Một số biện pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học cơ sở thông qua tổ chức các trò chơi dân gian 2

UBND HUYỆN GIA LÂM TRƯỜNG THCS LỆ CHI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THCS THÔNG QUA TỔ CHỨC CÁC TRÒ CHƠI DÂN GIAN... - Cơ sở lý luận về giáo dụ

UBND HUYỆN GIA LÂM TRƯỜNG THCS LỆ CHI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THCS THÔNG QUA TỔ CHỨC CÁC TRÒ CHƠI DÂN GIAN

MỤC LỤC

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Chúng ta đều biết: Cuộc sống luôn tạo ra những khó khăn để cho con người vượt qua và biết yêu quý những gì mình đang có Vì vậy, mỗi con người cần có những kỹ năng nhất định để tồn tại và phát triển Là những nhà giáo dục, những người luôn đồng hành với quá trình phát triển của học sinh, chúng ta càng thấy rõ

sự cần thiết giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Bởi giáo dục kỹ năng sống chính

là định hướng cho các em những con đường sống tích cực trong xã hội hiện đại trong ba mối quan hệ cơ bản: con người với chính mình; con người với tự nhiên; con người với các mối quan hệ xã hội

Nhiều năm qua chương trình giáo dục phổ thông quan tâm chủ yếu tới việc cung cấp kiến thức văn hóa cho học sinh có phần xem nhẹ việc giáo dục cảm xúc, tình cảm, giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Học sinh chỉ biết trú trọng vào việc học văn hóa không mấy quan tâm đến giá trị của cuộc sống Các em chỉ chăm chú vào giải những bài văn, bài toán Vô hình các em bị biến thành cỗ máy học chữ,

bị nhồi nhét kiến thức văn hóa mà không có thời gian vui chơi, giải trí Tuổi thơ của các em bị đánh cắp mà không hay Những trò chơi dân gian mà biết bao thế hệ ông cha ta gìn giữ và lưu truyền lại tự ngàn đời vô cùng bổ ích nhưng các em không hề được chơi Các em không còn thời gian được vui chơi, được trải nghiệm trong cuộc sống Chính điều đó là nguyên nhân dẫn đến những công dân tương lai

sẽ yếu kém về kỹ năng sống, các em không tự tin để thể hiện chính kiến của mình

và các em dần trở thành những con người thờ ơ trước cuộc sống, khả năng tư duy

bị hạn chế Các em có những hành vi ứng xử không phù hợp trong xã hội

Vì vậy, giáo dục kỹ năng sống cho các em học sinh là một yêu cầu vô cùng cần thiết Chúng ta có thể giáo dục kỹ năng sống cho các em qua những hình thức khác nhau như: Chúng ta có thể tích hợp lồng ghép trong các môn học văn hóa, những buổi lao động, những buổi sinh hoạt ngoại khóa, những tiết sinh hoạt dưới cờ Ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở các em thích được vui chơi, ca hát với bạn

bè Các em thích được tự mình tổ chức một trò chơi mà không cần đến sự giúp đỡ của người lớn Các em cùng nhau tham gia những trò chơi dân gian mà không cần bất cứ đồ vật nào phải chuẩn bị từ trước Các em có thể tìm những viên sỏi, viên đá

là các em có thể chơi ô ăn quan, các em có thể cùng túm vào áo nhau là được trò chơi rồng rắn

Cuộc sống của con trẻ không thể thiếu những trò chơi Trò chơi dân gian là đôi cánh nâng đỡ tâm hồn trẻ, giúp cho con trẻ phát triển tư duy, óc sáng tạo; đồng thời thông qua các trò chơi các em hiểu nhau hơn, đoàn kết hơn và đặc biệt các em biết giúp đỡ nhau, thương yêu bạn bè, yêu gia đình, yêu quê hương đất nước Chính điều đó, tôi nhận thấy thông qua các trò chơi dân gian việc giáo dục

kỹ năng sống cho các em học sinh bậc THCS sẽ đạt kết quả tốt Vì vậy, tôi chọn đề

tài :“ Một số biện pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học cơ sở

thông qua tổ chức các trò chơi dân gian”

II TÌNH HÌNH CỦA LIÊN ĐỘI

1 Thuận lợi và khó khăn:

- Hội cha mẹ học rất nhiệt tình và thường xuyên phối hợp, chăm lo đến các hoạt động đội của nhà trường

+ Khó khăn:

- Trong quá trình thực hiện các hoạt động giáo dục kỹ năng sống một số ít

bộ phận hoặc cá nhân có liên quan chưa nhận thức đầy đủ về vị trí tầm quan trọng của công tác này

- Trong quá trình thực hiện, có lúc sự phối hợp chưa đồng bộ giữa các tổ chức, cá nhân trong cũng như ngoài nhà trường là trở ngại hạn chế quá trình hoạt động

III NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Cơ sở lý luận về giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS thông qua việc

tổ chức các trò chơi dân gian

- Thực trạng giáo dục kỹ năng sống cho các em học sinh THCS thông qua việc tổ chức các trò chơi dân gian

- Đề xuất một số biện pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS thông qua việc tổ chức các trò chơi dân gian

IV ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

+ Học sinh tham gia các trò chơi dân gian tại trường tôi

V PHẠM VI VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

+ Phạm vi: Tại trường tôi

+ Nội dung: Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS thông qua tổ chức các trò chơi dân gian

VI THỜI GIAN NGHIÊN CỨU

+ Thời gian nghiên cứu đã được 2 năm

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I THỰC TRẠNG CỦA TRƯỜNG TÔI KHI CHƯA THỰC HIỆN VIỆC GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG

1 Khảo sát thực trạng:

Trước khi thực hiện việc giáo dục kỹ năng sống cho các em học sinh tôi đã quan sát trong các giờ ra chơi, các buổi ngoại khóa học sinh các khối lớp thường tổ chức các trò chơi dân gian Từ đó tôi đã tiến hành lồng ghép giáo dục kỹ năng sống cho các em thông qua trò chơi đó

Để nắm rõ được học sinh trường tôi đã có những kỹ năng sống nào để đối phó với những tình huống không hay khi các em gặp phải, tôi tiến hành lập phiếu điều tra tới 100% học sinh của trường bằng cách trả lời câu hỏi:

Em chắc chắn mình sẽ làm được vì em thường cắm hoa cho mẹ bán hàng ngày và xung phong đảm nhận

Em không dám làm vì sợ không làm được

Cô giáo cử em mới tham gia

Em không làm vì ngại phải đứng trước đám đông

2

Kỹ năng đối phó với tình huống căng thẳng

Trên đường đi học về có hai bạn đi trái đường va xe vào em Biết mình sai nhưng hai bạn vẫn đòi bồi thường Trong trường hợp trên em sẽ làm gì?

Em gọi những người bạn trong nhóm của mình xử

từ chối

Bạn Lan muốn mời em về quê bạn chơi nhưng em không muốn đi Trong tình huống trên em trả lời bạn như thế nào?

Từ chối thẳng vì tớ không thích đi

Tớ không đi được vì ngày mai tớ phải về quê với mẹ

Đồng ý đi vì nể bạn mặc dù không muốn

Lặng im như không nghe thấy

Với 3 tình huống trên cho 703 học sinh trường tôi năm hoc 2017- 2018, tôi

mê học tập và ý chí vươn lên, bồi dưỡng cho học sinh năng lực tự học; tăng cường khả năng làm việc nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, niềm hứng thú trong học tập cho học sinh”

Vì vậy, việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh là điều cần thiết trong giai đoạn hiện nay

Bên cạnh đó, trò chơi dân gian là một thể loại thuộc hệ thống phân loại của trò chơi, nó mang những dấu hiệu đặc trưng riêng Về tầm quan trọng của trò chơi dân gian đối với trẻ em tác giả Ninh Viết Giao đã viết: “ … Ở lứa tuổi trẻ em giữa chơi và học thì chơi là chủ yếu, chơi để học, trong học có chơi Chơi không chỉ để các em thoải mái về cơ thể, về tâm hồn mà để tiếp xúc, để hiểu biết, nhận thức thế giới xung quanh bao gồm cả tự nhiên và xã hội…” Nhiều nhà khoa học đã quan tâm và nghiên cứu đến lĩnh vực này như: Tổ chức trò chơi dân gian nhằm giáo dục môi trường cho học sinh Trò chơi dân gian không những phù hợp với sở thích, tâm

lý ở lứa tuổi trẻ thơ mà nó còn đòi hỏi sự khéo léo, sự thông minh của các em, kỹ năng dẻo dai của đôi tay, đôi chân , kỹ năng nhanh tay, nhanh mắt… Ngoài tác dụng giải trí, nâng cao thể lực, trò chơi này còn phản ánh rõ nét văn hóa truyền

thống Việt Nam, đậm đà bản sắc dân tộc; đồng thời nó còn là chiếc cầu nối vô hình giúp các em học sinh kết nối lại gần nhau hơn, bồi đắp thêm tình yêu gia đình, bạn

bè, quê hương đất nước

Trò chơi dân gian là một kho tàng vô giá, một lĩnh vực văn hóa đặc trưng của dân tộc, một phương tiện giáo dục hình thành nhân cách cho các em bậc Trung học

cơ sở (THCS)

3 Một số khái niệm cơ bản của đề tài

a Khái niệm kỹ năng sống:

Hiện nay có khá nhiều khái niệm về KNS, tuỳ từng góc nhìn khác nhau người ta có những khái niệm về KNS khác nhau, chẳng hạn:

Theo Tổ chức Văn hoá, khoa học và giáo dục của Liên hiệp quốc (UNESCO): KNS là năng lực cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hàng ngày – đó là những kĩ năng cơ bản như kĩ năng đọc, viết, làm tính, giao tiếp ứng xử, giới thiệu bản thân, thuyết trình trước đám đông, làm việc nhóm, khám phá những thay đổi của bản thân, tư duy hiệu quả…

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): KNS là những kĩ năng thiết thực mà con người cần để có cuộc sống an toàn, khoẻ mạnh Đó là những kĩ năng mang tính tâm lí xã hội và kĩ năng giao tiếp được vận dụng trong những tình huống hàng ngày

để tương tác một cách có hiệu quả với người khác và giải quyết có hiệu quả những vấn đề, những tình huống của cuộc sống hàng ngày

Theo PGS TS Nguyễn Thanh Bình – Trường ĐHSP Hà Nội: Kĩ năng sống

là năng lực, khả năng tâm lý - xã hội của con người có thể ứng phó với những thách thức trong cuộc sống, giải quyết các tình huống một cách tích cực và giao tiếp có hiệu quả

Kỹ năng sống có vai trò hết sức quan trọng đối với mỗi người Nhiều nghiên cứu đã cho phép đi đến kết luận là trong các yếu tố quyết định sự thành công của con người, kỹ năng sống đóng góp đến khoảng 85% Vậy làm thế nào để giáo dục

kỹ năng sống cho học sinh

Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh được xem như một cách tiếp cận giáo dục nhằm mục đích giúp con người có những kỹ năng tâm lý xã hội để tương tác với người khác và giải quyết vấn đề, những tình huống của cuộc sống hàng ngày có hiệu quả

Trong thực tế một số tổ chức lớn đã quan niệm: Kỹ năng sống không phải là lĩnh vực hay môn học nhưng nó lại được lồng ghép vào những kiến thức, những giá trị và kỹ năng quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách của học sinh

b Khái niệm trò chơi và trò chơi dân gian:

Theo những quan điểm giáo dục, trò chơi vừa là phương tiện phát triển toàn diện nhân cách vừa là hình thái tổ chức cuộc sống Đối với trẻ em, trò chơi là hoạt động giúp trẻ tái tạo các hành động của người lớn và các quan hệ giữa họ, định hướng nhận thức đồ vật và nhận thức xã hội Trong trò chơi, nhu cầu và các phẩm chất của trẻ về thể lực, trí tuệ, đạo đức và ý chí được hình thành, thỏa mãn, thể hiện

và phát triển Trẻ em do được chơi nên phát triển Do vậy, chơi là hoạt động chủ đạo trong giáo dục trẻ em

Trò chơi dân gian là một hoạt động đặc thù chỉ trong xã hội loài người được nhân dân sáng tạo ra từ thực tiễn cuộc sống của họ, được lưu truyền tự nhiên qua nhiều thế hệ và luôn được cải biên, bổ sung cho phù hợp với từng nơi, từng lúc, nhằm thỏa mãn nhu cầu về vui chơi giải trí, giao lưu văn hóa và phát triển các mặt thể chất, tinh thần của con người Trò chơi vận động dân gian là những trò chơi dân gian có sự vận động, đua tranh về thể lực là chính, thực hiện theo điều lệ của cuộc chơi và có sự nhận định hơn/kém, thắng/thua, được/hỏng Đó chính là tiền đề của các nội dung hoạt động thể thao dân tộc ở Việt Nam hiện nay Từ góc độ giáo dục thể chất, trò chơi vận động dân gian là một trong những biện pháp giáo dục thể chất

có hiệu quả, nhằm góp phần xây dựng những con người mới phát triển toàn diện, đáp ứng được những yêu cầu khách quan của sự nghiệp đổi mới đất nước

4 Vai trò của giáo dục kỹ năng sống cho học sinh bậc THCS thông qua việc tổ chức các trò chơi dân gian

Trò chơi dân gian trẻ em có vai trò luyện kỹ năng Nó góp phần phát triển toàn diện cho trẻ Trong đó, phát triển ngôn ngữ có mối quan hệ qua lại biện chứng với sự phát triển toàn diện về các mặt: Đức- trí- lao- thể- mỹ Bởi lẽ ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc tích luỹ kiến thức, phát triển tư duy và còn là phương tiện làm phong phú đời sống tinh thần của trẻ, đáp ứng nhu cầu giao tiếp giữa trẻ và mọi người xung quanh

Hướng đến mục tiêu “Xây dựng trường học thân thiện- Học sinh tích cực”.Đưa trò chơi dân gian vào nhà trường là điều hết sức cần thiết, không những góp phần rèn luyện sức khỏe, kĩ năng ứng xử hợp lí các tình huống trong cuộc sống, thói quen và kĩ năng làm việc mà còn kích thích học sinh học tập tốt “chơi vui học càng vui” Sau những giờ học căng thẳng, trò chơi dân gian là món ăn tinh thần bổ ích sảng khoái cho học sinh, tạo không khí vui tươi cởi mở, học sinh gần gũi thân thiện nhau hơn bởi những trò chơi có tính hài hước dí dỏm thể hiện sự tương tác khi chơi

Thông qua hoạt động vui chơi, thiếu nhi được trải nghiệm, từ đó hình thành các kỹ năng, những kinh nghiệm sống phục vụ cho việc hoc tập và sinh hoạt của các em Đồng thời giúp các em phát huy trí tưởng tưởng, sáng tạo, nhanh nhẹn và tháo vát Giúp các em biết yêu thương, chia sẻ, đùm bọc nhau

Các em không chỉ rèn luyện sức khỏe và trí thông minh mà còn hình thành những phẩm chất tốt đẹp trong các em như: tinh thần đoàn kết, tính trung thực, thật thà, thái độ lễ phép…

Khi tham gia trò chơi sẽ tạo ra bầu không khí mới cho hoạt đông tập thể Các

em sẽ quên hết mỏi mệt sau những giờ học căng thẳng mà cùng nhau vui cười, hò reo cổ vũ cho nhau Thông qua các trò chơi dân gian các em sẽ giúp đỡ nhau để hoàn thành phần chơi Từ đó, các em trở nên đoàn kết hơn, hiểu biết hơn về cuộc sống để rồi các em có thêm kiến thức phục vụ cho học tập cũng như trong cuộc

sống Đặc biệt khi tham gia vào các trò chơi dân gian các em tự tìm tói, suy nghĩ và thể hiện trí tưởng tượng của mình cho trò chơi thêm phong phú hơn Thông qua các trò chơi dân gian chúng ta phát hiện được những khả năng tiềm ẩn của các em

Vậy ta có thể thấy, khi chúng ta tổ chức trò chơi cho các em trong trường có

ý nghĩa vô cùng quan trọng, giúp các em tự tin, hòa đồng, hình thành những thói quen tốt, biết tự mình xử lý các tình huống bất ngờ….và đặc biệt giúp các em hình thành và phát triển những đức tính tốt đẹp nhất của con người

5 Nội dung giáo dục kỹ năng sống cho các em học sinh thông qua tổ chức trò chơi dân gian

Để việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh đạt hiệu quả, cần phải thay đổi tư duy, tiếp đó là tiến hành nhiều giải pháp đồng bộ Giáo dục kỹ năng sống, theo cách hiểu hiện nay là giáo dục những cách ứng phó với những thử thách như: Tai nạn, điện giật, bị ngộ độc, động vật cắn, bị xâm hại tình dục, phòng, chống các tệ nạn xã hội… đây mới chỉ là mục đích trước mắt Mục đích quan trọng nhất, lâu dài đó là hình thành nhân cách cho học sinh, trong đó quan trọng nhất là giáo dục tình thân ái

và các ứng xử văn hoá Cụ thể với những nội dung sau:

+ Kỹ năng tự nhận thức: Tự nhận thức là kỹ năng cơ bản, nó giúp cho các em hiểu bản thân mình: Tính cách, sở thích, đặc điểm, thái độ, cách suy nghĩ, những nhu cầu cá nhân…Đồng thời các em cũng nhận ra những mặt tích cực cũng như hạn chế của bản thân Từ đó, các em phát huy những điểm mạnh, dần dần khắc phục được nhược điểm của mình để hoàn thiện bản thân

+ Kỹ năng giao tiếp: Giống như người lớn, trẻ em giao tiếp bằng ngôn ngữ

cơ thể (cau mày, nụ cười), bằng hành động (nắm tay thân thiết hoặc đấm), bằng sự

im lặng (gay gắt hoặc lạnh lùng), cũng như sử dụng ngôn từ (khó nghe hoặc không tốt) Thông qua kỹ năng giao tiếp giúp các em bày tỏ suy nghĩ, cảm xúc của mình

để người khác hiểu rõ mình hơn Việc giao tiếp tốt khiến người nghe hiểu được rõ ý của các em muốn truyền đạt, không gây ra sự hiểu lầm Giao tiếp tốt còn giúp cho các em có thêm nhiều mối quan hệ cần thiết cho cuộc sống, công việc Vậy với tầm quan trọng như vậy thì chúng ta cần cho các em nhận thức rõ được tầm quan trọng của giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày Các em biết lắng nghe và tôn trọng ý kiến của người khác

+ Kỹ năng giải quyết vấn đề: Vấn đề là những sự việc, khó khăn, thách thức

mà các em học sinh thường gặp trong sinh hoạt hàng ngày Đứng trước một vấn đề cần giải quyết các em phải nhận biết đầy đủ vấn đề đang xảy ra, biết xác định các phương án khác nhau, lựa chọn phương án tối ưu để giải quyết vấn đề Trong một tình huống các em có các cách giải quyết khác nhau và có những kết quả khác nhau Sau khi thực hiện phương án giải quyết vấn đề, cần định hướng cho các em đánh giá kết quả thực hiện phương án của mình, để các em rút ra kinh nghiệm cho bản thân

+ Kỹ năng thể hiện sự tự tin: Sự tự tin là kết hợp của năng lực và lòng tự trọng, đây là một phần không thể thiếu với mỗi con người Năng lực là một cảm

giác nội tại, hoặc niềm tin mà với nó ta có thể đạt được nhiều thành tựu trong cuộc sống Kỹ năng thể hiện sự tự tin giúp các em giao tiếp hiệu quả hơn, mạnh dạn hơn

để bày tỏ suy nghĩ và ý kiến của mình Các em quyết đoán trong việc ra quyết định

và giải quyết vấn đề; đồng thời cũng giúp các em có suy nghĩ tích cực hơn trong cuộc sống

+ Kỹ năng ứng phó với tình huống căng thẳng: Mỗi người chúng ta đều có những cách phản ứng khác nhau đối với căng thẳng, vì vậy thực tế không có giải pháp cụ thể nào để kiểm soát căng thẳng Khi một học sinh có khả năng đương đầu với những tình huống căng thẳng thì đó là một nhân tố tích cực, bởi chính những tình huống căng thẳng buộc các em phải tập trung cao độ vào công việc của mình

và có những cách giải quyết hiệu quả nhất Tuy nhiên sự căng thẳng có sức mạnh hủy diệt cuộc sống cá nhân nếu nó quá lớn và không giải tỏa nổi nếu thiếu kỹ năng ứng phó

+ Kỹ năng từ chối: Trong cuộc sống thường nhật có rất nhiều tình huống có thể dẫn đến hậu quả xấu, tác động xấu Khi đó chúng ta cần giáo dục cho các em kỹ năng từ chối để tự bảo vệ mình tránh được những hậu quả đáng tiếc Để có được kỹ năng từ chối, học sinh phải xác định được những tình huống cần từ chối, xác định được cảm xúc của mình về tình huống hay hành động đó; hình dung được hậu quả khi thực hiện hành động đó đồng thời có những phương án khác thay thế Từ đó có thể ra quyết định và thực hiện từ chối

Để có được kỹ năng từ chối các em cần phối hợp nhiều kỹ năng quan trọng như kỹ năng giao tiếp, kỹ năng ứng phó với tình huống căng thẳng, kỹ năng giải quyết vấn đề…

III NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ

1 Nội dung tổ chức: Ngay từ đầu năm học tôi đã lên kế hoạch lồng ghép

các trò chơi dân gian trong kế hoạch hoạt động đội Tôi giới thiệu trò chơi dân gian cho các lớp đồng thời tập huấn cho các em cán bộ lớp, cho phụ trách chi về kỹ năng

tổ chức trò chơi dân gian và mục đích của việc tổ chức trò chơi giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trường tôi Kế hoạch cụ thể:

STT Tháng ần Tên trò chơi dân gian

3 Trò chơi: Dung dăng dung dẻ

4 Trò chơi: Chuyền bóng tiếp sức