TRIẾT học HY LA cổ đại đặc điểm, nội DUNG và ý NGHĨA

Những thành quả cơ bản trong triết học Hy Lạp cổ đại như thuyết nguyên tử, phép biện chứng chất phác, logích học hình thức, đạo đức học v.v… là nền tảng có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối

- -TIỂU LUẬN

HỌC PHẦN TRIẾT HỌC

( CHƯƠNG TRÌNH SAU ĐẠI HỌC )

ĐỀ TÀI :

TRIẾT HỌC HY- LA CỔ ĐẠI : ĐẶC ĐIỂM, NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA

Người hướng dẫn : - TS Nguyễn Ngọc Khá

- TS Nguyễn Chương Nhiếp

Người thực hiện : Trần Thanh Phong

Đơn vị công tác :Trường CĐSP Tiền Giang

TP HỒ CHÍ MINH, THÁNG 9/ 2005

Mục lục

Trang

 PHẦN MỞ ĐẦU:

 PHẦN NỘI DUNG:

A- Những đặc điểm chung của triết học Hy – La cổ đại 5 B- Một số nội dung cơ bản -ý nghĩa của triết học Hy-La cổ đại 6

1- Chủ nghĩa duy vật 20

LỜI CẢM ƠN

- Đ ể hoàn thành tiểu luận triết học này, tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu cùng Quý Thầy, Cô, Phòng KHCN-Sau Đại học trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập.

- X in chân thành cảm ơn Thầy Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Khá và Thầy Tiến sĩ Nguyễn Chương Nhiếp đã tận tình giảng dạy và hướng dẫn tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài.

- Đ ồng thời, tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu trường CĐSP Tiền Giang, Thư viện và các Phòng ban đã tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ để tôi nghiên cứu thực hiện đề tài.

- V ới kiến thức hạn hẹp, nhận thức về triết học phần nào còn hạn chế Nhưng mong muốn thông qua đề tài này sẽ củng cố thêm kiến thức cho bản thân, góp phần giúp cho quá trình công tác, học tập càng tốt hơn.

- Đ ề tài được thực hiện trên cơ sở những kiến thức thu thập được qua bài giảng và các tài liệu tham khảo, chắc chắn còn có nhiều thiếu sót mong các

Thầy giáo và bạn đọc lượng thứ và xin được góp ý để sau này bản thân có điều kiện bổ sung trong nghiên cứu của mình.

Tiền Giang, ngày 15 tháng 9 năm 2005

TÁC GIẢ.

PHẦN MỞ ĐẦU

I – LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong những nền văn minh cổ đại rực rỡ mà ngày nay người ta biết được thì nền văn minh Hy Lạp – La Mã xuất hiện muộn hơn cả, nhưng nó lại rất phong phú, đặc biệt là về triết học Điều đó có thể giải thích bằng tính chất điển hình của chế độ chiếm hữu nô lệ ở đây Nếu như cho đến nay, người ta vẫn còn bàn cãi về phương thức sản xuất Châu Á, về chế độ chiếm hữu nô lệ ở các nước phương Đông, thì đã từ lâu, nhiều người khẳng định rằng, Hy Lạp và La Mã đã có một chế độ chiếm hữu nô lệ phát triển tới hình thức cao, mang tính chất điển hình

Sự phát triển khá hoàn hảo của chế độ chiếm hữu nô lệ ở Hy Lạp đã mở rộng sự phân công xã hội, tách lao động trí óc khỏi lao động chân tay, tạo điều kiện cho tầng lớp trí thức chủ nô nghiên cứu triết học, khoa học và sáng tạo văn học nghệ thuật Hơn nữa, qua cuộc chiến tranh Hy Lạp – Ba Tư, nền văn hóa Hy Lạp – La Mã đã kế thừa được nhiều thành tựu văn hóa của phương Đông

Về văn học, sớm nhất là O-me (Homère) Về sử học, nổi tiếng nhất là nhà chép sử He-rô-đốt (Hérodote) Về toán học và thiên văn học có Ta-lét (Thalès), Pi- ta-go (Pythagore), Ơ-clít (Euclide) Về vật lý học có A-si-mét (Archimède) Về y – sinh học có Híp-pô-crát (Hippocrate) Về điêu khắc có đền Pác-tê-nôn (Parthénon) của nhà điêu khắc Phi-đi-át (Phidias) Về kiến trúc có tượng thần Vệ nữ (Venus)

của Pra-xi-ten Về hội hoạ có bức Ma-ra-tông trong chiến tranh Hy Lạp – Ba Tư v.v…

Tất cả những tiền đề kinh tế, xã hội, khoa học, văn học, nghệ thuật nói trên là những điều kiện cho sự phát triển rực rỡ của triết học cổ Hy Lạp Như Ăng-ghen nói:” Nếu không có chế độ nô lệ, thì cũng không có nhà nước Hy Lạp, không có khoa học và nghệ thuật Hy Lạp”

Những thành quả cơ bản trong triết học Hy Lạp cổ đại như thuyết nguyên tử, phép biện chứng chất phác, logích học hình thức, đạo đức học v.v… là nền tảng có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với quá trình phát triển tư tưởng loài người nói chung, một số ngành khoa học nói riêng thể hiện ở những đỉnh cao đã đạt được của chúng

ta như hiện nay

Chính vì thấy được tầm quan trọng của nền triết học này, tôi đã mạnh dạn

chọn đề tài này để tìm hiểu : “Đặc điểm, nội dung và ý nghĩa của triết học Hy –

La cổ đại”

II – MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:

Thông qua tìm hiểu đặc điểm, nội dung và ý nghĩa của triết học Hy – La cổ đại qua đó sẽ :

- Giúp chúng ta thấy được một bức tranh khái quát về một nền triết học đồ sộ bao chứa hết thảy những vấn đề cơ bản, những nền móng của tất cả thế giới quan về sau này, và cho đến nay vẫn mang ý nghĩa thời sự khiến cho chúng ta phải tiếp tục suy nghĩ và tìm câu giải đáp trong điều kiện thời đại của mình

- Nghiên cứu lịch sử triết học Hy Lạp cổ đại, giúp chúng ta thấy rõ tính chất gay gắt quyết liệt trong cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy

vật (giữa đường lối Platôn và đường lối Đêmôcrít) giữa phép biện chứng và phép

siêu hình, giữa những tư tưởng của lực lượng dân chủ, tiến bộ với lực lượng phản động bảo thủ trong xã hội Hy Lạp cổ đại

- Tìm hiểu triết học Hy- La trước hết là làm sống lại những tên tuổi và những

tư tưởng đã góp phần tạo nên dáng vẽ bề thế của những nền văn hóa mà ánh hào quang còn tỏa sáng đến hôm nay

III – PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

Căn cứ vào mục đích, nội dung của đề tài, Tôi quyết định lựa chọn và sử dụng phương pháp Nghiên cứu, tổng hợp tài liệu nhằm làm rõ các vấn đề lí luận trong nghiên cứu đề tài

PHẦN NỘI DUNG

A- NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA TRIẾT HỌC HY – LA CỔ ĐẠI :

1- Triết học Hy – La cổ đại là thế giới quan và hệ tư tưởng của giai cấp chủ nô đang thống trị lúc bấy giờ Giai cấp chủ nô có hai phái :

- Phái chủ nô dân chủ (theo chủ nghĩa duy vật) : Bảo vệ lợi ích chủ nô thuộc

về đa số

- Phái chủ nô quý tộc (Theo chủ nghĩa duy tâm) : bảo vệ lợi ích chủ nô thuộc

về thiểu số

2- Nhìn chung, triết học Hy – La cổ đại mang tính chất duy vật tự phát và biện chứng sơ khai, cố gắng giải thích các sự vật hiện tượng thế giới trong một

khối duy nhất thường xuyên vận động và biến đổi không ngừng

3- Triết học Hy – La cổ đại đề cao vai trò của tư duy trí tuệ con người, của tư duy lý tính (hạ thấp vai trò tư duy cảm tính), thể hiện vai trò tư duy trừu tượng khái

quát tối cao của triết học Hy – La cổ đại

4- Triết học Hy – La cổ đại cũng đặc biệt quan tâm đến vấn đề con người, coi

con người là vốn quý, là trung tâm hoạt động của thế giới Con người trở thành một trong những vấn đề trọng tâm của nghiên cứu triết học, đặc biệt từ Xôcrat trở lên

5- Triết học Hy – La cổ đại gắn liền với thành tựu khoa học tự nhiên Hầu hết

các nhà triết học Hy - La cổ đại đồng thời là những là toán học và thiên văn học như Ta-lét, Pi-ta-go, Ơ-clít, cả những nhà vật lý học như A-si-mét, Lơ-xip, Đêmôcrít, nhà y – sinh học như Hippôcrat v.v…

6- Triết học Hy – La cổ đại bị ảnh hưởng bởi thế giới quan tôn giáo thần học đang thống trị lúc bấy giờ Do đó chủ nghĩa duy vật của triết học Hy-La không

mang tính triệt để

7- Triết học Hy – La cổ đại có sự đan xen về mặt tư tưởng giữa phương Tây và Đông, giữa Hy Lạp – La Mã và Ấn Độ – Trung Quốc.

B- MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN – Ý NGHĨA CỦA TRIẾT HỌC

HY – LA CỔ ĐẠI :

I- VỀ VẤN ĐỀ THẾ GIỚI QUAN :

1/- Chủ nghĩa duy vật : Có nhiều trường phái :

a) Trường phái triết học Milê :

Milê là nơi đã sản sinh ra những nhà triết học đầu tiên của Hy La cổ đại và cũng là của phương Tây như : Talet, Anaximăngtrơ, Anaximen…

-Talet (625 – 547 trước CN) :

Thành tựu nổi bật của Talet là quan niệm triết học duy vật Talet cho nước là yếu tố đầu tiên, là bản nguyên của mọi vật trong thế giới Mọi vật đều sinh ra từ nước, khi bị phân hủy lại biến thành nước Vật chất (nước) tồn tại vĩnh viễn còn mọi sự vật hiện tượng do nó sinh ra thì biến đổi không ngừng Toàn bộ thế giới là một chỉnh thể thống nhất mà nước là nền tảng

Những quan điểm bản thể luận về thế giới của Talet tuy còn mộc mạc, thô sơ nhưng rõ ràng có ý nghĩa duy vật vô thần và chứa đựng những yếu tố biện chứng tự phát Talet xứng đáng được người đời sau gọi ông là “Nhà triết học đầu tiên”; “nhà

toán học đầu tiên”; “nhà thiên văn học đầu tiên” (do những đóng góp của ông vào

việc hình thành những khoa học cụ thể : trong hình học thì có định lý Telet nổi tiếng, thiên văn học thì ông có công tìm ra năm dương lịch, dư báo được hiện tượng nhật thực ) Song, do điều kiện khoa học lúc bấy giờ chưa phát triển, không giải thích

được hiện tượng từ tính của nam châm và những hiện tượng vật lý khác nên ông cho rằng thế giới đầy rẫy những vị thần linh và có thần linh

- Anaximăngđrơ (610 – 546 trước Công nguyên) :

Anaximăngđrơ là nhà triết học đã kế thừa và phát triển những tư tưởng duy vật và những yếu tố biện chứng trong triết học của Talet

Ông cho rằng cơ sở của mọi sự vật trong vũ trụ là một dạng vật chất đơn nhất, vô định, vô hạn và tồn tại vĩnh viễn, ông không đi tìm khởi nguyên của thế giới từ một vật thể cụ thể nào đó Ông gọi dạng vật chất đó là Apeirôn Theo ông, Apeirôn luôn luôn ở trạng thái vận động không ngừng, nên từ đó tạo ra các mặt đối lập nhau như : nóng – lạnh, khô – ướt, cứng – mềm, sống – chết… Sự vận động và chuyển hóa các mặt đối lập là nguồn gốc phát sinh, phát triển, biến hóa của vạn vật trong vũ trụ Vạn vật trong vũ trụ, trời, đất, các thiên thể… không phải do thần thánh, lực lượng siêu nhiên nào tạo ra cả mà là do sự vận động của Apeirôn

Anaximăngđrơ cũng là người đầu tiên nêu ra và giải quyết mối quan hệ giữa cái đoàn thể và cái bộ phận Theo ông, cái toàn thể thì bất biến, còn cái bộ phận thì luôn luôn biến đổi Ở đây, ông muốn nêu lên tư tưởng rằng, tổng thể vật chất thì không thể chuyển thành một tổng thể vật chất nào khác nó, còn các dạng vật chất cụ thể thì thường xuyên biến đổi, chuyển hóa từ dạng này sang dạng khác

Như vậy, so với Talet thì khái niệm vật chất “Apeirôn” của Anaximăngđrơ có tính chất khái quát, trừu tượng, năng động và biện chứng hơn, nó không bị đồng nhất với một vật chất cụ thể Đó là một bước tiến bộ mới về trình độ tư duy trừu tượng của các nhà triết học cổ Hy – La.

- Anaximen (588 – 525 trước Công nguyên)

Anaximen là học trò vừa là người kế tục sự nghiệp của Anaximăngđrơ Đứng trên quan điểm duy vật chất phác, ông nghiên cứu thiên văn học và triết học

Đồng quan điểm với người thầy của mình về thuyết địa tâm (coi quả đất là

trung tâm vũ trụ), Anaximen cho rằng : mặt trời, mặt trăng và các tinh tú đều từ trái

đất mà ra, do trái đất quay nhanh mà bắn ra xa Điều này cho đến nay đã bị bác bỏ, nhưng ở thời bấy giờ có giá trị lớn trong việc đấu tranh chống những quan niệm duy tâm, tôn giáo về vũ trụ, về cuộc sống xã hội

Theo ông, không khí là nguồn gốc, là bản chất của mọi vật và là bản nguyên của thế giới vì nó giữ vai trò rất quan trọng trong đời sống của tự nhiên và con người : ngay cả các vị thần thánh cũng đều sinh ra từ không khí Ông cho rằng hơi thở chính là không khí, người ta không thể sống nếu như không thở, tâm hồn con người rung động theo hơi thở mạnh, yếu Không khí là cái vô định hình, mà bản thân Apeirôn cũng chỉ là một tính chất của không khí Không khí sinh ra mọi vật bằng 2 cách : loãng và cô đặc lại

Không khí loãng ra thì trở thành lửa; đặc thì trở thành gió, thành mây; đặc nữa thì trở thành nước và đặc hơn nữa thì trở thành đất, đá Như vậy sự thay đổi trạng thái của không khí là cơ sở của mọi vận động phát triển

Từ những điều trên ta có thể nói Anaximen đã tiếp cận quan điểm duy vật biện chứng về sự tự thân vận động của vật chất

Tóm lại, trường phái triết học Milê là trường phái triết học duy vật Cái mà

họ quan tâm và gắng công là tìm ra một bản nguyên vật chất để giải thích thế giới

như một chỉnh thể thống nhất của các sự vật muôn màu, muôn vẻ Mặc dầu còn mộc mạc, ngây thơ, song những quan niệm của họ đã đặt nền móng cho sự phát triển của các tư tưởng duy vật trong triết học về sau.

b) Trường phái triết học Ephexơ :

- HÊRACLÍT (540 – 480 trước Công nguyên) :

Khác với các nhà triết học trường phái Milê, Hêraclít cho rằng lửa là bản nguyên của thế giới, là cơ sở duy nhất, phổ biến của tất cả mọi sự vật, hiện tượng thế giới “Thế giới, một chủng thể gồm mọi vật, không phải là do bất cứ một thần thánh hoặc là bất cứ một người nào sáng tạo ra, mà đã và đang sẽ còn là một ngọn

lửa vĩnh viễn sống, bùng cháy, tắt đi theo quy luật? (V.I Lênin, toàn tập, tập 29

Nxb Tiến Bộ Mátxcơva).

Theo ông, vạn vật sinh ra từ lửa, khi mất đi trở lại thành lửa ví như hàng hóa đổi thành vàng, vàng lại đổi thành hàng hóa Hêraclít gọi cách thức vận động, biến hóa của lửa là “Logos” Cái “Logos” đó tồn tại vĩnh viễn, phổ biến như là bản chất, quy luật của tự nhiên

Hêraclít còn cho rằng, linh hồn là vật chất, là một trạng thái quá độ của lửa Quan niệm này, dưới ánh sáng của khoa học hiện đại, rõ ràng là sai lầm, nhưng giá trị triết học của luận điểm này là ở chỗ : Ông đã đi tìm bản chất của tinh thần không phải ở ngoài vật chất mà là ở chính thế giới vật chất; giá trị ấy có tính chất định hướng cho sự tìm tòi bản chất đích thực của đời sống tinh thần

c) Trường phái nguyên tử luận : (Thuyết nguyên tử) – (Thế kỷ V

– III trước Công nguyên) của Lơxíp (500 - 440 Tr CN ), Đêmôcrít ( 460 – 370

Tr CN )và Epiquya ( 341 – 279 Tr CN ) :

- Điểm chung của 3 nhà triết học :

Họ cho nguyên tử là một phần của tồn tại trong đó không chứa đựng một cái trống rỗng nào Nguyên tử có vô vàn hình dạng nhưng không khác nhau về chất lượng Nguyên tử chỉ nhận biết được bằng lý tính chứ không phải bằng cảm tính Sự kết hợp của các nguyên tử báo hiệu sự tồn tại của sự vật; sự phân tán của các nguyên tử báo hiệu sự tan rã của sự vật; còn không, chỉ là sự trống rỗng, khoảng không cho các nguyên tử vận động.

- Điểm riêng :

-ĐÊMÔCRIT (460 – 370 trước Công nguyên)

Ông cho rằng, tính đa dạng của thế giới phụ thuộc các yếu tố sau :

+ Số lượng nguyên tử

+ Các loại nguyên tử với các hình dạng khác nhau

+ Tư thế của các nguyên tử Ví dụ : M – W; N – Z.

+ Trật tự sắp xếp của các nguyên tử, mà theo thuật ngữ hiện đại người ta gọi là cấu trúc

Quan điểm trên của ông có giá trị vượt thời đại Vì theo ông nguyên tử luôn vận động Chính sự vận động của các nguyên tử làm sự vật luôn vận động Sự vận động tuân theo chiều thẳng đứng Chính điều này nó quy định nên tính tất nhiên, quy luật sự vận động phát triển của thế giới

 - ÊPIQUYA (341 – 279 trước Công nguyên)

Không những tiếp tục học thuyết nguyên tử của Đêmôcrit, Êpiquya còn có những đóng góp mới Ông cho rằng, các nguyên tử có khác nhau về trọng lượng, do đó chúng vận động theo chiều thẳng đứng từ trên xuống, giống như sự rơi của các vật thể hay như các hạt mưa từ trên trời rơi xuống đất Trong quá trình rơi, các hạt

va vào nhau, quyện vào nhau hoặc tách ra xa nhau theo chiều xiên Như vậy, theo ông sự vận động của thế giới không chỉ tuân theo tính tất nhiên mà còn theo tính

ngẫu nhiên Điều này thể hiện nhu cầu tự giải phóng của những người theo chế độ chiếm hữu nô lệ.

Cả Đêmôcrit và Êpiquya đều thừa nhận linh hồn được tạo ra bởi các nguyên tử; không có linh hồn nào là bất tử, linh hồn cũng sẽ mất đi cùng thể xác

Hơn thế nữa, Đêmôcrit còn nêu ra lý thuyết về vũ trụ học Lý thuyết này được xây dựng trên cơ sở lý luận nguyên tử về cấu tạo của vật chất, thấm nhuần tinh thần biện chứng tự phát và có một ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử triết học Theo ông, vũ trụ được tạo ra từ các nguyên tử Những nguyên tử va chạm nhau tạo ra những cơn lốc nguyên tử Những cơn lốc đẩy nguyên tử nặng, to quy tụ vào tâm theo lực hướng tâm; các nguyên tử nhẹ ra vùng ngoại biên theo lực ly tâm, nhờ đó các hành tinh, kể cả trái đất được tạo ra Quan điểm của Đêmôcrit về vận động, gắn liền với vật chất là một phỏng đoán có giá trị đặc biệt Theo ông vận động của nguyên tử là vĩnh viễn, và ông đã cố gắng giải thích nguyên nhân vận động của nguyên tử ở bản thân nguyên tử, ở động lực tự thân, tự nó, còn khoảng trống hay

“chân không” là điều kiện vận động của nó Tuy nhiên, ông đã không lý giải được

nguồn gốc của vận động

d) Trường phái triết học Êlê :

- XÊNÔPHAN ( 570 – 478 trước Công nguyên )

Người sáng lập ra trường phái này là Xênôphan, nhà thơ kiêm triết gia Ông đưa ra quan niệm thế giới là một khối “duy nhất” bất sinh bất diệt Theo ông thế giới không do thần thánh sinh ra Nhưng ông lại thần thánh hóa giới tự nhiên, coi giới tự nhiên chính là thánh và thánh gắn liền với tất cả và tồn tại vĩnh viễn

Tư tưởng này của Xênôphan có yếu tố hợp lý về bản chất của tôn giáo, về ảnh hưởng của các điều kiện xã hội, văn hóa tới tôn giáo Do hạn chế lịch sư,û Xênôphan chưa phải là nhà duy vật triệt để Có nhà nghiên cứu cho rằng, học