Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn chính trị ở trường trung cấp nghề qua khảo sát một số trường trung cấp nghề trên địa bàn hà tĩnh

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu * Đối tượng nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu lý luận về PPDH theo nhóm, thực tiễn sử dụng PPTLN trong dạy và học môn Chính trị của GV và HS ở một

NGUYỄN THỊ MẬN

Vận dụng Ph-ơng pháp thảo luận nhóm

nhằm nâng cao chất l-ợng dạy học môn Chính trị

ở Tr-ờng Trung cấp nghề

(qua khảo sát tại một số tr-ờng trung cấp nghề

trên địa bàn hà tĩnh)

luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục

VINH - 2010

NGUYỄN THỊ MẬN

Vận dụng Ph-ơng pháp thảo luận nhóm

nhằm nâng cao chất l-ợng dạy học môn Chính trị

ở Tr-ờng Trung cấp nghề

(qua khảo sát tại một số tr-ờng trung cấp nghề

trên địa bàn hà tĩnh)

Chuyên ngành: Lý luận và PPDH bộ môn giáo dục chính trị

Mã số: 60.14.10

luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục

Người hướng dẫn khoc học:

PGS TS NGUYỄN ĐĂNG BẰNG

VINH - 2010

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN CHÍNH TRỊ Ở TRƯỜNG TRUNG CẤP NGHỀ 8

1.1 Khái niệm về nhóm và phương pháp dạy học thảo luận nhóm 8

1.2 Sự cần thiết vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Chính trị 16

1.3 Thực trạng vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Chính trị ở trường Trung cấp nghề (qua khảo sát tại một số trường Trung cấp nghề trên địa bàn Hà Tĩnh) 24

* Kết luận chương 1 40

Chương 2 THỰC NGHIỆM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN CHÍNH TRỊ Ở TRƯỜNG TRUNG CẤP NGHỀ 42

2.1 Thực nghiệm phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Chính trị ở trường Trung cấp nghề Hà Tĩnh 42

2.2 Giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Chính trị ở trường Trung cấp nghề 67

* Kết luận chương 2 81

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84 PHỤ LỤC

CNH - HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, trong đó chất lượng dạy học trong nhà trưòng nói riêng là một yêu cầu cấp bách hiện nay Bởi lẽ, nền kinh

tế thị trường đang ngày càng đòi hỏi người lao động phải có đủ năng lực mới

có thể đón nhận công việc Nhà trường không thể cung cấp hết cho người học tất cả các kiến thức họ cần, mà chỉ cung cấp phương pháp cho HS đi tìm tri thức và nắm vững tri thức Điều đó đòi hỏi phải thay đổi phương pháp dạy và học trong nhà trường

Một thực tế là hiện nay trong nhà trường việc sử dụng các PPDH truyền thống theo kiểu thầy giảng trò nghe, thầy đọc trò ghi chép đã thật sự lỗi thời, nhàm chán, không có hiệu quả, song việc đổi mới PPDH đang gặp rất nhiều khó khăn Có nhiều nguyên nhân, nhưng chủ yếu là do nhận thức của người dạy và người học, do áp lực thi cử, do cơ sở vật chất còn thiếu thốn, do trình độ quản lý giáo dục ở các cấp học, nghành học còn bất cập

Những năm gần đây, đổi mới PPDH trở thành xu hướng diễn ra mạnh

mẽ ở các cấp, bậc học từ Phổ thông cho đến Trung cấp, Cao đẳng, Đại học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS, SV trong quá trình học tập Có rất nhiều PPDH mới đã được áp dụng, trong đó PPTLN được đưa vào hình thức dạy chính khoá và đã bước đầu phát huy hiệu quả

PPTLN là một PPDH không phải hoàn toàn mới nhưng có tác dụng tích cực nhằm chuyển đổi nhận thức của người học từ bị động sang chủ động, từ áp đặt sang lựa chọn, từ có sẵn sang tìm tòi, từ độc lập sang phối hợp để đem lại hiệu quả cao trong QTDH

Tuy nhiên thực tế cho thấy, việc áp dụng PPTLN trong dạy và học còn diễn ra chậm so với yêu cầu.Vẫn còn không ít GV chưa nhận thức đầy đủ về bản chất, vai trò cũng như chưa nắm vững quy trình sử dụng PPTLN vào

trong quá trình giảng dạy Đại bộ phận các GV, giảng viên Chính trị vẫn duy trì cách giảng dạy cũ, lấy thuyết trình, độc thoại là chủ yếu Chính vì vậy đa

số SV, HS không mấy hứng thú với môn học lí luận Chính trị Họ cảm thấy nhàm chán, bị ức chế, áp đặt, ít có cơ hội trao đi đổi lại Những nhận thức mơ

hồ, sai trái về chính trị ít được nêu ra để phản bác Vì vậy, nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng sử dụng PPTLN nhằm góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy môn Chính trị là vấn đề vô cùng cần thiết và cấp bách

Từ lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Vận dụng phương pháp thảo

luận nhóm nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Chính trị ở Trường Trung cấp nghề ( Qua khảo sát tại một số trường Trung cấp nghề trên địa bàn

Hà Tĩnh) ” làm luận văn thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Trong lịch sử giáo dục, ý tưởng về một PPDH phát huy cao độ tính tích cực, chủ động học tập đồng thời phát triển năng lực xã hội của người học được các nhà tư tưởng lớn, các nhà giáo dục của thời đại quan tâm và đề cập

ở nhiều góc độ khác nhau PPDH thảo luận nhóm chính là sự cụ thể hóa của ý tưởng trên

Vào năm 1929, Causinet - Roger đã đề cập phương pháp làm việc tự do theo nhóm Theo tác giả: “Làm việc theo nhóm có nghĩa là SV phải tìm tòi, phải thực hiện cuộc khảo cứu hay quan sát, phải cố gắng phân tích, tìm hiểu, diễn đạt, phải thành lập theo phiếu và sắp xếp những phiếu này, phải đóng góp sự tìm tòi của mình cho công việc của nhóm” [30, tr 124]

A Jakiel, một trong những nhà giáo dục Ba Lan lỗi lạc đã giới thiệu một hình thức học đem lại hiệu quả cao trong hoạt động dạy học, đó là: “Học tập theo nhóm ở trường học” [29]

Năm 1995, Robert Slavin trong tác phẩm: “Dạy học theo nhóm nhỏ: Lý thuyết, nghiên cứu và thực hành” cũng đã đề cập đến mô hình dạy học theo nhóm nhỏ Rất nhiều môn học có thể áp dụng hình thức dạy học theo nhóm

nhỏ, tất cả đều có chung ý tưởng là các học viên cùng nhau làm việc trong các nhóm nhỏ để hoàn thành mục tiêu học tập chung [33]

Ở Việt Nam, trước xu hướng đổi mới PPDH theo hướng tích cực hoá hoạt động của người học Nhiều nhà giáo dục đã nghiên cứu vấn đề học tập theo nhóm

Tác giả Nguyễn Hữu Châu trong cuốn: “Những vấn đề cơ bản về chương trình và QTDH” đã đưa ra quan điểm về dạy học hợp tác theo nhóm Theo tác giả “Dạy học hợp tác là việc sử dụng các nhóm nhỏ để HS làm việc cùng nhau nhằm tối đa hoá kết quả học tập của bản thân mình cũng như người khác” [5, tr 225]

Tác giả Lê Đức Ngọc trong cuốn: “Giáo dục Đại học phương pháp dạy

và học” cho rằng: “Thảo luận nhóm là một sự trao đổi ý tưởng, quan điểm, nhận thức giữa các học viên và GV, để làm rõ và làm giàu sự hiểu biết các nội dung phù hợp với hoạt động đào tạo” [23, tr 43]

Tác giả Phan Trọng Ngọ trong cuốn: “Dạy học và PPDH trong nhà trường” cũng đã giới thiệu nhiều vấn đề về phương pháp dạy và học trong nhà trường hiện nay, trong đó có PPTLN Tác giả cho rằng: “PPTLN là PPDH mà trong đó nhóm lớn (lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ để cụ thể và đưa ra ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó” [22, tr 223]

Ngoài ra còn có nhiều công trình khoa học, bài báo đăng trên các tạp chí nghiên cứu về cơ sở lý luận cũng như thực tiễn sử dụng PPTLN nhằm không ngừng hoàn thiện phương pháp này trong dạy học Có thể kể đến một

số công trình của các tác giả:

Lê Minh Hoàng: “PPDH thảo luận nhóm và những bất cập”, Dạy và học ngày nay tháng 12/2008 Trên cơ sở thực tiễn của QTDH, tác giả nêu ra những bất cập trong việc vận dụng PPDH thảo luận nhóm, tuy nhiên chưa đưa

ra được giải pháp để khắc phục tình trạng này

ThS Nguyễn Thành Kỉnh: “Quy trình dạy học theo nhóm”, tạp chí

Giáo dục số 221 tháng 11/2009 Tác giả xây dựng một quy trình dạy học theo nhóm hiệu quả, trong đó phân tích rõ vai trò tổ chức hướng dẫn điều khiển của GV và hoạt động của HS trong quá trình thực hiện

Võ Hiếu Nghĩa: “Dạy học theo nhóm nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở trường THCS”, Tạp chí Giáo dục số 271 (kì 1-7/2009) Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, tác giả đã đưa ra nhiểu biện pháp thiết thực để nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm ở trường Trung học cơ sở

Có thể nói rằng, học tập theo nhóm là một vấn đề đã được các nhà giáo dục trong và ngoài nước quan tâm ở trên nhiều góc độ khác nhau Và cho dù

ở góc độ nào đi chăng nữa thì học tập theo nhóm vẫn được hiểu là một môi trường học tập nhằm phát huy vai trò tích cực, sáng tạo của người học Trong môi trường ấy, tuỳ thuộc vào nội dung môn học, điều kiện học tập, đối tượng

HS, tính chất bài học và năng lực sư phạm của mình, người thầy có thể sử dụng phối hợp các PPDH nhằm tích cực hoá hoạt động của HS

Liên quan đến vấn đề sử dụng PPTLN trong dạy học các môn học Mác

- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung môn Chính trị nói riêng có các công trình nghiên cứu cơ bản:

NGƯT PGS TS Phan Thanh Phố với chuyên đề: “Phương pháp nghiên cứu và giảng dạy môn Kinh tế chính trị Mác - Lênin” Tác giả đề cập đến nhiều phương pháp nghiên cứu và giảng dạy hiệu quả môn Chính trị Mác

- Lênin Trong đó vai trò PPTLN trong giảng dạy môn Kinh tế chính trị Mác - Lênin được tác giả đề cao, đồng thời tác giả cũng nêu ra được quy trình và cách thức tiến hành dạy học thảo luận nhóm đối với môn học này

Phùng Văn Bộ: “Lý luận dạy học môn Giáo dục công dân ở trường phổ thông”, Nxb ĐH Quốc gia Hà Nội, 1999 Tác giả có đề cập đến PPTLN trong giảng dạy môn Giáo dục công dân ở trường phổ thông, tuy nhiên chưa đi sâu

về quy trình sử dụng phương pháp này Tác giả cũng nhận định đây là một PPDH hiệu quả nhưng việc sử dụng còn chưa nhiều

TS Nguyễn Văn Cư (chủ biên): “Gáo trình phương pháp dạy - học Chủ

nghĩa xã hội khoa học” (Dùng cho các trường Đại học và Cao đẳng) Nxb

ĐHSP, 2007 Tác giả nêu lên tầm quan trọng của PPDH thảo luận nhóm trong dạy - học môn Chủ nghĩa xã hội khoa học, xây dựng các giai đoạn cần thực hiện đồng thời đưa ra một số lưu ý khi sử dụng PPTLN trong dạy học môn Chủ nghĩa xã hội khoa học

Nguyễn Minh Hiền (chủ biên): “Tài liệu bồi dưỡng GV giảng dạy môn

Chính trị ở các trường TCN, Cao đẳng nghê”, Tổng cục dạy nghề 2010 Tác

giả nhấn mạnh vai trò, vị trí của PPTLN trong dạy học môn Chính trị và đặt ra những yêu cầu thực hiện để mang lại hiệu quả cao trong dạy học

Những năm gần đây, do yêu cầu của việc đổi mới PPDH đối với các môn học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh PPTLN trở thành PPDH chính khóa trong các nhà trường Từ thực tiễn dạy học đã có thêm nhiều công trình khoa học, các luận văn nghiên cứu về lý luận và thực tiễn vận dụng PPTLN trong dạy học Có thể nêu ra một số công trình như: Nguyễn Thị Hòa

“PPTLN trong dạy học Triết học nhằm phát huy tính tích cực của SV Trường Cao đẳng Văn thư lưu trữ” luận văn Thạc sĩ, trường Đại học sư phạm Hà Nội, 2007; Nguyễn Tiến Hòa : “Sử dụng PPTLN trong dạy học môn Chủ nghĩa xã

hội khoa học ở Trường Đại học Quảng Nam”, luận văn Thạc sĩ, trường Đại

học sư phạm 2009; Nguyễn Thị Bích Thủy: “Vận dụng PPTLN trong giảng dạy môn Giáo dục công dân ở trường Trung học phổ thông”, Khóa luận tốt nghiệp Đại học trường Đại học Vinh, 2008

Những công trình nghiên cứu trên đã từng bước góp phần hoàn thiện PPTLN nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học nói chung, các môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh nói riêng trong nhà trường Đó

là những đóng góp vô cùng quý báu của các thế hệ tác giả qua các thời kỳ Có thể nói đây là những nguồn tư liệu quý giá mà chúng tôi đã kế thừa trực tiếp trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện đề tài

Như vậy, nghiên cứu và vận dụng PPTLN trong dạy học nói chung và giảng dạy các môn học Mác - Lênin nói riêng đã có nhiều tác giả quan tâm đề cập Tuy nhiên, việc đi sâu nghiên cứu vấn để vận dụng PPTLN trong dạy học môn Chính trị ở trường TCN thì chưa có công trình nào nghiên cứu một cách

có hệ thống Vì vậy, việc nghiên cứu những vấn đề lý luận của PPTLN từ đó đưa ra các giải pháp cơ bản cho việc vận dụng PPTLN vào giảng dạy môn Chính trị cho HS ở trường TCN Hà Tĩnh là điều rất cần thiết và cấp bách

3 Mục tiêu và nghiệm vụ nghiên cứu

* Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích thực trạng vận dụng PPTLN trong nhà trường, mục tiêu của luận văn là hoàn thiện PPDH thảo luận nhóm nhằm nâng cao chất lượng dạy học nói chung và dạy nôn Chính trị trong các trường nghề nói riêng hiện nay

* Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu lý luận và khảo sát thực trạng sử dụng PPTLN trong dạy

học môn Chính trị ở một số trường TCN

- Tiến hành thực nghiệm PPDH môn Chính trị ở trường TCN Hà Tĩnh

- Xây dựng một số phương hướng, giải pháp khoa học nhằm nâng

cao chất lượng thảo luận nhóm trong dạy học môn Chính trị ở trường TCN

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu lý luận về PPDH theo nhóm, thực tiễn sử dụng PPTLN trong dạy và học môn Chính trị của GV và HS ở một số trường

TCN trên địa bàn Hà Tĩnh

* Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tiến hành nghiên cứu quá trình vận dụng PPDH thảo luận nhóm trong dạy học môn Chính trị ở một số trường TCN trên địa bàn Hà Tĩnh từ năm 2005 đến 2010

5 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu trong luận văn gồm:

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: phân tích và tổng hợp tài liệu liên quan đến đề tài, phân loại và hệ thống hóa lý thuyết

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: điều tra khảo sát, quan sát, trao đổi kinh nghiệm, phỏng vấn, thực nghiệm sư phạm

- Phương pháp toán học: tập hợp, thống kê, phân tích số liệu

6 Giả thuyết khoa học

Vận dụng PPTLN vào giảng dạy môn học Chính trị ở trường TCN sẽ phát huy được tính tích cực cho HS và nâng cao hiệu quả dạy học Chính trị ở Trường TCN Hà Tĩnh trong điều kiện hiện nay

7 Đóng góp của đề tài

- Đề tài góp phần làm sáng tỏ thêm việc vận dụng PPTLN trong dạy

học môn Chính trị ở trường TCN trong xu thế đổi mới phương pháp hiện nay

- Kết quả nghiên cứu đề tài có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho

GV và HS, vận dụng vào giảng dạy và học tập Chính trị trong các trường TCN hiện nay

8 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm hai chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn vận dụng PPTLN trong dạy học

môn Chính trị ở trường TCN

Chương 2 Thực nghiệm và giải pháp nâng cao hiệu quả vận dụng

PPTLN trong dạy học môn Chính trị ở trường TCN

Chương 1

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP

THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN CHÍNH TRỊ

Từ những quan điểm trên, theo chúng tôi, nhóm là một tập hợp người được xác định bởi các mối quan hệ tương tác, cùng chia sẻ mục tiêu chung, cùng tuân theo một hệ thống quy tắc nhất định và đóng những vai trò khác nhau Một tập thể người không thể được coi như một nhóm nếu họ không

có mối quan hệ tương tác, đặc biệt là nếu họ không cùng chia sẻ một mục tiêu chung

- Nhóm học tập

Học tập là quá trình cá nhân người học sử dụng các cách thức khác nhau để chiếm lĩnh tri thức, kinh nghiệm của nhân loại nhằm hướng đến việc

hoàn thiện nhân cách của bản thân Trong quá trình đó mỗi cá nhân không thể

tự mình tìm kiếm tri thức, kinh nghiệm mà đòi hỏi phải có sự tương tác, phối hợp với những cá nhân khác Trên cơ sở các cá nhân có cùng nhu cầu, động

cơ, mục đích học tập mà các nhóm học tập hình thành

Từ khái niệm nhóm, căn cứ vào đặc điểm của hoạt động học tập, chúng

tôi đưa ra khái niệm nhóm học tập như sau: Nhóm học tập là một tập hợp HS được xác định bởi mối quan hệ phối hợp các hoạt động nhằm giải quyết nhiệm vụ học tập Đồng thời trong quá trình liên kết đó sẽ hình thành và tích hợp các quan hệ tình cảm, các quy trình và chuẩn mực nhóm

Tập hợp các cá nhân HS riêng rẽ sẽ trở thành một nhóm khi và chỉ khi hội tụ đầy đủ các nhân tố sau:

Thứ nhất: Sự tương tác, là sự tác động qua lại trực tiếp giữa các cá

nhân HS trong cùng một không gian (lớp học) và thời gian (tiết học) nhằm thực hiện các nhiệm vụ chung Phương tiện để thực hiện các tương tác có thể

là phương tiện ngôn ngữ hoặc phi ngôn ngữ Nội dung của tương tác là nhiệm

vụ học tập Vì vậy, sự tương tác diễn ra trong nhóm phải có mục đích, có tổ chức, có sự phân công trách nhiệm và đặc biệt là phải diễn ra hai chiều Sự tương tác tích cực của mỗi thành viên sẽ thúc đẩy hoạt động chung của nhóm nhanh chóng đạt đến mục tiêu

Thư hai: Chia sẻ mục tiêu, một tập hợp HS không thể cùng một nhóm

nếu họ không chia sẻ mục tiêu chung Đó là giải quyết nhiệm vụ học tập đặt

ra cho cả nhóm và cho mỗi thành viên Mục tiêu giải quyết nhiệm vụ học tập vừa là động lực, vừa là kim chỉ nam cho hoạt động của nhóm

Thứ ba: Hệ thống các chuẩn mực và quy tắc nhóm, đây là luật lệ, các

quy định hướng dẫn hoạt động chung mà nhóm đặt ra mà HS bắt buộc phải thực hiện

* Các hình thức chia nhóm trong dạy học

Để tiến hành dạy học theo nhóm, việc đầu tiên là phải tiến hành chia nhóm Việc chia nhóm tùy thuộc vào số lượng HS trong lớp, thường một nhóm có khoảng từ 5 đến 10 (con số này có thể tăng hoặc giảm tùy theo nhiệm vụ của nhóm, cơ sở vật chất hiện có, thời gian làm việc của các nhóm

và của bài học) Căn cứ vào mục tiêu, nội dung, mức độ khó dễ của các nhiệm

vụ học tập, trình độ của HS, có thể phân ra các hình thức chia nhóm khác

nhau như sau:

- Hình thức chia nhóm ngẫu nhiên

Đây là cách chia được tiến hành khi giữa các đối tượng HS không cần

có sự phân biệt Mọi HS đều phải hoạt động để giải quyết vấn đề, cùng chiếm lĩnh tri thức Nhiệm vụ được giao không khác nhau nhiều về nội dung, ít có sự chênh lệch về độ khó và có cùng chung một yêu cầu Ở hình thức chia nhóm ngẫu nhiên này, khi chia nhóm GV có thể chia theo bàn, theo tổ hoặc bằng cách đếm vòng tròn

- Chia nhóm theo năng lực học tập

Việc chia nhóm năng lực học tập được áp dụng khi cần có sự phân hóa

về trình độ bởi mức độ khó dễ của nội dung bài học cho từng đối tượng HS Người ta thường dựa vào các trình độ : giỏi, khá, trung bình và yếu để chia

thành các nhóm tương ứng.Với cách chia này, GV có thể đưa ra những yêu

cầu cụ thể khác nhau đối với từng nhóm trong việc giải quyết cùng một nhiệm

vụ học tập Song khi áp dụng hình thức chia nhóm này GV cần phải thận trọng Bởi vì muốn chia đúng trình độ của HS, GV phải nắm chắc trình độ của

họ, vì nếu không nắm chắc được trình độ của HS mà chia sai nhóm thì sẽ dẫn

đến sự phản tác dụng

- Chia nhóm gồm đủ trình độ

Cách chia này thường được sử dụng khi nội dung hoạt động dạy học cần có sự hỗ trợ lẫn nhau Trong trường hợp này cần phải xác định vai trò của

nhóm trưởng (người có năng lực hơn cả) là rất quan trọng trong việc phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm

- Chia nhóm theo sở trường

Cách chia này thường được tiến hành trong các buổi học tập ngoại khóa, mỗi nhóm sẽ gồm một số HS có chung sở trường, hứng thú

Tóm lại, có nhiều hình thức chia nhóm khác nhau, mỗi một hình thức

có đặc điểm và ưu thế riêng Vì vậy trước khi quyết định chia nhóm theo hình thức nào, GV nên dựa vào mục tiêu bài học, loại bài học, không gian học tập, trình độ, sở trường của HS

Trong QTDH bằng PPTLN, theo chúng tôi hình thức chia phổ biến nhất vẫn là cách chia thứ nhất - chia ngẫu nhiên Song để cho nhóm chia ngẫu nhiên hạn chế những nhược điểm của nó thì người GV cần phải chú ý đến hai vấn đề: Một là nhiệm vụ được giao cho mỗi nhóm phải có cả các yêu cầu khó,

dễ khác nhau; Hai là phải điều hành sao cho mọi thành viên của nhóm đều phải tích cực hoạt động

1.1.2 Phương pháp thảo luận nhóm và các hình thức thảo luận nhóm trong dạy học

* Khái niệm phương pháp dạy học thảo luận nhóm

Ngay từ những năm 20 của thế kỷ XX R.Cousinet đã áp dụng những đặc điểm sinh hoạt của loài người vào quá trình giáo dục, áp dụng PPDH dựa trên đời sống xã hội của trẻ em, đó là phương pháp làm việc theo nhóm PPDH theo nhóm của R.Cousinet dựa trên 3 nguyên tắc chủ yếu: trẻ phải hoạt động, trẻ phải hợp tác, trẻ phải tự do Phương pháp do Cousinet

đề xướng có những ưu điểm nhất định Trong quá trình làm việc theo nhóm trẻ biết lụa chọn công việc, biết phát huy hết tiềm năng bản thân, biết đoàn kết một cách tích cực, biết chấp nhận kỷ luật, biết chấp nhận cộng đồng, nói cách khác trẻ đã được xã hội hóa nhờ hành động [29, tr 31]

Trong cuốn “Học và dạy cách học” do giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn chủ biên, các tác giả quan niệm thảo luận là PPDH theo nhóm nhỏ Mặc dù không cắt nghĩa một cách cụ thể nhưng các tác giả cho rằng dạy học thảo luận nhóm

là một phương pháp nhưng đồng thời là một hình thức dạy học được mong đợi nhất trong các nhà trường hiện nay, “là phương pháp mà chuyển một số việc kiểm tra sang cho SV đảm nhiệm” [27, tr 238]

Trong cuốn Giáo dục Đại học phương pháp dạy và học, tác giả Lê Đức Ngọc cho rằng: “thảo luận nhóm là một sự trao đổi ý tưởng, quan điểm, nhận thức giữa các học viên, để làm rõ và làm giàu sự hiểu biết các nội dung phù hợp với hoạt động đào tạo” [23, tr 43]

Theo tác giả Phan Trọng Ngọ: “Thảo luận nhóm là phương pháp trong

đó nhóm lớn (lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra

ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó” [22, tr 223]

Có thể nói, về mặt lý luận mỗi tác giả đều có những cách tiếp cận ở các góc độ khác nhau, cách gọi khác nhau, tuy nhiên tựu chung lại đều thống nhất quan điểm PPDH thảo luận nhóm chính là phương pháp học tập hợp tác, tức

là ở đó có sự hợp tác giữa thầy và trò, giữa trò và trò để giải quyết một nhiệm

vụ học tập mà mỗi cá nhân không đủ khả năng hoàn thành, cần có sự hợp tác

của nhiều người Từ những quan điểm trên theo chúng tôi: PPDH thảo luận nhóm là một PPDH, trong đó lớp học được chia thành các nhóm nhỏ để SV trong nhóm tích cực, chủ động thảo luận những nhiệm vụ học tập dưới sự hướng dẫn điều khiển của GV

* Hình thức thảo luận nhóm

Trong QTDH theo nhóm, thảo luận nhóm là khâu cơ bản, chủ yếu, là giai đoạn quan trọng của toàn bộ quá trình Thảo luận nhóm chính là sự bàn bạc, trao đổi ý kiến, trình bày quan điểm mỗi cá nhân về một vấn đề học tập

dưới sự tổ chức, hướng dẫn của GV Có nhiều hình thức thảo luận nhóm, hiệu quả của chúng tùy thuộc vào ý đồ và tính chất sử dụng của người dạy Dưới đây là một số hình thức thảo luận nhóm phổ biến

-Nhóm nhỏ thông thường

GV chia lớp học thành các nhóm nhỏ (3 đến 5 người) để thảo luận một vấn đề cụ thể nào đó và nhanh chóng đưa ra kết luận tập thể về các vấn đề đó Hình thức này thường được sử dụng kết hợp với các kĩ thuật dạy học khác trong một bài học, tiết học Nội dung thảo luận của nhóm thông thường là các vấn đề ngắn, thời lượng ít (5 đến 10 phút)

- Nhóm rì rầm

Giáo viên chia lớp học thành các nhóm “cực nhỏ”, khoảng 2- 3 người (thường là cùng bàn) để trao đổi (rì rầm) và thống nhất trả lời một câu hỏi, giải quyết một vấn đề, nêu một ý tưởng, một thái độ…Để nhóm rì rầm có hiệu quả, GV cần cung cấp đầy đủ, chính xác các dữ liệu, các gợi ý và nêu rõ yêu cầu đối với câu trả lời để các thành viên tập trung vào giải quyết Việc chia lớp thành những nhóm nhỏ hoặc nhóm “rì rầm” là biện pháp khắc phục

“người ngoài cuộc” làm tăng hiệu quả của PPTLN

- Nhóm kim tự tháp

Đây là hình thức mở rộng của nhóm rì rầm Sau khi thảo luận theo cặp (nhóm rì rầm); các cặp (2-3 nhóm rì rầm) kết hợp thành nhóm 4-6 người để hoàn thiện một vấn đề chung

người trình bày ý tưởng của mình trước tập thể

- Nhóm khép kín và nhóm mở

Nhóm khép kín là các thành viên trong nhóm làm việc trong khoảng thời gian dài, thực hiện trọn vẹn một hoạt động học tập, từ giai đoạn đầu tới cuối cùng Nhóm mở là các thành viên có thể tham gia một hoặc vài giai đoạn phù hợp với khả năng và sở thích của mình Hình thức này mang lại cho người học nhiều khả năng lựa chọn vấn đề và chủ động về thời gian, năng lực

và sở trường của mình

Như vậy, để tiến hành PPTLN, GV cần phải chia lớp học thành nhiều nhóm nhỏ và sử dụng nhiều hình thức chia nhóm khác nhau Để việc vận dụng PPDH thảo luận nhóm có hiệu quả GV cần thực hiện phương châm là sử dụng linh hoạt nhiều hình thức thảo luận nhóm phù hợp với các tình huống dạy học, đồng thời tích cực phối hợp nhiều hình thức thảo luận nhóm với nhau

Tóm lại, có nhiều hình thức thảo luận theo nhóm, mỗi hình thức có đặc

điểm và ưu thế nổi trội của mình Tùy thuộc vào tính chất, nội dung của bài học cũng như các điều kiện dạy học khác mà người GV có thể lựa chọn cho mình một hình thức thảo luận theo nhóm phù hợp hoặc cũng có thể lựa chọn nhiều hình thức thảo luận theo nhóm kết hợp với nhau một cách linh hoạt

1.1.3 Nguyên tắc thảo luận nhóm

Cũng như bất kỳ một quy trình hoạt động nào, thảo luận nhóm phải tuân theo những nguyên tắc nhất định mới mang lại kết quả tối ưu Căn cứ vào lý luận chung của QTDH và đặc trưng riêng của PPTLN, việc tổ chức, điều khiển quá trình thảo luận nhóm cần tuân thủ những nguyên tắc sau đây:

- Đảm bảo được mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh

Đó là mối quan hệ biện chứng gắn bó chặt chẽ giữa vai trò tổ chức điều khiển thảo luận của GV với tính tích cực, chủ động và tự giác khi tham gia thảo luận của HS

Trong QTDH, người GV luôn đúng vai trò chủ đạo (tổ chức, điều khiển, điều chỉnh) và HS đóng vai trò tích cực, chủ động (tự tổ chức, tự điều khiển, tự chiếm lĩnh) Do vậy, quy trình thảo luận nhóm trong QTDH cũng phải được xây dựng sao cho vai trò tổ chức, điều khiển của GV phải kết hợp hài hòa với hoạt động thảo luận của HS và ngược lại, quá trình thảo luận trong các nhóm học tập của HS phải tích cực thúc đẩy vai trò điều khiển thảo luận của GV

- Đảm bảo được sự kết hợp hài hòa giữa các hình thức dạy học

Trong quá trình thảo luận nhóm thì một nguyên tắc cơ bản là phải kết hợp được hình thức học cá nhân với hình thức học tập thể và hình thức học theo nhóm Đây là ba hình thức dạy học cơ bản trong quá trình học tập Tuy nhiên, mỗi hình thức dạy học có ưu thế và cả những hạn chế nhất định Vì vậy, trong một giờ học hay buổi học không thể chỉ áp dụng một hình thức học tập nào đó vì điều này sẽ không phát huy được những điểm mạnh của các hình thức dạy học Bởi vậy, khi xây dựng quy trình thảo luận nhóm phải đảm bảo sao cho tất cả các lợi thế của các hình thức dạy học phải được khai thác triệt để Đây là một nguyên tắc cơ bản trong việc thảo luận nhóm

- Đảm bảo tính hệ thống

Trong quá trình thảo luận, mỗi nhóm, mỗi cá nhân sẽ trình hày một ý kiến có thể đồng tình hoặc phản bác, nhưng cuối cùng các ý kiến đó phải được thống nhất, xâu chuỗi thành một hệ thống khoa học Quy trình thảo luận nhóm muốn đảm bảo được tính hệ thống thì phải phân chia quy trình ấy thành các giai đoạn từ giai đoạn đầu đến giai đoạn cuối, ở mỗi một giai đoạn lại bao gồm các bước và các thao tác phản ánh lôgíc tiến trình dạy học Trong quá trình thảo luận nhóm mỗi nhóm phải giải quyết một vấn đề nhưng phải phải đảm bảo được tính hệ thống của bài học

- Đảm bảo được tính toàn diện

Quy trình thảo luận nhóm muốn được sử dụng rộng rãi và đảm bảo được tính khả thi của mình thì không chỉ đảm bảo mối quan hệ biện chứng

giữa vai trò tổ chức điều khiển của GV với tính tích cực, chủ động, tự giác khi tham gia thảo luận của HS; không chỉ đảm bảo được sự kết hợp hài hòa giữa các hình thức dạy học; không chỉ đảm bảo tính hệ thống; không chỉ đảm bảo tính thực tiễn mà quy trình này còn phải được đảm bảo cả tính toàn diện nữa, nghĩa là:

Thứ nhất: Quy trình phải tác động tới tất cả các thành tố của QTDH,

làm cho các thành tố này mang lại hiệu quả dạy học cao nhất

Thứ hai: Quy trình phải mang lại hiệu quả về giáo dục, phải giúp người

học lĩnh hội được tri thức, kỹ năng sâu sắc bền vững nhất

Thứ ba: Quy trình phải mang lại hiệu quả về kinh tế, nghĩa là việc sử

dụng quy trình này không tốn kém nhiều về thời gian sức lực của cả thầy và trò cũng như sự đầu tư của nhà nước trong điều kiện ngân sách chia cho giáo dục còn hạn chế

1.2 Sự cần thiết vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Chính trị

1.2.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay

Để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện Đảng và Nhà nước ta đặc biệt chú trọng đến việc đổi mới PPDH trong các nhà trường hiện nay Vì vậy, định hướng đổi mới PPDH được thể hiện trong hầu hết các Văn kiện, Nghị quyết của Đảng qua các thời kỳ

Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12-1996) đã chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy - học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho HS, nhất là SV đại học” [11, tr 41] Trong chỉ thị số 15/1999/CT - BGD& ĐTngày 20/4/1999 của Bộ

trưởng Bộ Giáo dục - Đào tạo chỉ rõ: “Đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập trong trường sư phạm nhằm tích cực hóa hoạt động học tập, phát huy tính chủ động, sáng tạo và năng lực tự học, tự nghiên cứu của HS, SV Nhà giáo giữ vai trò chủ đạo trong việc tổ chức, điều khiển, định hướng QTDH, còn người học giữ vai trò chủ động trong quá trình học tập và tham gia nghiên cứu khoa học” [7, tr 625] Luật giáo dục, điều 5 chương I quy định rõ về phương pháp giáo dục: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho họ năng lực tự học, khả năng thự hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”

Như vậy, trong các Văn kiện, Nghị quyết của Đảng đều nhất quán định hướng đổi mới PPDH là: Nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, sáng tạo, tự học, kỹ năng vận dụng vào thực tiễn, phù hợp với môn học, khắc phục lối truyền thụ một chiều các kiến thức có sẵn, phát huy cao độ năng lực tự học, học tập suốt đời trong mọi thời đại Tăng cường học tập cá thể phối hợp với hợp tác, tăng cường hơn nữa việc gắn lý thuyết với thực tiễn, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội

1.2.2 Vai trò của phương pháp dạy học thảo luận nhóm đối với việc phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh

Thảo luận nhóm là một PPDH tích cực, phát huy cao độ vai trò chủ thể của người học Đây là phương pháp thỏa mãn nhu cầu hoạt động, nhu cầu tự nhận thức của HS Trên cơ sở chú trọng đến hoạt động độc lập của HS, hướng vào HS, phát huy cao độ tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS Trong quá trình thảo luận nhóm, HS được tự do bày tỏ quan điểm, ý kiến của mình, lắng nghe ý kiến của bạn, hợp tác với nhau trong việc giải quyết những nhiệm vụ chung của cả nhóm Được tham gia thảo luận, bàn bạc HS chủ động hơn, tích cực hơn trong học tập, nâng cao tinh thần trách nhiệm với mọi người Trong hoạt động chung của nhóm mỗi HS phải đảm nhận một vai trò, một nhiệm vụ

nhất định, họ ý thức rất rõ thành tích cá nhân của bản thân có ảnh hưởng trực tiếp tới thành tích chung của toàn nhóm Điều đó buộc HS phải tích cực hoàn thành trách nhiệm cá nhân của mình, không trông chờ và ỷ lại người khác Hơn nữa sự tác động qua lại giữa các HS trong nhóm còn giúp cho HS chiếm lĩnh tri thức một cách có hiệu quả, khuyến khích HS tranh luận ứng dụng những gì đã học vào thực tiễn Nhờ đó mà thẩm thấu và chuyển hoá được những kiến thức đã lĩnh hội thành vốn kinh nghiệm vững chắc của bản thân Khi tham gia vào thảo luận nhóm, HS được tiếp xúc với nhiều cách giải thích

và các chiến lược giải quyết khác nhau cho cùng một vấn đề Vì vậy, những hiểu biết của HS không chỉ bó hẹp trong phạm vi cá nhân mà được mở rộng

ra rất nhiều và được xã hội hoá ở mức độ cao Thông qua hoạt động nhóm, các em có thể cùng làm với nhau những công việc mà một mình các em không thể tự làm được trong một thời gian nhất định Thảo luận nhóm rèn luyện cho HS thói quen bạo dạn hoạt bát trước đám đông, đây là phẩm chất của con người trong xã hội hiện đại: tự chủ, năng động, sáng tạo

Sử dụng phương pháo dạy học thảo luận nhóm còn tạo nhiều cơ hội cho

GV có thông tin phản hồi về người học để từ đó có định hướng điểu chỉnh phù hợp cho hoạt động dạy của mình Mặt khác, GV còn có thể thu được tri thức và kinh nghiệm từ phía người học, qua các phát biểu có suy nghĩ và sáng tạo của người học Đây là một trong những ưu điểm nổi trội của PPTLN so với các PPDH khác Trong bất cứ QTDH nào, nhất là QTDH ở Đại học và Cao đẳng, giảng viên luôn giữ một vai trò quan trọng đặc biệt Đó là sự tổ chức, điều khiển, hướng dẫn, chỉ đạo hoạt động học tập của SV Nhưng thực

tế cho thấy rằng, dù giảng viên có kiến thức uyên thâm, sâu rộng đến đâu, PPDH hay đến mấy mà SV không chịu khó học hỏi, đầu tư thời gian suy nghĩ, nghiên cứu, không có sự lao động của cá nhân, không có niềm khao khát với tri thức, say mê học tập, không có kế hoạch và phương pháp học tập hợp lý, v.v thì việc học tập không đạt kết quả cao được

Từ những ưu điểm nổi trội của PPDH thảo luận nhóm các nhà nghiên cứu giáo dục trên thế giới đã tuyên bố rằng, cho dù nội dung môn học như thế nào thì SV làm việc theo từng nhóm nhỏ cũng có khuynh hướng học được nhiều hơn những gì được dạy và nhớ lâu hơn so với các hình thức dạy học khác Điều đó không có nghĩa là chúng ta phủ nhận tầm quan trọng của cách dạy truyền thống, nhưng hiện nay phần lớn GV đã thấy được giá trị to lớn của việc phân HS được làm việc cộng tác theo nhóm, nó giúp người học nắm vững các tri thức, hình thành nhiều kỹ năng học tập quan trọng, đặc biệt là phát huy cao độ tính tích cực chủ động của người học

Như vậy, qua thực tế nghiên cứu chúng tôi có thể khẳng định, hoạt động thảo luận nhóm luôn có một vai trò quan trọng trong quá trình học tập của HS Sử dụng PPTLN trong dạy học là góp phần đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động người học, phù hợp với mục tiêu, nội dung chương trình hiện nay

1.2 3 Vận dụng phương pháp dạy học thảo luận nhóm là hướng đi phù hợp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy môn Chính trị

Để thực hiện tốt mục tiêu đào tạo người dạy có thể kết hợp nhiều phương pháp Mỗi phương pháp đều có vị trí, vai trò, những ưu, nhược điểm nhất định Những phương pháp dạy - học truyền thống người thầy làm trung tâm phát thông tin và HS bị động tiếp nhận thông tin đã trở nên lạc hậu Đứng trước những đổi mới trong mục tiêu đào tạo, bản thân phương pháp giảng dạy cũng phải thay đổi phù hợp với yêu cầu của thực tiễn Mục tiêu của quá trình tìm kiếm, áp dụng các PPDH môn Chính trị chính là nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học nâng cao chất lượng dạy và học môn Chính trị trong giai đoạn hiện nay Và PPTLN được xem là phương pháp đầu tiên phù hợp

Đối với môn Chính trị, mục tiêu trọng tâm là trang bị cho người học nhận thức cơ bản về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; nghiên

cứu đường lối lãnh đạo toàn diện của Đảng, làm rõ những vấn đề có tính quy luật của cách mạng Việt Nam, của giai cấp công nhân Việt Nam, góp phần bồi dưỡng nhận thức tư tưởng, giáo dục niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng

và định hướng trong quá trình học tập, rèn luyện cho người học trở thành người lao động mới có phẩm chất chính trị vững vàng, có đạo đức và năng

lực công tác, góp phần thực hiện thắng lợi sự nghiệp CNH, HĐH đất nước

Đây là môn học về kiến thức chính trị xã hội vừa mang tính lý luận trừu tượng hóa, khái quát hóa cao vừa mang tính thực tiễn sâu sắc Nên đối với học viên đây là một môn khó, trừu tượng về mặt lý luận nhưng ít nhiều HS đã

có những vốn sống, vốn hiểu biết nhất định thông qua thực tế cuộc sống và tìm hiểu sách báo, tài liệu, cũng như các phương tiện thông tin truyền thông

Vì vậy, thảo luận nhóm được xem là PPDH tích cực phù hợp, nó khai thác được vốn sống, vốn hiểu biết của HS

Khi sử dụng PPTLN trong dạy - học môn Chính trị có thể giúp cho HS chủ động trong nghiên cứu và tiếp thu môn học, học cách suy nghĩ về những vấn đề, những quy luật chính trị - xã hội của môn học bằng cách cho họ thực hành suy nghĩ Qua thảo luận, HS hình thành thói quen làm việc có kế hoạch, nghiêm túc, nâng cao tính trung thực, khiêm tốn, dũng cảm bảo vệ quan điểm của mình, độc lập và sáng tạo trong học tập và nghiên cứu Trong thảo luận môn Chính trị, HS học bằng cách làm chứ không phải học bằng cách chỉ nghe

GV giảng, giúp cho học viên học cách phối hợp với nhau để hoàn thành một công việc chung, đánh giá tính logic và quan điểm của người khác và của chính mình, góp phần hình thành tư duy phê phán Mặt khác, thảo luận nhóm còn giúp cho học viên nhận thức và thuyết trình một vấn đề chính trị có tính trừu tượng, khái quát cao trước tập thể, khắc phục những nhược điểm của bản thân như rụt rè, tuỳ tiện, phát biểu, nói năng không có luận cứ, thiếu suy nghĩ Giúp cho HS có cơ hội bộc lộ những hiểu biết của bản thân về các vấn đề chính

trị xã hội Được thảo luận, nêu lên ý kiến của mình về những vấn đề nhạy cảm mang tính chính trị mà các em quan tâm Sử dụng PPTLN trong dạy học môn Chính trị còn giúp cho GV có những phản hồi nhanh về tình trạng nắm tri thức

bộ môn của HS, phát hiện quan niệm sai trái, những hiểu biết mơ hồ về đường lối lãnh đạo của Đảng để có định hướng giáo dục tư tưởng kịp thời

Với tầm quan trọng như vậy, Bộ Giáo duc đào tạo đã có chủ trương đưa hình thức thảo luận nhóm trở thành hình thức dạy học chính khoá ở các trường Đại học, Cao đẳng theo tỷ lệ: 50% lí thuyết, 30% tự học và 20% thảo luận (theo công văn số 83/ BGDĐT-SĐH hướng dẫn về thực hiện chương trình các môn khoa học Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trình độ CĐ- ĐH), và tỷ lệ: 70% lí thuyết, 30% thảo luận, kèm theo hướng dẫn về hình thức thảo luận: "

GV chủ trì thảo luận theo lớp do trường bố trí với quy mô thích hợp đảm bảo cho mọi người có cơ hội phát biểu thảo luận, nội dung thảo luận phải hướng vào kiến thức cơ bản của môn học đặc biệt lưu ý đến hệ tư tưởng đất nước và chuyên ngành đào tạo của SV" (theo quyết định số 52/2008/QĐ -BGDĐT hướng dẫn về thực hiện chương trình các môn khoa học Mác-Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh trình độ CĐ- ĐH đào tạo theo học chế tín chỉ) Đối với các trường Trung cấp và Cao đẳng nghề tỷ lệ này là 80% lí thuyết và 20% thảo luận (theo quyết định 03/2008/QĐ-BLĐTBXH Về chương trình khung môn học Chính trị trình độ TCN và Cao đẳng nghề)

Như vậy, có thể nói PPDH thảo luận nhóm đã thực sự có vị trí nhất định trong hệ thống các PPDH trong nhà trường Là công cụ quan trọng góp phần nâng cao chất lượng dạy học các môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh nói chung và môn Chính trị nói riêng trong các nhà trường

1.2.4 Thực tiễn dạy và học môn Chính trị ở các trường Trung cấp nghề

Môn Chính trị là một môn học bắt buộc trong chương trình đào tạo ở các trường Trung cấp, Cao đẳng nghề và là môn học tham gia vào thi tốt

nghiệp, là điều kiện cần và đủ để HS ra trường Đây là môn học mang tính định hướng chính trị sâu sắc vì nó trực tiếp đề cập và giải quyết những vấn đề chính trị- tư tưởng của giai cấp công nhân, của Đảng và nhà nước ta, trực tiếp xác lập và cũng cố định hướng Xã hội chủ nghĩa cho HS Vì vậy, nó là một nội dung quan trọng của đào tạo nghề nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện cho người lao động

Lâu nay việc giảng dạy môn học này ở các trường TCN đang gặp khá nhiều khó khăn, nguyên nhân trước tiên xuất phát từ nội dung của môn học Chính trị trong các trường Trung cấp, Cao đẳng nghề là sự tổng hợp tri thức của nhiều môn khoa học xã hội chuyên nghành như: Triết học; Kinh tế chính trị; Chủ nghĩa xã hội khoa học; Đường lối chủ trương của Đảng và nhà nước ta Đây là một đặc điểm thể hiện sự khác biệt rõ nét giữa môn Chính trị trong trường TCN với các môn khoa học Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong các trường Cao đẳng, Đại học Với một dung lượng kiến thức rộng, mang tính khái quát, tổng hợp cao như vậy làm cho GV rất khó khăn trong việc lựa chọn phương pháp để chuyển tải tri thức đến cho người học Trong khi đó HS trường nghề thường là những em có trình độ đầu vào thấp, kỹ năng học tập hạn chế, thái độ học tập chưa cao nên việc các em không mấy hứng thú với môn học có tính lý luận trừu tượng như môn Chính trị là điều dễ hiểu Mặt khác, hầu hết tâm lý chung của nhiều người kể cả GV và HS có tư tưởng xem đây là môn phụ, môn điều kiện, thi cho qua lấy điểm nên không mấy quan tâm đến chất lượng của môn học Tất cả những lý do trên đã tạo ra một rảo cản lớn trong việc đổi mới phương pháp dạy và học, nên hầu hết GV vẫn duy trì các PPDH truyền thống thầy đọc trò chép, thầy cung cấp kiến thức và trò tái hiện Kết quả

là chất lượng và hiệu quả giảng dạy môn học Chính trị trong các cơ sở đào tạo nghề không cao, chưa tương xứng với vai trò, vị trí của môn học

Những năm gần đây chất lượng dạy học môn học này trong các trường nghề đã được quan tâm, chú trọng hơn Cùng với sự bổ sung, hoàn thiện về

nội dung chương trình, PPDH thường xuyên được đổi mới cho phù hợp với nội dung và đối tượng HS học nghề Tuy nhiên chất lượng và hiệu quả giảng dạy vẫn chưa cao Kể từ năm học 2007- 2008 theo quyết đinh số 03/QĐ -BLĐTB&XH quy định về chương trình khung môn học Chính trị, PPDH thảo luận nhóm trở thành hình thức dạy học chính khóa theo bảng kết cấu chương trình sau đây

Bảng kết cấu chương trình môn học Chính trị

(Đơn vị tính: Tiết)

thuyết

Thảo luận

kiểm tra

1 Bài mở đầu: Đối tượng, chức năng,

nhiệm vụ của môn học chính trị 1

2 Bài 1: Khái quát về sự hình thành và phát

3 Bài 2: Chủ nghĩa xã hội và quá độ lên

4 Bài 3: Tư tưởng và tấm gương đạo đức

6 Bài 4: Đường lối phát triển kinh tế của

Như vậy, số tiết dành cho thảo luận chiếm một phần tư số tiết của môn học Điều này cho thấy thảo luận đóng vai trò và ý nghĩa to lớn trong học tập môn Chính trị ở trường TCN

1.3 Thực trạng vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Chính trị ở trường Trung cấp nghề (qua khảo sát tại một số trường TCN trên địa bàn Hà Tĩnh)

Để tìm hiểu thực trạng việc vận dụng PPTLN trong QTDH môn Chính trị, chúng tôi tiến hành điều tra, phỏng vấn thăm dò ý kiến của 9 GV giảng dạy môn Chính trị ở các trường TCN trên địa bàn Hà Tĩnh gồm: TCN Số 5

(TCNS5), (2 GV); TCN Phạm Dương (TCNPD), (2 GV); TCN Hà Tĩnh (TCNHT) ((2 GV); TCN Kỹ Nghệ Hà Tĩnh (TCNKNHT) ((3 GV), Khảo sát

120 HS năm thứ nhất, năm học 2010-2011 của trường TCN Hà Tĩnh Chúng tôi lựa chọn ngẫu nhiên bao gồm 3 lớp: Lớp Trung cấp Vận hành máy công trình K7, Trung cấp Cơ khí hàn K4 và lớp Điện công nghiệp K4 Hệ thống câu hỏi và nội dung trả lời của GV và HS chính là cơ sở thực tiễn để chúng tôi đánh giá một cách khách quan thực trạng dạy học môn Chính trị hiện nay

Chúng tôi tiến hành khảo sát thực trạng vận dụng PPDH thảo luận nhóm trong quá trình dạy và học môn Chính trị của GV và HS ở một số trườngTCN trên địa bàn Hà Tĩnh, tập trung vào 4 nội dung chính:

Thứ nhất: Tìm hiểu mức độ nhận thức của GV và HS về đặc trưng và

Thứ tư: Tìm hiểu những khó khăn và những vấn đề đặt ra trong việc

vận dụng PPTLN khi giảng dạy môn Chính trị tại các trường TCN

1.3.1 Thực trạng vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong

giảng dạy môn Chính trị của giáo viên Trung cấp nghề

Bảng 1.1 Kết quả điều tra nhận thức của GV về đặc trưng của PPTLN

2 HS ở các nhóm trao đổi, thảo luận các nhiệm vụ

học tập dưới sự hướng dẫn, điều khiển của GV 6 66,7

3 GV tổ chức các nhóm HS trao đổi, thảo luận

những vấn đề mà bản thân GV đã truyền đạt 2 22,2

4 GV cho các nhóm HS tự do thảo luận những nội

(Nguồn: Số liệu điều tra GV ở Trường TCNHT, TCNPD, TCNS5,

TCNKNHT, 5/2010)

Nhìn vào kết quả ở bảng trên cho thấy: phần lớn GV dạy môn Chính trị

ở các trường TCN trên địa bàn Hà Tĩnh đã hiểu chính xác, đầy đủ về đặc trưng của PPTLN trong dạy học (chiểm 66,7%) Họ đã xác định được trong phương pháp này, HS vừa là đối tượng dạy, vừa là chủ thể của hoạt động học, trong quá trình học tập HS được trao đổi, cùng nhau hợp tác để giải quyết nhiệm vụ còn GV là người tổ chức, hướng dẫn, điều khiển hoạt động học tập của HS Tuy nhiên, vẫn còn một số GV còn chưa hiểu đúng đặc trưng cũng như mục đích của PPTLN khi vẫn còn 22,2% GV cho rằng PPTLN là quá trình GV tổ chức các nhóm HS trao đổi, thảo luận những vấn đề mà bản thân

GV đã truyền đạt, có 11,1% GV lại hiểu rằng thảo luận nhóm là hoạt động một chiều của HS nhằm thảo luận những nội dung sắp được GV truyền đạt Điều này chứng tỏ rằng họ chưa được trang bị một cách đầy đủ, chính xác, có

hệ thống những kiến thức về thảo luận nhóm Yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục nâng cao nhận thức của một số GV về PPDH thảo luận nhóm để họ có thể vận dụng hiệu quả phương pháp này trong thực tiễn dạy và học

Bảng 1.2 Kết quả nhận thức của GV về mức độ cần thiết

phải áp dụng PPTLN trong dạy học môn Chính trị

Bảng 1.3 Mức độ sử dụng PPTLN của GV trong QTDH môn Chính trị

Như vậy, có thể nói việc vận dụng PPTLN trong giảng dạy môn Chính trị của GV TCN trên địa bàn Hà Tĩnh chỉ mới dừng lại ở nhận thức chứ chưa thật sự đi vào thực tiễn dạy và học

Bảng 1.4 Phạm vi vận dụng PPTLN của GV trong dạy học môn Chính trị

TT Phạm vi bài học SL Tỷ lệ %

1 Dạy tất cả các bài trong chương trình hiện nay 0 0

(Nguồn: Số liệu điều tra GV ở Trường TCNHT, TCNPD, TCNCĐ,

TCNKNHT, 5/2010)

Như vậy, phần lớn GV cho rằng PPTLN chỉ dạy được ở một số bài 66,7%, số GV còn lại chỉ sử dụng PPTLN để dạy một số kiến thức nhỏ 33,3%, không có GV nào lựa chọn dạy ở tất cả các bài trong chương trình Điều này chứng tỏ các GV còn lúng túng trong việc lựa chọn nội dung để vận dụng PPDH thảo luận nhóm Họ cho rằng, chỉ có thể áp dụng được ở một số bài và ở những đơn vị kiến thức nhỏ trong một số bài mà thôi Nhưng thực chất PPTLN có thể được sử dụng ở tất cả các bài học và ở tất cả các nội dung, nếu người GV nắm vững bản chất, quy trình để thường xuyên sử dụng

và sử dụng thành thạo PPTLN

Bảng 1.5 Mục đích sử dụng PPTLN của GV trong dạy học môn Chính trị

(sử dụng câu hỏi nhiều lựa chọn)

TT Mục đích của việc vận dụng PPTLN Số ý kiến Tỷ lệ

(%)

là hình thành kỹ năng kỹ xảo và liên hệ kiến thức lý luận với thức tiễn Đây là một hạn chế cần phải được khắc phục, bởi nếu thảo luận nhóm chỉ nhằm mục

đích ôn tập, củng cố, khái quát hoá kiến thức thì không phản ánh và khai thác hết tất cả những ưu thế và hiệu quả của nó Trong khi những kiến thức Chính trị nặng về lý luận nhưng thực chất lại mang tính thực tiễn rất cao Nếu vận dụng tốt PPTLN sẽ giúp cho HS hình thành nhiều kỹ năng quan trọng mà các PPDH khác khó đạt được, kỹ năng liên hệ kiến thức giữa lý luận và thực tiễn, đặc biệt là kỹ năng làm việc tập thể, trình bày trược đám đông Mặt khác, nếu

GV biết vận dụng PPTLN trong dạy học môn Chính trị sẽ khai thác tối đa vốn sống, hiểu biết về các vấn đề chính trị xã hội của người học nhờ đó không những đạt mục tiêu môn học mà cón giúp HS có những tiết học phong phú, sinh động, hiệu quả, gây được hứng thú đối với môn học

Bảng 1.6 Đánh giá của GV về thái độ, ý thức của HS

trong tiết học vận dụng PPTLN

TT Thái độ, ý thức học tập của HS Số

ý kiến

Tỷ lệ (%)

1 Say mê, hứng thú, tích cực hơn các tiết học khác 0 0,00

3 Chỉ một số cá nhân tích cực, còn lại thụ động 3 33,3

4 Không hứng thú, HS thụ động hơn các tiết học khác 1 11,1

(Nguồn: Số liệu điều tra GV ở Trường TCNHT, TCNPD, TCNCĐ,

TCNKNHT, 5/2010)

Kết quả điều tra cho thấy, hầu hết GV đều cho rằng thái độ, ý thức học tập của HS trong tiết học có sử dụng PPTLN là bình thường như mọi tiết học khác 55,6%, không có GV nào lựa chọn mức độ HS say mê, hứng thú, tích cực học tập hơn các tiết học khác Số GV còn lại lựa chọn mức độ chỉ một số cá

nhân tích cực và mức độ HS thụ động hơn các tiết học khác Kết quả này nói lên rằng, việc vận dụng PPTLN vào giảng dạy môn Chính trị ở các trường TCN chưa thật sự tạo ra thích thú cho HS, chưa kích thích được thái độ, tích cực hợp tác của các em những ưu điểm nổi trội của PPTLN chưa được GV khai thác có hiệu quả Đây cũng chính là nguyên nhân dẫn đến việc vận dụng PPTLN trong giảng dạy môn Chính trị ở các trường TCN còn diễn ra chậm và chưa phổ biến

(Nguồn: Số liệu điều tra GV ở Trường TCNHT, TCNPD, TCNCĐ,

TCNKNHT, 5/2010)

Kết quả trên cho thấy, số GV đồng tình với hiệu quả của việc vận dụng PPTLN trong dạy học còn rất ít chỉ có 22,2%; còn lại đánh giá ở mức bình thường 44,4%, và thậm chí không đạt hiệu quả 33,4%

Như vậy, kết quả điều tra GV bước đầu đã phản ánh một thực trạng trong việc vận dụng PPTLN để giảng dạy môn Chính trị của GV ở các trường TCN trên địa bàn Hà Tĩnh là chưa đạt hiệu quả như mong muốn

Bảng 1.8 Kết quả tìm hiểu về những khó khăn ảnh hưởng đến việc vận dụng PPTLN trong giảng dạy môn Chính trị (câu hỏi nhiều lựa chọn)

TT Những khó khăn khi vận dụng PPTLN Số ý

kiến

Tỷ lệ (%)

1 Do thói quen sử dụng các PPDH truyền thống 7 77,78

2 Do năng lực tổ chức, điều khiển thảo luận của GV

3 Kỹ năng hợp tác trong thảo luận của HS còn yếu 7 77,78

4 Số lượng HS quá đông trong một lớp học 8 88,89

5 Cơ sở vật chất chưa đáp ứng được nhu cầu học tập 3 33,3

6 Chưa có quy trình thảo luận khoa học, hợp lý 6 66,67

(Nguồn: Số liệu điều tra GV ở Trường TCNHT, TCNPD, TCNCĐ,

TCNKNHT, 5/2010)

Kết quả trên cho thấy, có hai nhóm khó khăn chủ yếu ảnh hưởng đến việc vận dụng PPTLN, nhóm khó khăn chủ quan từ chính các chủ thể của QTDH là GV và HS, nhóm khó khăn khách quan từ các yếu tố liên quan có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình vận dụng PPTLN

- Những khó khăn chủ quan:

Khó khăn mang tính chủ quan ở chính bản thân GV là do họ đã quá quen với các PPDH truyền thống, trong đó thầy làm trung tâm, là người chủ động, tích cực còn trò là khách thể ngồi nghe Họ chưa quen với vai trò là người chủ đạo, hướng dẫn, điều khiển, điều chỉnh quá trình nhận thức của người học Do đó trong quá trình giảng dạy họ ngại phải đổi mới PPDH Đây

là khó khăn cơ bản ảnh hưởng đến việc không thường xuyên sử dụng PPTLN

trong dạy học của GV Ngoài ra vẫn còn một số GV thừa nhận là do năng lực

tổ chức điều khiển thảo luận của họ còn hạn chế 33,3% Năng lực này thể hiện ở kĩ thuật phân chia và điều khiển các nhóm thảo luận, thể hiện ở khả năng xử lý khéo léo các tình huống bất ngờ diễn ra trong quá trình thảo luận

Còn một khó khăn chủ quan nữa thuộc về các em HS, thể hiện ở kỹ năng hợp tác trong thảo luận của HS còn yếu 77,78%, đối với các em kinh nghiệm

và kỹ năng hợp tác trong thảo luận chưa thực sự đáp ứng đòi hỏi mang tính bắt buộc của PPTLN, đó là tính tích cực, chủ động và tự giác của người học Sự thiếu kinh nghiệm hợp tác trong quá trình thảo luận của các em cũng là một điều dễ hiểu bởi chính bản thân các em là sản phẩm của quá trình đào tạo bằng các PPDH truyền thống, vì vậy tính thụ động, chông chờ, ỷ lại vào người thầy trở thành một thói quen thường trực của đa số HS hiện nay

Mặt khác, do đặc điểm của hầu hết HS TCN là có trình độ đầu vào thấp, khả năng tư duy, các kỹ năng học tập còn hạn chế, các em chưa thật sự chủ động trong học tập Đối với các em môn học Chính trị là môn phụ học dể lấy điểm, thi cho qua, do đó các em không mấy hứng thú với việc phải suy nghĩ làm việc Nếu GV lại thiếu kinh nghiệm điều khiển thảo luận, dẫn dắt thì không thể khơi gợi được hứng thú học tập của các em Đây thực sự là một rào cản lớn không chỉ đối với PPTLN mà với cả những PPDH tích cực khác, trong dạy học môn Chính trị cho HS trường nghề

vận dụng PPTLN trong giảng dạy môn Chính trị ở các trường TCN đạt hiệu quả cần phải khắc phục được tình trạng này

Chưa có được quy trình thảo luận khoa học, hợp lý cũng là một trong những khó khăn cơ bản ảnh hưởng đến việc vận dụng PPTLN 66,7% Hiện nay quy trình thảo luận nhóm mới chỉ được nghiên cứu một cách chung chung, chứ chưa có công trình nào nghiên cứu một cách cụ thể quy trình vận dụng PPTLN trong giảng dạy môn Chính trị cho HS trường nghề, nên GV còn khá lúng túng trong quá trình vận dụng Nếu được trang bị một quy trình khoa học cụ thê phù hợp với đối tượng và môn học sẽ giúp GV và HS chủ động tiến hành TLN đạt hiệu quả cao

Ngoài ra còn có những khó khăn khác như cơ sở vật chất chưa đảm bảo, thiếu tài liệu giáo trình, bàn ghế không cơ động trong khi lớp học quá đông cũng là những lý do gây cản trở cho quá trình vận dụng PPTLN

Tóm lại: Có nhiều khó khăn và rào cản ảnh hưởng đến việc sử dụng

PPTLN trong QTDH môn Chính trị Nhưng không phải vì thế mà chúng ta bỏ qua không sử dụng phương pháp này Muốn khắc phục những khó khăn trên, đòi hỏi mỗi GV phải tự thân vận động và cùng với nhà trường đầu tư nghiên cứu, các trường TCN phải coi trọng việc đổi mới PPDH môn Chính trị như một chiến lược nhằm nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường

1.3.2 Đánh giá của học sinh về việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong học tập môn Chính trị

Để làm rõ thực trạng vận dụng PPTLN trong dạy học môn Chính trị ở các trường TCN, chúng tôi tiến hành điều tra HS nhằm mục đích tìm hiểu về nhận thức của HS đối với PPTLN, thái độ, ý thức, hiệu quả, cũng như những khó khăn mà các em gặp phải trong giờ học có vận dụng PPTLN Mặt khác

nhằm đối chiếu, kiểm nghiệm với các dữ liệu thu thập từ GV

Bảng 1.9 Kết quả nhận thức của HS về đặc trưng của PPTLN

2 HS ở các nhóm trao đổi, thảo luận các nhiệm vụ

học tập dưới sự hướng dẫn, điều khiển của GV 80 66,67

3 GV tổ chức các nhóm HS trao đổi, thảo luận

những vấn đề mà bản thân GV đã truyền đạt 14 11,66

4 GV cho các nhóm HS tự do thảo luận những nội

(Nguồn: Số liệu điều tra HS Trường TCN

Hà Tĩnh 5/2010)

Nhìn vào kết quả trên cho thấy có đến 66,67% HS đã nhận thức đúng

về PPTLN, đó là quá trình HS ở các nhóm trao đổi, thảo luận các nhiệm vụ học tập dưới sự hướng dẫn, điều khiển của GV Đây hầu hết là những HS đã được học với PPTLN Tuy nhiên vẫn còn nhiều HS lầm lẫn PPTLN là việc các em tự phối hợp và liên kết với nhau để thực hiện nhiệm vụ học tập 14,16%, hoặc hiểu đơn giản PPTLN là việc GV dành thời gian cho các em

tự do thảo luận Điều này không phải chỉ ở SV mà ngay cả bản thân GV cũng còn nhiều người lầm lẫn

Bảng 1.10 Lựa chọn của HS đối với các PPDH môn Chính trị

TT Phương pháp dạy học Số ý kiến Tỷ lệ (%)

Bảng 1.11 Thái độ, ý thức của học sinh đối với phương pháp thảo luận nhóm trong học tập môn Chính trị

TT Thái độ, ý thức học tập của HS Số

ý kiến

Tỷ lệ (%)

1 Say mê, hứng thú, tích cực hơn các tiết học khác 0 0,00

2 Học bình thường như mọi tiết dạy khác 82 68,33

3 Chỉ một số cá nhân tích cực, còn lại thụ động 25 20,83

4 Không hứng thú, thụ động hơn các tiết học khác 7 0,058

(Nguồn: Số liệu điều tra HS Trường TCN

Hà Tĩnh 5/2010)

Từ kết quả của bảng điều tra trên cho thấy, có tới 68,33% HS đánh giá tiết học sử dụng PPTLN ở mức học bình thường như mọi tiết học khác, 20,83% HS cho rằng trong quá trình học tập với PPTLN chỉ một số cá nhân tích cực, còn lại là thụ động, một số ít em lại thấy không hứng thú và thụ động hơn các tiết học khác, không có ý kiến nào thừa nhận ảnh hưởng tích cực của PPTLN Kết quả này khá trùng hợp với kết quả điều tra của GV, điều này càng khẳng định rõ hơn những hạn chế, bất cập trong việc vận dụng PPTLN

để giảng dạy môn Chính trị ở các trường TCN Thực tế này cũng nói lên rằng việc vận dụng PPTLN trong giảng dạy môn Chính trị ở các trường TCN chỉ mới là hình thức chứ chưa khai thác và phát huy được những tác dụng tích cực của nó