Tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER), vai trò và ứng dụng trong công tác điều hành kinh tế vĩ mô tại việt nam TT

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ VIỆN CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN TRẦN THỊ THU HÀ TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI THỰC ĐA PHƯƠNG REER, VAI TRÒ VÀ ỨNG DỤNG TRONG CÔNG TÁC ĐIỀU HÀNH KINH TẾ VĨ MÔ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ

VIỆN CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN

TRẦN THỊ THU HÀ

TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI THỰC ĐA PHƯƠNG (REER), VAI TRÒ VÀ ỨNG DỤNG TRONG CÔNG TÁC ĐIỀU HÀNH KINH TẾ VĨ MÔ TẠI VIỆT NAM

Chuyên ngành: Kinh tế phát triển

Mã số: 9310105

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ

Hà Nội - Năm 2021

Công trình được hoàn thành tại Viện Chiến lược Phát triển,

Bộ Kế hoạch và Đầu tư

Người hướng dẫn khoa học:

1 TS Lương Văn Khôi

Trung tâm Thông tin và Dự báo Kinh tế xã hội quốc gia

2 PGS TS Nguyễn Thị Thùy Vinh

Trường Đại học Ngoại Thương

Phản biện 1:

Phản biện 2

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện họp tại Viện Chiến lược Phát triển Vào hồi giờ ngày tháng năm Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: ………

MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của Luận án

Chính sách tỷ giá hối đoái là một trong những công cụ giữ vai trò quan trọng trong điều hành kinh tế vĩ mô của một quốc gia

Tỷ giá thực đa phương (REER) phản ánh giá trị chung của đồng nội tệ của một quốc gia so với một rổ tiền tệ của các quốc gia khác

có quan hệ thương mại REER là cơ sở quan trọng để điều chỉnh nâng hay phá đồng tiền thông qua việc ứng dụng để ước lượng tỷ giá cân bằng và sai lệch tỷ giá Hiện tại không có nhiều nghiên cứu

đề cập đến việc ứng dụng REER trong điều hành kinh tế vĩ mô của Việt Nam Đây là khoảng trống mà Nghiên cứu sinh muốn bổ sung với 4 trọng tâm: (i) đánh giá tỷ giá hối đoái thực đa phương giai đoạn 2000-2020; (ii) ứng dụng REER để xác định mức độ sai lệch tỷ giá; (iii) đánh giá tác động của sai lệch tỷ giá tới các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô Việt Nam; (iv) một số kiến nghị chính sách về ứng dụng tỷ giá REER trong công tác điều hành kinh tế vĩ mô của Việt Nam

Xuất phát từ lý do trên, Luận án “Tỷ giá hối đoái thực đa

phương (REER), vai trò và ứng dụng trong công tác điều hành kinh

tế vĩ mô tại Việt Nam” được lựa chọn với ý nghĩa cả về lý luận và

thực tiễn

2 Mục tiêu nghiên cứu: Tỷ giá hối đoái thực đa phương và khả

năng ứng dụng trong nền kinh tế Việt Nam

3 Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu, đánh giá vai trò tỷ giá hối đoái thực đa phương của Việt Nam giai đoạn 2000-2020; ứng dụng tỷ giá REER để ước lượng mức sai lệch tỷ giá và đánh giá tác động đến một số chỉ tiêu kinh tế vĩ mô của Việt Nam như tăng trưởng, lạm phát, cán cân thương mại

4 Phương pháp nghiên cứu: sử dụng 2 phương pháp nghiên

cứu chính, định tính và định lượng, ngoài ra một số phương pháp khác được sử dụng là phương pháp tổng hợp, thống kê số liệu

5 Kết cấu của Luận án: Ngoài Phần Mở đầu và Kết luận,

Luận án bao gồm 4 Chương: Tổng quan tình hình nghiên cứu về tỷ giá thực đa phương và các ứng dụng; Chương II: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tỷ giá hối đoái thực đa phương và chính sách tỷ giá; Chương III: Thực trạng công tác điều hành chính sách tỷ giá và tỷ giá thực đa phương của Việt Nam giai đoạn 2000-2020; Chương IV: Ứng dụng tỷ giá thực đa phương trong điều hành kinh tế vĩ mô Việt Nam và một số kiến nghị chính sách

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TỶ

GIÁ THỰC ĐA PHƯƠNG VÀ CÁC ỨNG DỤNG

1.1 Tỷ giá hối đoái thực đa phương và phương pháp ước lượng

1.1.1 Tổng quan nghiên cứu ngoài nước

Cơ sở lý thuyết và phương pháp tính tỷ giá đa phương được các

tổ chức quốc tế đưa ra, sau đó được công nhận, mở rộng phát triển trong các nghiên cứu ứng dụng thực nghiệm Ray Barrell và cộng sự (2005) cho rằng trong bối cảnh các nền kinh tế mở cửa, cạnh tranh và phải tính đến ảnh hưởng của thị trường thứ ba, việc tính REER có thể trở nên khó khăn hơn khi thiếu dữ liệu để tính trọng số của mỗi quốc gia Tổng quan nghiên cứu cho thấy hiện nay có hai phương pháp tính trung bình trọng số, bao gồm phương pháp tính theo tổng và tích Luci Ellis (2001) và Ibrahim (2012) đã nêu ra các bất cập của phương pháp tính theo tổng và các ưu điểm của phương pháp tích Đây là lý

do phương pháp này được sử dụng thông dụng hơn ngày nay

1.1.2 Tổng quan nghiên cứu trong nước

Một số nghiên cứu đã tính toán REER theo công thức được công bố từ các tổ chức quốc tế trên như Nguyễn Thị Thu Hằng (2011); Nguyễn Trần Phúc và Nguyễn Đức Thọ (2009) Các nghiên cứu trong nước cũng đã sử dụng tỷ trọng thương mại để tính trọng số đồng tiền, như nghiên cứu của UBKTQH và UNDP (2012)) đã sử dụng tổng KNXNK hàng hóa của Việt Nam với 20 nước đối tác khác nhau

1.2 Mối quan hệ của tỷ giá hối đoái đối với một số chỉ số kinh tế vĩ mô

1.2.1 Tổng quan nghiên cứu ngoài nước

Hầu hết các nghiên cứu ngoài nước khẳng định tỷ giá hối đoái là một trong những công cụ vĩ mô quan trọng để ổn định kinh tế vĩ mô,

đảm bảo mức lạm phát thấp và hệ thống tài chính ổn định, khuyến khích xuất khẩu, kiểm soát nhập khẩu và duy trì tăng trưởng kinh tế

1.2.2 Tổng quan nghiên cứu trong nước

Các nghiên cứu trong nước đã khẳng định tỷ giá hối đoái có vai

trò rất quan trọng và tác động lớn đến các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô

1.3 Tỷ giá cân bằng và các mô hình ước lượng

1.3.1 Tổng quan nghiên cứu ngoài nước

- Các nền tảng lý thuyết chung về tỷ giá cân bằng và các phương pháp ước tính: Phương pháp ước tính tỷ giá cân bằng được hình thành trên cơ sở phân loại tỷ giá cân bằng thành 3 loại: tỷ giá cân bằng ngắn, trung và dài hạn, tương ứng đại diện là tỷ giá cân bằng hành vi (Behavior Equilibrium Exchange Rate (BEER)) – của MacDonald đưa ra vào 1998; và tiếp nối sau đó như Edwards và Savastano (1999), Jongwanich (2009), ; tỷ giá cân bằng cơ bản (Fundamental Equilibrium Exchange Rate (FEER )) - tỷ giá cân bằng trung hạn - được đưa ra ban đầu bởi Williamson (1985) và tiếp tục được mở rộng bởi chính học giả này vào năm 1994; tỷ giá cân bằng

tự nhiên (Natural Real Exchange Rate (NATREX))- tỷ giá cân bằng dài hạn – của Stein (1994)

- Ưu nhược điểm của hai phương pháp BEER và FEER: Trên cơ

sở xem xét các ưu điểm, nhược điểm từ các nghiên cứu thực nghiệm

và cân nhắc về sự phù hợp với nền kinh tế Việt Nam, Luận án lựa chọn áp dụng phương pháp tính tỷ giá cân bằng hành vi (BEER) và đi sâu làm rõ hơn về cơ sở lý luận của phương pháp này ở Chương II

1.3.2 Tổng quan nghiên cứu trong nước: Từ những năm

2000, một số nghiên cứu có thực hiện ước lượng tỷ giá cân bằng nhưng không nhiều: Hạ Thị Thiều Dao và cộng sự (2011), UBKTQH

& UNDP (2012) ,…

1.4 Sai lệch tỷ giá và các tác động

1.5 Một số hạn chế của các công trình nghiên cứu và những vấn đề được nghiên cứu sâu trong Luận án

1.5.1 Một số hạn chế của các công trình nghiên cứu

1.5.2 Những điểm mới của Luận án và các vấn đề Luận án phát triển và đi sâu nghiên cứu

- Tính tỷ giá REER ở Việt Nam giai đoạn 2000-2020, phân tách theo tỷ trọng theo KNXK, KNNK hàng hóa và dịch vụ thay vì theo tổng KNXNK hàng hóa của Việt Nam với các nước đối tác như các nghiên cứu hiện nay

- Úớc lượng mức độ sai lệch tỷ giá trên cơ sở giá lựa chọn, xác định mô hình và các biến phù hợp với Việt Nam

- Đánh giá định lượng tác động của sai lệch tỷ giá đến một số chỉ tiêu kinh tế vĩ mô như lạm phát, tăng trưởng, xuất nhập khẩu; đánh giá khả năng ứng dụng của tỷ giá REER trong điều hành tỷ giá phục vụ công tác điều hành vĩ mô của Chính phủ

CHƯƠNG II: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI THỰC

ĐA PHƯƠNG VÀ CHÍNH SÁCH TỶ GIÁ

2.1 Cơ sở lý luận về tỷ giá hối đoái và tỷ giá hối đoái đa phương

2.1.1 Bản chất và phân loại tỷ giá hối đoái

2.1.2 Vai trò của tỷ giá hối đoái đa phương trong nền kinh tế

vĩ mô

Tỷ giá hối đoái đa phương đóng vai trò quan trọng trong điều hành kinh tế vĩ mô, trong đó bao gồm: (i) Góp phần điều tiết hoạt động xuất nhập khẩu và xem xét khả năng phá giá hay nâng giá đồng tiền; (ii) Góp phần ổn định lạm phát và tăng trưởng kinh tế; (iv) Được sử dụng để xem xét khả năng xảy ra cuộc khủng hoảng tiền tệ hoặc áp lực tăng giá và phân bổ nguồn lực không hiệu quả; (iv) Có ý nghĩa lớn trong việc đo lường năng lực cạnh tranh toàn cầu của một quốc gia

2.1.3 Các nhân tố tác động đến tỷ giá hối đoái đa phương bao

gồm nhân tố ngắn hạn bao gồm: chênh lệch giữa lãi suất thực trong nước và ngoài nước và các nhân tố dài hạn bao gồm: độ mở của nền kinh tế (OPEN); Điều kiện thương mại (Terms of trade – TOT); Chi tiêu chính phủ (GEXP); Chênh lệch năng lực sản xuất (PROD); Tỷ lệ giữa nợ chính phủ trong nước và ngoài nước ( ); Tài sản nước ngoài ròng (NFA)

2.2 Chính sách tỷ giá hối đoái

2.2.1 Khái niệm: hệ thống các quy tắc và công cụ được cơ

quan quản lý tiền tệ của quốc gia sử dụng để điều tiết tỷ giá nhằm phục vụ mục tiêu của quốc gia trong một thời kỳ nhất định

2.2.2 Nội dung cơ bản: Chính sách tỷ giá bao gồm 2 nội dung

cơ bản là lựa chọn chế độ tỷ giá và can thiệp, điều tiết tỷ giá bằng các công cụ

Trong đó: : tỷ giá cân bằng tại thời điểm t

Z: vectơ bao gồm các biến số kinh tế cơ bản 1 có khả năng ảnh hưởng đến tỷ giá cân bằng trong trung và dài hạn

T: là véc tơ bao gồm các biến số tạm thời (bao gồm các biến hiện thời và trễ cũng như các ảnh hưởng động từ các biến

cơ bản, Z) có ảnh hưởng đến tỷ giá cân bằng trong ngắn hạn

: nhiễu ngẫu nhiên

2.3.2 Các phương pháp xác định tỷ giá cân bằng

2.3.3 Tỷ giá cân bằng hành vi (BEER)

2.3.3.1 Khái niệm và phương pháp ước lượng

Clark và MacDonald (1997) cho rằng để đánh giá giá trị hiện thời của tỷ giá, có thể sử dụng phương trình rút gọn giải thích hành vi của tỷ giá thực đa phương qua giai đoạn mẫu như sau:

trong đó:

là vectơ các biến số kinh tế cơ bản có khả năng ảnh hưởng

đến tỷ giá thực trong dài hạn

là vectơ các biến số kinh tế cơ bản có khả năng ảnh hưởng

đến tỷ giá thực trong trung hạn, có thể trùng với chu kỳ kinh tế

và là vectơ các hệ số

bằng hay khung lý thuyết, trong khi các giá trị của các yếu tố cơ bản này sẽ được xác định bởi loại cân bằng mà ta quan tâm

T là véc tơ các nhân tố số tạm thời có ảnh hưởng đến tỷ giá

thực trong ngắn hạn

là vectơ các hệ số

: nhiễu ngẫu nhiên

Để minh họa rõ hơn về cách tiếp cận BEER, Clark và MacDonald (1998) đã giả định ba biến số xác định trong dài hạn của vectơ (Zt) gồm có giá tương đối xuất nhập khẩu (TOT), giá tương đối giữa hàng hóa mậu dịch và hàng hóa phi mậu dịch (TNT), tài sản nước ngoài ròng (NFA), phí bảo hiểm rủi ro biến thiên theo thời gian,

Jongwanich (2009) đã sử dụng biến PROD thay thế cho biến

TNT, biến này có tác động ngược chiều với REER thông qua hiệu ứng

Balassa-Samuelson (Obstfeld và Rogoff, 1996) Theo đó phương trình BEER bao gồm các biến:

2.3.3.2 Các nghiên cứu ứng dụng tỷ giá BEER tại các nước châu Á

2.4 Sai lệch tỷ giá

2.4.1 Khái niệm

Sai lệch tỷ giá xuất hiện khi tỷ giá thực khác biệt so với tỷ giá thực ở mức cân bằng Hiểu một cách đơn giản hơn, khi đồng tiền bị định giá danh nghĩa cao hay thấp so với mức tỷ giá cân bằng của thị trường, thì hiển nhiên là đồng tiền đó có giá trị thực sai lệch so với mức cân bằng

2.4.2 Tác động của sai lệch tỷ giá đối với nền kinh tế

Sai lệch tỷ giá có ảnh hưởng tới kinh tế thông qua ít nhất 4 kênh dẫn truyền: ảnh hưởng trực tiếp tới giá hàng hóa từ đó tác động tới xuất nhập khẩu và khả năng cạnh tranh của khu vực này với phần còn lại của thế giới; ảnh hưởng tới đầu tư trong nước và nước ngoài, do

đó ảnh hưởng tới quá trình tích lũy vốn; ảnh hưởng tiêu cực tới tăng trưởng kinh tế; gây sai lệch trong phân bổ nguồn lực sản xuất trong các ngành và từ đó gây bất ổn kinh tế

CHƯƠNG III

THỰC TRẠNG CÔNG TÁC ĐIỀU HÀNH CHÍNH SÁCH

TỶ GIÁ VÀ TỶ GIÁ THỰC ĐA PHƯƠNG CỦA VIỆT NAM

GIAI ĐOẠN 2000-2020

3.1 Chính sách và diễn biến tỷ giá giai đoạn 2000-2020

3.1.1 Tổng quan tình hình kinh tế vĩ mô giai đoạn 2000-2020 3.1.2 Chính sách và diễn biến tỷ giá giai đoạn 2000-2020

Cơ chế điều hành tỷ giá trước năm 2015 nhằm mục tiêu ổn định giá trị danh nghĩa của VNĐ/USD trong bối cảnh nền kinh tế mở cửa

đã dẫn đến nhiều bất cập Từ sau 2015, việc chuyển sang neo giữ theo một rổ tiền tệ (8 đồng tiền) giúp giữ ổn định tỷ giá và đảm bảo tính linh hoạt của chính sách hơn Tuy vậy, nhiều quan điểm cho thấy

cơ chế điều hành này vẫn còn cứng nhắc và trên thực tế vẫn neo vào USD là chủ yếu (Trần Thị Thanh Huyền, 2018) Trong khi đó, với bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, thị trường tài chính tiền tệ của Việt Nam đang ngày càng chịu những ảnh hưởng lớn, cần có cơ chế

tỷ giá phản ánh đúng quy luật vận động thị trường, gắn với bối cảnh hội nhập là cần thiết Do vậy, rổ tiền tệ của tỷ giá trung tâm nên được

mở rộng hơn nữa để phản ánh đầy đủ, khách quan hơn giá trị thương mại của Việt Nam với các đối tác thương mại, từ đó có thêm thông tin tin cậy và thực tế để thực hiện điều hành tỷ giá chủ động, hiệu quả

trong đó:

- t là thời gian, tính theo tháng, quý hoặc năm;

- n là số lượng các đối tác thương mại chính của Việt Nam;

- tỷ giá hối đoái thực đa phương của Việt Nam ở thời kỳ

- là tỷ giá hối đoái song phương danh nghĩa của quốc gia

(khu vực) j và Việt Nam, đo bằng giá của 1 đơn vị tiền tệ của nước (khu vực) j tính bằng tiền đồng Việt Nam (VND) ở thời kỳ t;

- và là chỉ số giá tiêu dùng của nước (khu vực) j và Việt Nam trong thời kỳ t;

- là tỷ trọng của đồng tiền nước j tại thời điểm t, tương ứng với tỷ trọng mại của nước (hoặc khu vực) j trong tổng giá trị thương mại của Việt Nam với các đối tác được xem xét trong thời kỳ t

Về phạm vi các nước được sử dụng: Sử dụng tỷ giá song

phương với 32 đồng tiền của 50 đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam (19 nước thuộc khu vực Eurozone) với tỷ trọng thương mại hàng năm chiếm trên 98% tổng giá trị thương mại của Việt Nam với các nước trên thế giới

Dữ liệu sử dụng để xác định tỷ trọng thương mại được lấy từ nguồn Direction of Trade Statistics (DOT) của IMF; dữ liệu tỷ giá song phương với đồng USD, chỉ số giá tiêu dùng của Việt Nam và các quốc gia đối tác được lấy từ nguồn International Financial Statistics (IFS)/IMF

Về phạm vi thời gian và tần suất số liệu: Luận án tiến hành ước

lượng tỷ giá REER ở Việt Nam theo số liệu quý từ quý I/2000 đến quý IV/2020

Kết quả tính toán cho thấy, xu hướng biến động của tỷ giá hối đoái thực đa phương với 32 đồng tiền được mô tả như Hình 3.10 Kết quả xác định tỷ giá REER dựa trên đánh giá sức mua thông qua chỉ

số giá tiêu dùng cho thấy nếu năm 2000 được coi là năm cơ sở với

chỉ số là 100 thì tới năm 2020, chỉ số tỷ giá hối đoái thực đa phương

là 77,86 có nghĩa là đồng Việt Nam có xu hướng lên giá khoảng 22,14%

Hình 3.10: Tỷ giá hối đoái thực đa phương giai đoạn 2000 – 2020

Nguồn: Tính toán của tác giả

Trong giai đoạn từ 2000-2002, sức mua đa phương của VND tương đối ổn định, sau đó có xu hướng mất giá từ 2003 tới 2007 Sau năm 2008, đặc biệt là sau 2011, nền kinh tế Việt Nam có tỷ lệ lạm phát cao hơn so với các nước khác trong khu vực trong khi đồng USD có xu hướng lên giá với các đồng tiền mạnh trên thế giới như Nhân dân tệ, Yên Nhật Bản, Euro nhờ khả năng phục hồi của nền kinh tế Mỹ Sự neo giữ đồng Việt Nam với USD về mặt danh nghĩa tất yếu làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế trong giai đoạn 2011-2013 so với giai đoạn trước đó Tuy nhiên, từ năm 2013 đến nay, đồng VND có xu hướng tăng giá khá ổn định so với các đồng tiền khác trên thế giới

Về cơ bản, kết quả tính toán REER do Luận án thực hiệncó cùng xu hướng biến động của REER do Nguyễn Thị Thu Hằng (2011), song có kết quả có nhiều điểm khác so với kết quả do UBKTQH và UNDP (2012) thực hiện Điều này có thể được lý giải

do mẫu đối tác thương mại, mức độ bao phủ KNXK đến 98% và rổ tiền tệ được tham chiếu để tính toán cao hơn Sự khác biệt này thậm