ý ni m và linh h n,ông ã xây d ng nên mô hình “nhà n c lý t ng” v i nhi u ki n gi i mang tính duytâm th n bí Tuy nhiên, t t ng v vi c xây d ng m t mô hình nhà n c trong lý

ng ã m u cho vi c tri t h c tham gia vào gi i quy t các v n xã h i và là

m t óng góp to l n c a Platon trong l nh v c t ng

Nh m h th ng hoá các quan m chính tr - xã h i c a Platon, qua ó có th rút

ra c nh ng giá tr c ng nh h n ch c a nó, tôi ch n tài: ” t ng tri t h c

c a Platông và s nh h ng c a nó n i s ng v n hóa tinh th n c a th i i”

v i mong mu n óng góp thêm m t ý ki n trong cách nhìn nh n t t ng c a Platon

Do kh n ng có h n nên tôi c ng ch d ng l i m c khái quát m t s nét c b n ch

ch a có tham v ng i sâu nghiên c u t t c m i khía c nh c a h c thuy t chính tr

-xã h i c a Platon

I/ Cu c i c a Plato (427 - 347 TTC)

Plato chào i t i Athens, Hy L p, vào n m 428 hay 427 tr c Tây L ch (TL).Plato thu c gia ình quý phái c v phía cha l n phía m Cha c a Plato tên là Aristondòng dõi Codros, v vua cu i cùng c a thành Athens và c coi là con cháu c a th nPoseidon M c a Plato là Perictione có h hàng v i Solon, nhà lu t h c l ng danh

c a Hy L p Plato có m t ng i chú tên là Critias, là m t trong 30 nhân v t thu c H i

Sau khi Plato chào i c ít lâu, cha c a ông qua i, m tái giá v i Pyrilampes,

m t ng i chú h ngo i và c ng là ng i b n, ng i ng h nhi t thành Pericles, m tchính khách ã i u hành t t p thành Athens trong các n m 400 tr c TL T i nhà

c a Pyrilampes, Plato c m ch m sóc t i n m lên 7 tu i, r i c theo tr ng h c

Th i b y gi , tr em c hu n luy n t i n m 14 tu i v t p vi t, t p c và t p làmtoán Sau ó t i n m 18 tu i là th i gian theo h c ph n th d c, chuyên rèn luy n thân

th

Th i gian u c a Plato là nh ng n m tàn phá do tr n chi n tranh Peloponnesianmang t i Do còn quá tr , Plato ch a c làm quen v i ch dân ch qu c(imperial democracy) c a Pericles c ng nh phong trào ng y bi n (sophisticmovement), nh ng do nh ng ng i trong h hàng nh Critias và Charmides, hai

ng i b n c tri c a Socrates, Plato c nghe nói nhi u v nhà i Hi n Tri tSocrates

m 18 tu i, Plato h c h i v i các tri t gia và các nhà ng y bi n (sophistists) T

m 20 tu i Plato theo h c Socrates trong 8 n m li n, ch p nh n n n tri t h c c n b n

c a Socrates cùng cách tranh lu n theo th v n bi n ch ng (dialectic style) ây làcách tìm hi u s th t b ng các câu h i, câu gi i áp và các câu h i k ti p Vì quáham thích Tri t H c, Plato ã em t h t các t p th tr tình và các b n bi k ch doông sáng tác lúc thi u th i

Trong b c th th b y, chính Plato ã t nh n r ng tham v ng ban u c a ông làChính Tr Ông ã tham d vào hàng ng nh ng ng i ho t u mà Critias là m ttrong các th lãnh, vì ông mong mu n thi t l p l i công b ng xã h i, t o d ng h nhphúc cho toàn dân b ng cách t s a l i cá nhân Nh ng r i cách b o hành và chính thchuyên ch c a H i ng Ho t u và nh t là s lên án Socrates m t cách b t công

ã khi n cho Plato t b ý nh v chính tr Sau khi Socrates b b t u ng thu c c

ch t vào n m 399 tr c TL, có l vì lo s cho s an toàn c a mình r i l i do lòngcông ph n, Plato cùng vài môn c a Socrates ã t i n náu t m th i t i Megara, n i

ây Plato theo h c Euclid, nhà toán h c danh ti ng

m 396 tr c TL, Plato tr l i thành Athens và theo nh lu t nh, ông ph c vtrong hàng ng k binh tham chi n trong tr n Corinth và tr n này k t thúc b ng s

th t b i c a x Athens tr c x Sparta Vào th i ó, ng i mi n Athens th ng hay

i l i nhi u n i và vì ghê t m cu c chi n tranh v a qua, Plato tìm ng sang Ai C p.Ông ã mang theo r t nhi u thùng d u bán d n khi i ng u tiên, ông d ng

l i t i Crete r i Cyrene n i này ông nghiên c u Toán H c v i Theodorus, sau ó

có l vào n m 390, Plato m i t i Ai C p T i Heliopolis, Plato ã h c h i v Thiên

n, Tôn Giáo và Hi n Pháp Nh th i gian s ng t i Ai C p, Plato ã quan sát k

ng các phong t c r i suy t ng và sau này, ông ã bàn lu n v nh ng u nàytrong các tác ph m c a ông

Sau khi r i Ai C p, Plato sang i Hy L p, t i Tarentum và quen v i Archytas Th igian l u trú t i Tarentum ã giúp cho ông r t nhi u nh trao i t t ng v iArchytas là m t nhà tri t h c kiêm chính khách, m t ng i ã thành công trong vi cduy trì t i Tarentum m t chính ph có quy n hành t n n t ng trên Khoa H c vàTri t H c

Các cu c i xa ã giúp cho Plato nhi u c h i làm quen v i m t s nhà sáng l p ra vài

tr ng phái h c thu t nh Pythagoras, Heraclitus c ng nh các nhà tri t h c Eleatic

T nh ng nh n xét th c t và các i u h c h i t Socrates, c ng v i s thích liênquan t i các v n chính tr , Plato ã i t i k t lu n r ng ch nh ng ng i có ki n

th c và các ph m ch t o c m i áng c giao phó quy n l c u khi n các

ng i khác Lý t ng tri t h c c a Plato ang c n có các c h i áp d ng

Vào th i b y gi , x Sicily ang chìm m trong m t hoàn c nh chính tr h n lo n.Dionysius ã thành công trong vi c l t n n c ng hòa và thi t l p t i Syracuse m t

ch chuyên ch Dion, m t ng i h c trò và c ng là b n c a Plato, ã thúc gi cPlato nên m nh n vi c giáo d c Dionysius, ng th i b o chúa c a thành Syracusenày c ng m i ông qua Ý i L i ây là m t c h i Plato th áp d ng lý thuy t vchính quy n vào m t hoàn c nh th c t Plato t i Syracuse, c tri u ình c a n inày coi nh th ng khách V sau có l do s tr l i b o chúa m t cách v ng v ho c

vì tình b ng h u c a Plato i v i Dion mà ông b b o chúa ghét b Plato b t nggiam và b trao cho viên thuy n tr ng Pollis, ng i x Sparta Pollis ã bán Plato t iEgina nh m t tên nô l Plato c Anniceris, m t nhân v t thu c tr ng phái tri t

h c Cyrenaic, chu c ra v i giá 20 mines Ông tr l i thành Athens vào n m 387.Vào th i b y gi , nhi u môn c a Socrates ã thi t l p các tr ng h c Plato c ng

mu n gi ng d y v Tri t H c và Khoa H c Ông li n thi t l p ngôi tr ng

“Academos” t i u kinh thành, g n Clone Ngoài Tri t H c, nhà tr ng còn chú

tr ng t i Khoa H c, Lu t Pháp, Thiên V n, Sinh H c, Toán H c và Lý Thuy t Chính

Tr Ngôi tr ng này có th coi là m t tr ng i H c chuyên ào t o các h c viên

kh n ng cai tr theo úng Pháp Lu t Tr ng “Academos” hay “Hàn Lâm Vi n” cóban gi ng hu n g m các giáo s chuyên khoa nh Theatetus, ông t c a môn h ckhông gian Nh các b c th y tài gi i, nhà tr ng nhanh chóng t o c các k t qu

t t p, h c trò t b n ph ng v theo h c r t ông Aristotle ã là h c viên xu t

s c nh t c a tr ng Tr ng Academos n i danh h n c ngôi tr ng c a Isocrates

Tr ng Academos ti p t c ho t ng trong h n 8 th k , là m t trung tâm nghiên c u

và ph bi n n n tri t h c c a Plato (Platonic philosophy) T i tr ng h c này, Plato

th ng di n gi ng mà không c n t i b n th o và các “bài toán” c ngh cho cácsinh viên cùng nhau gi i áp Trong th i gian gi ng d y, Plato ã vi t ra nhi u tác

ph m v n áp (dialogues), ph n l n nh ng tài li u gi ng hu n này ã c l u tr và

d ch sang nhi u ngôn ng Vài tác ph m l ng danh ban u c a Plato g m:Charmides, Euthyphro, Ion và Laches

II/ S nghi p t c Tác

Ông vi t r t nhi u tác ph m có giá tr cho nhân lo i c v tri t h c l n chính tr Các tác ph m c a ông bao g m trong m t T p nh ngh a, 13 b c th mà ng i ta còn

u gi c và 35 thiên i tho i trong ó t p h p nh ng n i tho i v b n ch t

c a tình yêu, c a cái p, v nh n th c lu n, v h i t ng và phê phán quan ni m

nh n th c c m tính Trong nh ng tác ph m c a ông, n i ti ng và c bi t nh t là tác

ph m C ng Hoà (Republic)

ó là “m t công trình l n d i hình th c m t cu n sách nh trong ó t p trung

nh ng t t ng c a Platon” Ông Emerson, m t tri t gia M , cho r ng “ng i ta có

th t t t c th vi n, vì tinh hoa c a các th vi n u n m trong cu n sách này”.[8]

Có th nói ó là m t cu n bách khoa toàn th vô cùng giá tr trong l ch s nhân lo i

III/ Các quan ni m v chính tr xã h i tr c Platon

Nh chúng ta c bi t, tr c Socrate, các tri t gia c i Hy L p ch chuyên nghiên

c u v nh ng v n t nhiên, ngu n g c c a v n v t v tr mà ch a m y quan tâm

t i v n cu c s ng xã h i loài ng i Th nh tho ng ta m i b t g p m t vài khái

ni m v chính tr xã h i Ch t Socrate tr v sau, n n tri t h c Hy L p m i th c snghiên c u v loài ng i trong ó có nh ng v n v chính tr xã h i Tuy nhiên, tahãy th nghe nh ng tri t gia ó nói nh th nào v chính tr xã h i

1 Quan Ni m C a Héraclite (530-470 tr.cn)

u tranh là ngu n g c c a s hi n h u và kh i nguyên c a s s ng và t n

t i”.[2] Ông cho r ng u tranh là i u ki n hài hoà Chi n tranh phân hoá xã h ilàm cho ng i này thành th này, ng i kia thành th kia Thông qua u tranh, b n

ch t c a s v t c b c l và nh ó con ng i m i nh n chân c s v t Vchính tr xã h i ông ng trên l p tr ng c a ch nô quý t c mà ch ng i quy t li t

t ng l p ch nô dân ch Ông c ng t ra khinh mi t t ng l p qu n chúng và yêu c u

àn áp tri t b t c cu c kh i ngh a nào c a qu n chúng nhân dân Ông cao vaitrò c a cá nhân xu t s c, i v i ông, m t ng i u tú thì h n c v n ng i bình

th ng

2 Quan Ni m C a Pythagore (571-497 tr cn)

B n ch t c a tr ng phái do ông sáng l p không ch là tri t h c mà là m t t ch cchính tr C ng gi ng nh c a Héraclite, ông ch tr ng ch ng i giai c p ch nôdân ch B i tr c ó, giai c p ch nô quý t c b giai c p ch nô dân ch ánh chi m

và thành l p chính quy n do ó ông thành l p m t t ch c chính tr và tri t h c kêu

g i u tranh giành l i chính quy n

3 Quan Ni m C a Démocrite (460-370 tr.cn)

Ông cho s phát tri n c a xã h i thông qua nhu c u sinh t n c a con ng i Tuynhiên ông không cho nhu c u là ng l c phát tri n xã h i mà ch là ng l c s n

xu t V chính tr thì ông l i i l p v i hai nhà tri t gia trên ngh a là ch ng phái ch

nô quý t c mà ng h ch nô dân ch , b i theo ông, nh v y là b o v quy n l i vkinh t và g n li n v i s phát tri n công nghi p, th ng m i Ông c ng ca ng i tính

ôn hoà, tình thân ái và b o v quy n l i, l i ích c ng t ng l p dân t do M t cu c

s ng c g i là h nh phúc khi mình c m th y c t do trong ch dân ch ,

ng c l i n u giàu có mà s ng trong ch quân ch c ng nh không [3]

4 Quan Ni m C a Socrate (469-399 tr cn)

Có th nói Socrate là ng i nh h ng l n n c cu c i và t t ng c a Platon

T nh ng v n h c h i cho n cái ch t b t công c a Socrate ã hình thành nên t

ng chính tr xã h i c a ông Th c ra Socrate c ng nh nh ng tri t gia tr c, không

có c p gì nhi u n v n chính tr xã h i mà ch nói n o c và lí trí Ôngnói: “m t xã h i sáng su t là m t xã h i mà trong ó ng i dân c m th y c h ngquy n l i thì nhi u, mà b h n ch t do thì ít Trong xã h i y, n ngay th ng là giúng quy n l i và ngh a v mình và an ninh tr t t c ng nh thi n chí trong xã

âu là quy n l i chính áng, th u tri t c lu t nhân qu , ki m soát c lòng ham

mu n và ch u trách nhi m i v i b n thân mình (cái ch t c a ông là m t l i kh ng

nh v tính trách nhi m ó) kh i c nh h n n t di t và i n m t xã h i k

ng Và t t nhiên, con ng i ph i luôn c g ng h c h i và phát tri n trí tu ng n

ng a nh ng tham v ng, si mê b i t t c t i l i t vô minh

IV/ t ng tri t h c c a Platon

1 B i c nh

N u b n nhìn vào m t b n c a Âu châu, b n s th y r ng Hy L p gi ng nh

m t bàn tay chìa các ngón ra bi n a trung h i Phía nam là hòn o Crète hình nh

n m g n trong các ngón tay, ngàn n m tr c Tây l ch (tTL) ó là n i kh i u c a

n minh nhân lo i V phía ông là lãnh th thu c v Á châu tuy ngày nay có v l c

h u nh ng d i th i Platon là m t lãnh th r t trù phú v i m t n n th ng mãi, kngh c c th nh và m t n n v n hoá phong phú V phía tây là n c Ý gi ng nh m ttoà lâu ài gi a bi n, các o Sicile và n c Y-pha-nho (Tây Ban Nha) T i nh ng

i ó có nh ng nhóm ng i Hy l p sinh s ng; cu i cùng là x Gibraltar, n i ynguy hi m cho các thu th m i khi mu n v t eo bi n này V phía b c là nh ng xman r nh Thessaly, Epirus và Macédonie T nh ng x y nhi u b l c xu t phát

và m nh ng cu c t n công v phía nam, nh ng tr n ánh do nh ng v n nhân Hy l p

nh Homère k l i mà nh ng chi n s nh Périclès ch huy Hãy nhìn m t l n th haivào b n , b n s th y nhi u ch l i lõm b bi n và núi i trong t li n, âu âu

c ng có nh ng v nh nh và nh ng m m á tr i ra bi n N c Hy l p b chia c t và cô

l p b i nh ng ch ng ng i thiên nhiên ó S i l i và liên l c ngày x a khó kh n

n bây gi r t nhi u Do ó m i vùng t phát tri n l y n n kinh t , t thành l p l y

n n hành chánh chính tr , t phát huy tôn giáo, v n hoá và ngôn ng c a mình Nh ng

qu c gia nh Locris, Etolia, Phocis, Béothia v.v

Hãy nhìn vào b n m t l n th ba và quan sát v trí c a ti u qu c Athènes: ó là

m t ti u qu c n m v phía c c ông c a Hy l p ó là c a ngõ c a Hy l p giaothi p v i các qu c gia thu c vùng Á châu, ó là c a ngõ Hy l p thu nh n nh ng

s n ph m và ánh sáng v n hoá t bên ngoài ây có m t h i c ng r t ti n l i, h i

c ng Pirus, r t nhi u tàu bè n trú n tránh nh ng lúc sóng to gió l n Ngoài raPirus còn là n i xu t phát m t h m i chi n tranh hùng m nh.

Vào kho ng n m 490 tr c Tây l ch, hai ti u qu c Sparte và Athènes quên m i

h n thù h p l c cùng nhau ánh u i quân xâm l ng Ba T l m le bi n Hy l pthành m t thu c a c a mình Trong cu c chi n tranh này, Sparte cung c p l c quân

và Athènes cung c p thu quân Khi chi n tranh ch m d t, Sparte gi i ng quân i

và ch u s kh ng ho ng kinh t do s gi i ng này sinh ra Trong khi ó thì Athèneskhôn ngoan h n, bi n h m i tàu chi n thành m t h m i tàu buôn và tr nên m t

c buôn bán giàu m nh nh t th i th ng c Sparte iêu tàn trong ngh canh nông

và b cô l p v i th gi i bên ngoài, trong khi Athènes tr nên th nh v ng và là m t

i giao i m c a nhi u ch ng t c, nhi u ngu n t t ng, v n hoá, s chung ng

n y sinh s so sánh, phân tích và suy nghi m

Nh ng truy n th ng, lý thuy t g p g nhau, ch ng i nhau, t ào th i nhau và

c cô ng l i Trong khi có hàng ngàn t t ng ch ng i nhau, ng i ta cókhuynh h ng hoài nghi t t c nh ng t t ng y Có l nh ng th ng gia là nh ng

ng i nhi u hoài nghi nh t vì h th y quá nhi u, b tuyên truy n quá nhi u, h cókhuynh h ng coi ng i khác n u không ph i là nh ng ng i ngu thì c ng là nh ng

ng i l u manh, h hoài nghi t t c nh ng ngu n t t ng Theo v i th i gian hphát tri n khoa h c; toán h c n y sinh nh s giao hoán, thiên v n h c n y sinh v inhu c u hàng h i V i s phát tri n n n kinh t , con ng i có nhi u thì gi nhàn r i,

c h ng nhi u ti n nghi trong m t không khí tr t t và an ninh ó là nh ng u

ki n tiên quy t nghiên c u và suy t Ng i ta nhìn vào các ngôi sao trên tr ikhông nh ng tìm ph ng h ng cho chi c tàu ang lênh ênh trên m t bi n màcòn tìm bí m t c a v tr : nh ng tri t gia Ha l p u tiên là nh ng nhà thiên v n.Aristote nói r ng sau khi th ng cu c chi n tranh, các ng i Hy l p tìm cách phát huychi n qu và m r ng n l c vào nhi u lãnh v c khác Ng i ta c tìm nh ng l i gi i

áp cho nh ng bài toán tr c kia c giao phó cho các th n linh qu n tr , nh ng t l

tà thuy t nh ng b c cho khoa h c, tri t lý b t u t ó

Kh i u tri t lý là m t môn h c có tính cách v t lý, ng i ta quan sát th gi i h uhình v i hy v ng tìm th y y u t kh i thu c a t t c v n v t M t l i gi i áp tnhiên là thuy t duy v t c a Démocrite (460 - 360 tTL) Démocrite nói r ng: "trong v

tr ch có nguyên t và h không", ó là ngu n t t ng chính c a Hy l p, ng i talãng quên nó trong m t th i gian nh ng nó l i c s ng d y v i t t ng c aEpicure (342-279 tTL) và Lucrèce (98-55 tTL) Tuy nhiên khía c nh quan tr ng nh t

và c s c nh t c a n n tri t h c Hy l p c th hi n trong t t ng c a nh ng ngu

lu n gia ó là nh ng ng i i lang thang rày ây mai ó tuyên truy n cho chngh a c a mình, h g n bó v i t t ng c a mình h n t t c m i v t trên i Ph nông h là nh ng ng i r t thông minh ho c r t thâm thuý, h bàn cãi v t t c nh ng

v n mà ng i ng th i th c m c, h t câu h i cho t t c các v n , h không

s ng ch m n các tôn giáo ho c các t t ng chính tr c a các vua chúa, h m nh

thiên nhiên con ng i ã m t bình ng, luân lý là m t phát minh c a k y u gi i

h n và do n t k m nh, s c m nh là n n o c t i th ng và s ao c t i th ng

c a con ng i, và ch chính tr cao p nh t h p thiên nhiên nh t là ch quý

t c

S t n công t t ng dân ch là ph n nh c a s th nh v ng c a m t nhóm ng igiàu có Athènes h t l p m t ng g i là l c l ng nh ng ng i u tú ng này

ch trích t t ng dân ch là vô hi u l c Th t ra cái dân ch mà h ch trích khác xacái dân ch mà chúng ta quan ni m ngày hôm nay Trong s 400 ngàn dân c aAthènes, ã có 250 ngàn thu c vào h ng nô l b t c t t t c quy n chính tr ,trong s 150 ngàn ng i còn l i ch có m t thi u s c i di n t i qu c h i bàncãi và quy t nh v các v n c a qu c gia Tuy nhiên cái n n dân ch còn l i ó là

m t n n dân ch có th nói là hoàn h o nh t t x a n nay Qu c h i có quy n t i

th ng và là c quan t i cao c a qu c gia, t i cao pháp vi n g m trên 1000 th m phán làm n n lòng nh ng k h i l ), s th m phán này c tuy n ch n theo th tABC trong danh sách c a toàn th công dân Không m t ch chính tr nào dám

th c hành t t ng dân ch i xa n m c y

Trong cu c chi n tranh gi a Sparte và Athènes (430 - 400 tTL) l c l ng các

ng i u tú c a Athènes do Critias lãnh o, ch tr ng nên bãi b ch dân ch vìcho ó là m m m ng c a cu c chi n b i và thành l p m t chính th gi ng nh chính

th quý t c c a thành Sparte K t qu là nhi u lãnh t c a l c l ng b l u ày Saukhi chi n tranh ch m d t v i s u hàng c a Athènes, m t trong các u ki n ìnhchi n là ph i i xá cho nh ng ng i trong l c l ng b l u ày Nh ng ng i nàytôn Critias làm minh ch và l m le o chánh thành l p m t chính ph c a l c

ng u tú Cu c o chánh th t b i, Critias t tr n Critias là môn c a Socrate và

có h hàng v i Platon

2 Th i k h c h i c a Platon

Cu c g p g gi a Platon và Socrate có m t t m quan tr ng c bi t Platon thu c

v giai c p trung l u, p trai và kho m nh Ông ã t ng trong quân ng và ã o t

gi i quán quân v th thao Không ai có th ng r ng m t ng i nh v y có th trnên m t tri t gia Tâm h n t nh c a Platon tìm th y vui thích trong bi n ch ng pháp

c a Socrate Platon r t sung s ng khi nghi n ng m nh ng lý thuy t c a Socrate

nh m kích các lu n u sai l m ng th i: Platon d vào cu c tranh lu n tri t lý

c ng nh ông ta ã d vào nh ng cu c tranh gi i th thao, và t nh ng cu c tranh

lu n ó Platon ã i n nh ng suy t thâm thuý h n Chàng ta tr thành m t ng iyêu tri t lý và m t môn u tú c a Socrate Chàng th ng nói r ng: "Tôi cám n

tr i ã cho tôi làm m t ng i Hy l p ch không ph i m t dân m i r , m t ng i t do

ch không ph i m t ng i nô l , m t ng i àn ông ch không ph i m t ng i àn

bà, và quan tr ng nh t là c sinh vào th i Socrate."

Khi Socrate ch t, Platon m i c 28 tu i, và bi n c c m ng này ã in sâu vàotâm th c c a Platon Nó làm cho Platon thù ghét nh ng t t ng dân ch , thù ghét

qu n chúng thêm vào s thù ghét phát sinh t giai c p quý t c c a Platon Do ó ông

ta ch tr ng r ng c n ph i t n di t ch dân ch và thay vào ó m t chính th do

nh ng ph n t quý t c và sáng su t lãnh o M t trong nh ng v n tr ng i mà

Platon ê nghiín c u su t i lă lăm sao tìm ra ng i khôn ngoan nh t giao phó

vi c lênh o qu c gia

Trong lúc ó nh ng liín h gi a Platon vă Socrate lăm cho chính quy n ng

th i nghi ng Platon Nh ng b n bỉ c a ông khuyín ông nín tr n kh i Athỉnes vẵng c ng cho r ng đy lă m t d p t t chu du th gi i N m 399 tTL ông xâch gói rai

Nh ng n i năo ông ê i qua chúng ta không c bi t rõ Hình nh ông ê i Ai

c p tr c tiín vă ông r t b t bình khi nghe câc nhă lênh o tôn giâo cai tr x năy nói

r ng Hy l p lă m t qu c gia u tr không có truy n th ng vă v n hoâ vă không th sosânh c v i qu c gia Ai c p S b t mên năy lăm ông ta suy ngh nhi u h n văchuy n i Ai C p óng m t vai trò quan tr ng trong tâc ph m c a ông nhan lăUtopia Sau ó ông âp tău qua Sicie vă n Ý ó ông gia nh p nhóm tri t gia doPythagore sâng l p C nh t ng m t nhóm ng i có quy n chính tr r ng rêi l i say

mí trong vi c nghiín c u vă h c h i, s ng m t cu c i bình d m c dù n m nhi uquy n th trong tay lă m t tăi Platon suy ngh Ông i chu du su t 12 n m, h c

h i t t c câc chính th , h p băn v i t t c câc nhóm, tìm hi u t t c câc h c thuy t

M t văi ng i cho r ng ông ê n Judĩe vă ê nghiín c u h c thuy t m tính ch t

xê h i c a câc tri t gia đy Có ng i cho r ng ông ê n t n b sông H ng vă h c

h i t ng câc tri t gia n

Ông tr v Athỉnes n m 387 tTL, lúc năy ông ê 40 tu i, m t ng i giă d n saunhi u n m h c h i nhi u n c Ông v n còn gi s h ng hâi c a tu i tr nh ng ông

ê nh n th c c r ng t t c nh ng t t ng quâ khích ch lă nh ng chđn lý n a v i.Ông v a lă m t tri t gia, v a lă m t thi s , l i v n c a ông v a khúc chi t nh m t băi

lu n tri t h c, v a p nh m t băi th : ó lă l i v n ăm tho i Ch a bao gi tri t

h c tr i qua m t th i gian sâng l n nh v y V n th c a ông sâng chói ngay c trong

nh ng b n d ch Shelley nh n xĩt r ng v n th c a Platon k t h p lu n lý s c bĩn vă

h n th lai lâng, v a d u dăng trong đm i u v a hùng h n trong l p lu n Nín bi t

r ng tr c khi tr thănh m t tri t gia Platon lă m t nhă so n k ch

S k t h p c a v n ch ng vă tri t lý, c a khoa h c vă ngh thu t trong câc tâc

ph m c a Platon ôi khi lăm chúng ta khó hi u: chúng ta không bi t r ng nh ng nhđn

v t c a Platon di n t t t ng c a mình trong tr ng h p năo, chđm bi m, pha tròhay nói ng n Khuynh h ng pha trò chđm bi m c a Platon ôi khi lăm chúng ta

b ng Nh ng cu c i tho i do Platon vi t ra lă cho i chúng: nh trình băy

nh ng lu n u bính v c vă kích, nh l p i l p l i nh ng ý t ng nòng c t, câctâc ph m c a Platon r t thích h p v i nh ng ng i mu n h c tri t lý cho qua thì gi

Do ó nh ng l i ng ngôn, nh ng gi ng v n hăi h c th ng r t nhi u Ngoăi ra l cnhiín còn có nh ng t t ng liín quan n nh ng bi n c mă Platon cùng ng i

ng th i th ng băn b c n, nh ng t t ng năy r t khó hi u i v i m t c gi

th k th hai m i

Chúng ta ph i công nh n r ng Platon có nh ng c tính mă ông th ng ch trích.Ông không a nh ng thi s v i trí t ng t ng quâ d i dăo Ông không a nh ng giâo

s , nh ng chính ông lă m t giâo s , m t gi ng s Gi ng nh Shakespeare, ông cho

r ng m i s so sânh u nh m l n, nh ng ông l i luôn luôn dùng ph ng phâp sosânh Ông ch trích câc tri t gia ng th i lă nh ng k mi ng l i nh ng chính ông

c ng dùng ph ng phâp năy Faguet ê nh i l i v n c a Platon nh sau: - Toăn th

l n h n m t ph n, ph i ch ng ? - Ch c ch n nh v y - Và m t ph n nh h n toàn th

ph i ch ng ? - úng nh th - Do ó rõ ràng là tri t gia ph i lãnh o qu n chúng

- Ông nói cái gì ? - Th t là rõ ràng, chúng ta hãy lý lu n tr l i

M c dù t t c nh ng l i ch trích, nh ng cu n i tho i c a Platon là m t trong

nh ng tác ph m hay nh t c a th gi i Tác ph m C ng hoà là m t công trình r ng l n

i hình th c m t cu n sách nh trong ó t p trung nh ng t t ng c a Platon vsiêu hình, th n h c, o c h c, tâm lý h c, s ph m, chính tr và th m m Chúng ta

có th tìm th y trong ó nh ng v n mà ngày nay chúng ta ang b n kho n suyngh : thuy t C ng s n và xã h i, thuy t nam n bình quy n, thuy t h n ch sinh s n

và ph ng pháp d y tr Nh ng v n c a Nietzsche v o c và quý t c, nh ng

v n c ng Rousseau v tr ng thái thiên nhiên và t do giáo d c, nh ng v n c aBergson v à s ng (élan vital) và nh ng v n c a Freud v phân tâm h c Emersonnói r ng : "Platon là tri t lý, và tri t lý là Platon" i v i ông, thì quy n C ng hoà

c a Platon c ng nh kinh Coran và ng i ta có th t t t c các th vi n, vì tinh hoa

c a các th vi n u n m trong cu n sách này

3 V n o c

Cu c tranh lu n x y ra trong nhà c a Cephalus, m t ng i giàu có thu c giai c pquý t c Trong cu c tranh lu n còn có Glaucon và Adeimantus, anh c a Platon,Thrasymachus, m t tri t gia ng th i Socrate (mà Platon dùng nh m t nhân v t

di n t nh ng t t ng c a chính mình) h i Cephalus: - L i ích quan tr ng nh t mà

ti n c a em l i cho ta, theo ý ông là gì ? Cephalus tr l i: ti n c a cho phép ông ta có

th l ng, th t thà và công b ng Socrate h i: công b ng ngh a là gì ? Và m ra

m t cu c tranh lu n dài Không gì khó h n m t nh ngh a, vì nó òi h i nhi u khônkhéo và sáng su t trong t t ng Socrate phá t t c nh ng nh ngh a do c to

a ra cho n lúc Thrasymachus m t bình t nh và la lên: - Socrate, ông có iênkhông ? T i sao các ông l i d m chân nhau nh v y ? n u ông mu n bi t công b ng là

gì, ông ph i tr l i ch không c h i, ông không nên t hào vì phá c kkhác Có r t nhi u ng i có th t câu h i nh ng không th tr l i Socrate khôngnao núng Ông v n h i ch không tr l i, và sau cùng Thrasymachus a ra m t nhngh a: "Hãy nghe ây: tôi cho r ng s c m nh là l ph i, và công b ng là quy n l i c a

k m nh Nh ng chính th khác nhau làm nên lu t, dù ó là chính th dân ch , quý

t c hay c tài, t t c u nh m n quy n l i c a mình; và nh ng u lu t y, làm ra

ph ng s quy n l i c a chúng, c t lên u nhân dân và g i là công b ng,

nh ng k nào c ng l i s b ph t và b xem là không công b ng

Tôi nói v s b t công m t cách t ng quát, và ý ngh c a tôi r t rõ ràng khi nghiên

c u chính th c tài Trong chính th này, ng i ta dùng s c m nh và s gian trá xâm chi m tài s n k khác Khi m t ng i ã l y t t c tài s n c a dân chúng và b tdân chúng làm nô l ng i ta xem nó không ph i là m t k th ng l u Ng i ta chtrích s b t công khi ng i ta là n n nhân ch không ph i vì b l ng tâm c n r t m ikhi có hành vi b t công."

ó là h c thuy t mà ngày nay c gán ít nhi u cho Nietzsche "Tôi th ng c i

nh ng k y u t ng r ng mình là t t, ch vì chúng nó chân tay què qu t" Stirner di n

t t t ng m t cách g n gàng h n: "m t n m quy n hành t t h n m t bao l ph i"

t ng trên c ng c Platon di n t trong Gorgias Calliclès ch trích r ng o c

là m t phát minh c a k y u vô hi u hóa quy n l c c a k m nh

"Chúng nó khen và chê tu theo quy n l i c a chúng: chúng nói r ng gian manh là

b t công và nh c nhã, chúng nó cho r ng gian x o là ý mu n có nhi u h n ng i hàngxóm, vì t bi t trình th p kém c a mình, chúng ch mong c bình ng Nh ng

n u có m t ng i v i y quy n l c, ng i y s v t lên trên nh ng lý lu n này,

s chà p t t c nh ng công th c, nh ng lu t l

"Nh ng k s ng th c s c n ph i cho ý chí c a mình phát tri n n t t ; và khi

ã phát tri n ý chí n t t , h ph i có can m và thông minh ph ng s ýchí, tho mãn t t c nh ng u ham mu n ó là l công b ng t nhiên, s quýphái t nhiên Nh ng a s không th làm nh v y, do ó h ch trích ng i khác.Chính vì h nh c nhã trong s b t l c, chính vì h mu n che d u s nh c nhã y, htuyên b r ng lòng tham vô là th p kém H mu n kìm hãm nh ng k quý phái

x r t tàn b o v i nh ng dân t c nh bé Trong m t bài v n t , Periclès nói: " qu c

c a ngài c n c vào quy n l c c a ngài ch không ph i là thi n chí c a th n dân".Các s gia k l i công cu c ép bu c Melos ph i v phe Athènes ch ng v i Sparte

nh sau: "Ông c ng bi t nh chúng tôi r ng ch có v n l ph i i v i nh ng kquy n l c ngang nhau: k m nh làm cái gì y có th làm và k y u ch u ng cái gì y

b t bu c ph i ch u ng" Chúng ta có ây nh ng v n o c c n b n, nh ng lýthuy t c n b n v luân lý Công b ng là gì ? - Chúng ta c n ph i tìm l ph i hay c n

ph i tìm quy n l c ? -Chúng ta nên t t hay nên m nh?

Platon gi i quy t v n này nh th nào ? S th t thì ông không gi i quy t gì c Ông nh n m nh r ng l công b ng là m t s quan h gi a cá nhân, tu thu c vào t

ch c xã h i và do ó c n ph i c nghiên c u song song v i c c u xã h i chkhông th c nghiên c u nh m t thái cá nhân N u chúng ta có th hình dung

m t qu c gia công b ng, chúng ta m i có y u t nh ngh a m t cá nhân công

b ng Platon l y ví d r ng mu n th con m t c a m t cá nhân c n ph i cho h c

nh ng ch l n r i d n d n n nh ng ch nh C ng th , nh ngh a công b ng trong

m u m c l n là qu c gia gi n d h n nh ngh a công b ng trong m u m c nh là cánhân S th t thì Platon mu n dùng l i lý lu n này n i li n hai ph n nghiên c u

Ch ng nh ng ông mu n th o lu n v v n o c cá nhân mà ông còn mu n th o

lu n c v v n xã h i và chính tr Trong cu c th o lu n này Platon s p a ra tác

gi ng ho c vào thân cây H n u ng v i gia ình, u ng r u do h t làm l y,mang nh ng vòng hoa trên u, hát nh ng u ca t ng th n linh, s ng trong s hoànhã êm ái không cho nhân kh u trong gia ình v t quá ph ng ti n sinh nhai vì

h bi t lo xa, s nghèo ói và chi n tranh L c nhiên h có nh ng món n a thích:trái ô liu, phó mát, hành, su và nh ng th rau khác; h tráng mi ng b ng xoài, m n,

vì chúng nó s ng yên n

Chúng ta c ng còn liên t ng n các lý thuy t c a Saint Simon, Fourrier,William Morris và Tolstoi Nh ng Platon có ph n hoài nghi h n nh ng tác gi y,ông không i sâu vào v n : t i sao m t i s ng g n nh thiên àng không bao gi

n v i nhân lo i? T i sao nh ng ti u qu c thu c lo i Utopia ch a bao gi n m trên

Platon tr l i: ó là t i lòng tham và s xa hoa Con ng i không ch u b ng lòng v i

m t i s ng gi n d , h luôn luôn mu n chi m t, mu n ao c, mu n ganh ua,

mu n ghen ghét H s b t mãn v i nh ng gì h có và ch y theo nh ng gì h ch a có,

h ch mu n nh ng cái gì thu c v k khác K t qu là s xâm chi m lãnh th kkhác, s c nh tranh gi a các nhóm giành gi t tài nguyên và cu i cùng là chi ntranh N n kinh t phát tri n em l i nh ng giai c p m i "T t c nh ng qu c gia u

g m có hai qu c gia, qu c gia c a nh ng ng i nghèo và qu c gia c a nh ng ng igiàu, hai qu c gia xung t nhau gay g t N u cho r ng ó ch là m t qu c gia thìchúng ta l m l i l n" M t giai c p th ng gia tr i d y mu n dùng ti n c a chi m

a v và c võ s tiêu th hàng hoá "Chúng nó s tiêu nh ng s ti n l n các bà vtrang s c" Nh ng s thay i trong vi c phân ph i l i t c gây nên nh ng s thay i

v m t chính tr : khi l i t c c a b n th ng gia v t quá l i t c c a b n a ch ,chính th phú nông nh ng ch cho chính th phú th ng Lúc ó s ph i h p các l c

ng xã h i và s u ch nh chính sách qu c gia, nói tóm là ngh thu t tr n c

c thay th b ng nh ng th n chính tr phát xu t t nh ng ng phái và s háodanh l i

T t c nh ng chính th qu c gia u có khuynh h ng t ào th i khi i vào con

ng quá khích Chính th quý t c t ào th i khi thu h p s ng i n m gi quy nhành, chính th dân ch t ào th i vì lòng tham giành gi t danh l i Trong c hai

tr ng h p th nào c ng i n cách m ng Khi cách m ng x y n, ng i ta có c m

ng r ng nguyên do là nh ng bi n c nh nh t, s th t thì cách m ng là h u qu c a

vô s l i l m ch ng ch t l i "Khi m t c th ã suy y u, nh ng nguyên do r t t m

th ng c ng có th em n b nh t t Khi chính th dân ch n, k nghèo chi n

th ng i th c a h , tàn sát m t s , tr c xu t m t s và cho t t c m i ng i nh ngquy n hành và t do bình ng"

Nh ng chính th dân ch t hu vì quá dân ch h mu n r ng t t c m i ng i

u có quy n tham gia chính ph và n nh ng l i qu c gia M i xem qua thì ó

là m t lý t ng quá t t p, nh ng th c ra nó tr nên vô cùng nguy hi m vì dân