chiến thuật cuốn phim trí óc vào dạy học đọc hiểu các văn bản của nam cao ở nhà trường phổ thông

Lịch sử vấn đề Vấn đề đọc hiểu: - Trên thế giới, vấn đề đọc hiểu đã thu hút nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới đặc biệt là các nước Âu Mỹ, Cộng hòa Liên Bang Đức, Liên Xô và ở Mỹ .Nhìn

1 Lí do chọn đề tài

*Đổi mới là một nội dung đã được đề cập đến và trở thành một vấn đề quan trọng và cấp thiết trong nhà trường các cấp

Trên cơ sở lí luận về đổi mới, lí luận phải gắn liền với thực tiễn thiết kế và thực thi thiết kế bài học như thế nào để thể hiện tinh thần đổi mới là một vấn đề đặt ra đối với các nhà nghiên cứu… Đổi mới muốn vận hành một cách toàn diện, đồng bộ, không thể không quan tâm, đọc hiểu và các chiến thuật đọc hiểu

* Đọc hiểu văn bản là một nội dung khoa học mới thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu Song, hiện nay việc đọc hiểu văn bản nói chung và đọc hiểu SGK Ngữ Văn nói riêng cho thấy việc chuyển tải nội dung lí luận đọc hiểu vào thực tiễn còn lúng túng và nhiều bất cập

Đọc hiểu văn bản là một quá trình nhận thức diễn

ra bên trong từng cá nhân và người đọc Họ phải trực tiếp “va chạm” với câu chữ, hiểu ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp vận dụng tri thức có trước của bản thân về thế giới, về văn học… để kiến tạo nên ý nghĩa của văn bản Điều quan trọng trong quá trình đọc hiểu đó làm thế nào để hiện thực hóa quá trình diễn ra bên trong, thầm kín, cá nhân của mỗi độc giả để có thể quan sát, điều khiển, điều chỉnh quá trình này Đáp ứng nhu cầu trên, các nhà nghiên cứu về đọc hiểu và đào tạo đọc hiểu văn bản đã đề cập những chiến thuật đọc hiểu Ở Việt Nam khái niệm “chiến thuật” chưa thật sự phổ biến, nhưng trong thực tiễn, các

thầy cô đã có nhiều hình thức hoạt động sáng tạo giúp học sinh trực tiếp làm việc với văn bản, nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn Thiết nghĩ nếu chúng

ta nghiên cứu và vận dụng thích hợp hệ thống chiến thuật ĐHVB đã được đề xuất trên thế giới vào quá trình dạy học đọc hiểu ở Việt Nam sẽ giúp cho việc dạy đọc hiểu đi đúng quỹ đạo

Vì vậy, trong phạm vi khóa luận này do hạn chế thời gian và kiến thức nên tôi xin chọn một chiến thuật mà các nghiên cứu về dạy học đọc hiểu ở nước ngoài đã đề cập đến Đó là chiến thuật “Cuốn phim trí óc vào dạy học đọc hiểu các văn bản của Nam Cao ở nhà trường phổ thông

2 Lịch sử vấn đề

Vấn đề đọc hiểu:

- Trên thế giới, vấn đề đọc hiểu đã thu hút nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới đặc biệt là các nước

Âu Mỹ, Cộng hòa Liên Bang Đức, Liên Xô và ở

Mỹ Nhìn chung, các công trình tập trung giải quyết vấn đề quan niệm về cách học đọc, mức

độ đọc hiểu để thu nhận thông tin và để hiểu văn bản, chiến thuật đọc…Nhưng trên thực tế lí thuyết về đọc hiểu văn bản và thiết kế dạy học chưa thật sự gắn bó chặt chẽ với nhau

- Ở Việt Nam: Vấn đề đọc hiểu đã thu hút sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ, lí luận và phương pháp dạy học Mở đầu cho quá trình nghiên cứu đọc hiểu phải kế đến những giáo sư Nguyễn Khắc Phi, Trần Đình Sử, Nguyễn

Thanh Hùng, Nguyễn Thái Hòa, và tiếp nối phỉa một số nghiên cứu khác được đăng tải tạp

chí văn học Thông tin sư phạm, văn học tuổi trẻ Hầu hết các nhà nghiên cứu trên đều chỉ ra rằng “Đọc hiểu là năng lực phân tích, năng lực suy ngẫm… Đọc hiểu trước hết được xem là hoạt động tinh thần của con người tác giả cũng nhấn đọc hiểu có một tầm quan trọng đặc biệt trong việc nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường

- Từ quan niệm đọc hiểu của các nhà nghiên cứu, chúng tôi nghĩ tới việc nâng cao hiệu quả dạy học đọc hiểu bằng cách dạy học sinh sử dụng chiến thuật trong đọc hiểu văn bản Đặc biệt là

sử dụng chiến thuật “cuốn phim trí óc” vào dạy truyện ngắn Nam Cao là một tác giả lớn nên văn học trước hết:

+ Trong chương trình Ngữ Văn ở phổ thông, Nam Cao là một tác giả lớn nên văn học

+ Một tác gia lớn trong nhà trường mặc dù thực hiện chương trình giảm tài kiến thức nhưng tác phẩm của Nam Cao vẫn giữ một vị trí hết sức quan trọng

3 Đối tượng,phạm vi nghiên cứu, mục đích của khóa luận

Đối tượng

- Chiến thuật“Cuốn phim trí óc”

- Việc sử dụng chiến thuật “cuốn phim trí óc” vào dạy học truyện ngắn “Chí Phèo" “Đời thừa” ở phổ thông (SGK , Ngữ văn lớp 11, ban KHXH

và NV)

Phạm vi nghiên cứu

- Lí thuyết về dạy học đọc hiểu hiểu và chiến thuật dạy học đọc hiểu

- Lí thuyết về chiến thuật “cuốn phim trí óc”

- Vấn đề dạy học truyện ngắn của Nam Cao

Mục đích khóa luận

- Đề tài trình bày hệ thống lí thuyết chiến thuật

“cuốn phim trí óc”

- Nâng cao hiệu quả đọc truyện ngắn Nam Cao ở nhà trường phổ thông sử dụng chiến thuật “cuốn phim trí óc”

- Định hướng sử dụng chiến thuật “cuốn phim trí óc” vào dạy học tác phẩm văn chương nói chung ở nhà trường phổ thông

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê khảo sát

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp hệ thống

5 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu kết luận, nội dung khóa luận gồm

ba chương:

- Chương I: Đọc hiểu văn bản và chiến thuật

“cuốn phim trí óc” trong dạy đọc hiểu văn bản

- Chương II: Sử dụng chiến thuật “cuốn phim trí óc” vào dạy đọc hiểu truyện ngắn của Nam Cao

- Chương III: Thiết kế thể nghiệm

Chương một: Đọc hiểu văn bản và chiến thuật “ cuốn phim trí óc” trong dạy học đọc hiểu văn bản.

1 Vấn đề đọc hiểu

1.1 Một số quan niệm về đọc hiểu văn bản

Quan niệm của những nhà nghiên cứu nước ngoài:

- Adam (1990): Đọc là một quá trình phức tạp ba gồm sự kết hợp của khả năng cảm nhận, tâm lý ngôn ngữ nhận thức

Mục đích chính đọc thu nhận và kiến tạo ý nghĩa

- (Anderson and Pearson): Đọc hiểu khả năng nhận thức phức tạp yêu cầu khả năng tích hợp thông tin văn bản với tri thức có trước của người đọc

-(Menenghti and Carretti De Beni): Đọc hiểu là quá trình tương tác xảy ra giữa người đọc và một văn bản Trong suốt quá trình này người đọc mang đến những trải nghiệm, kĩ năng về ngôn ngữ

- Dukin (1993): Đọc hiểu là một quá trình tư duy

có chủ tâm.Ý nghĩa được kiến tạo thông qua tương tác người đọc – văn bản

Nhìn chung, tất cả những quan niệm trên đây đều chú ý đến nhân tố gắn bó hoạt động đọc Văn bản – người đọc, văn bản – người đọc – mục đích kiến tạo ý nghĩa

Quan niệm của các nhà nghiên cứu ở Việt Nam:

* GS Trần Đình Sử: Đọc hiểu là quá trình người đọc tiếp xúc với văn bản, bằng khả năng phản tỉnh của mình người đọc biến những điều được hiểu thành kiến thức và quan điểm của mình

* GSNguyễn Thanh Hùng:

+ Đọc hiểu khái niệm khoa học mới mẻ chỉ ra mức độ cao nhất hoạt động đọc Đọc hiểu chỉ năng lực văn của người đọc

+ Hiểu: là mối quan hệ của sự vật hiện tượng, đối tượng nào đó và vận dụng vào đời sống

+ Tác giả cũng bàn chiến lược và mô hình hiểu

* PGS.TS Nguyễn Thái Hòa: Đọc hiểu dù đơn giản hay phức tạp đều là hành vi ngôn ngữ sử dụng hàng loạt thủ pháp và thao tác cơ bản bằng cơ quan thị giác, thính giác tiếp nhận, phân tích, giải mã và ghi nhớ nội dung thông tin, cấu trúc văn bản

 Quan niệm đọc – hiểu của các nhà nghiên cứu

có thể điểm lướt và nhấn mạnh ở một số mặt sau: Đọc hiểu văn băn thực chất là quá trình người đọc kiến tạo ý nghĩa văn bản thông hàng loạt các hoạt động, thao tác, hành động nhất định Hoạt động đọc hiểu đòi hỏi người đọc cần tích cực, chủ động khám phá, phải la những độc giả thực sự

1.2 Bản chất của hoạt động đọc hiểu văn bản

1.2.1 Đọc hiểu văn bản quá trình nhận thức

Bản chất của bất kì sự vật, hiện tượng nào trong tự nhiên,

xã hội và con người cũng là kết quả của tư duy đã vạch ra được đặc tính cốt lõi nhất để phân biệt ranh giới giữa

chúng với những sự vật, hiện tượng khác

Trong khi đó, đọc hiểu là quá trình người đọc “va chạm” câu chữ sắp xếp tổng hợp, phân tích, so sánh, liên tưởng, ghi nhớ, suy luận, diễn ra liên tục trong thời gian Rõ ràng, đọc hiểu văn bản là một quá trình mang bản chất lao động phức tạp, căng thẳng của toàn bộ khă năng vật chất và tinh thần của người đọc, đọc hiểu là hoạt động có mục đích Chúng ta đã bíết ngôn ngữ là hình thức vật chất bảo tồn ý nghĩa chung của cộng đồng xã hội, để người nói, người nghe, người viết, người đọc hiểu nhau và bổ sung phần cá nhân của mình Nói cách khác khi sử dụng ngôn ngữ, người nói đều phải dùng hệ thống mã được quy ước để người đọc người nghe có thể hiểu

Tuy nhiên hoạt động nói hay viết ở những ngữ cảnh khác nhau thực hiện với mục đích khác nhau nào Vì vậy người nghe, người đọc vừa phải tiếp thu những ý chung đồng thời xen vào đó cá tính sáng tạo của mình Vì vậy người đọc phải sử dụng năng lực tư duy, vốn trin thức và kinh nghiệm sống để hiểu trọn vẹn ý nghĩa không được nói ra một cách trực tiếp

Nói tóm lại: Đọc hiểu văn bản quá trình nhận thức Việc đọc phải có tác dụng biến đổi và hoàn thiện tư duy của người đọc, ý thức nội tâm, hành vi và trình độ văn hóa của người đọc

1.2.2 Đọc hiểu văn bản là quá trình kiến tạo ý nghĩa văn bản

- Ý nghĩa là nội dung văn bản trong cách cảm nhận của người đọc

Ý nghĩa trong văn bản văn học xuất phát từ văn bản ấy được biểu hiện bằng chính kiểu tổ chức thông điệp của văn bản và được tiếp thu bởi người đọc cụ thể Từ văn bản người đọc dùng khả năng nhận thức của mình để kiến tạo nên nghĩa Vì vậy không có chuyện người đọc không phải lao động gì, mà chỉ việc tiếp thu lại cách diễn giải của người khác.Nghĩa văn bản không phải là thành phần hoàn toàn tồn tại, sẵn có trong văn bản và cũng không đơn giản chỉ là sự kết hợp từ, mục, đoạn, chương, phần,…

Kiến tạo ý nghĩa từ văn bản trong quá trình đọc hiểu đòi hỏi người đọc phải ý thức mục đích tạo lập văn bản (tác giả gửi gắm thông điệp gì…), cách thức thể hiện như thế nào qua lớp nội dung sự kiện, hiện thực nhiều chiều và bình diện quan niệm thời gian Như vậy,đọc hiểu văn bản là quá trình kiến tạo ý nghĩa

1.2.3 Đọc hiểu văn bản quá trình phát huy tư cách chủ thể năng động, tích cực của bạn đọc.

Bản thân khái niệm đọc hiểu văn bản đã hàm chứa vấn đề chủ thể của quá trình ấy Trong quá trình đọc hiểu văn bản, người đọc phải “va chạm” với câu chữ, phân tích, cắt nghĩa, lí giải vấn đề….Như vậy, tư cách của chủ thể đã được phát huy

Phát huy tư cách chủ thể năng động, tích cực của bạn đọc trong quá trình đọc hiểu văn bản thực chất quá trình xác định vai trò của chủ thể: Chủ thể có quyền bình đẳng tham gia vào quá trình đọc hiểu văn bản, tự đối thoại với chính mình, tự khám phá, tự nhận thức, tự thanh lọc và hoàn thiện nhân cách Không ai có thể đọc thay, rung động một áng văn, cảm nhận thay một tứ thơ, nung nấu thay câu trả lời cho bạn đọc.Chính vì vậy, đọc hiểu văn bản là quá trình phát huy tư cách chủ thể năng động, tích cực của bạn đọc

2 Chiến thuật “cuốn phim trí óc” trong dạy học đọc hiểu văn bản

2.1 Khái niệm

- Thuật ngữ “Think – aloud” “nghĩ to tiếng” hay nói to điều suy nghĩ đang diễn ra trong đầu độc giả khi họ tiếp xúc với văn bản Thực chất của chiến thuật này là người đọc phát

lộ “cuốn phim trí óc” đang xảy ra trogn quá trình nhận thức thời sự sống động, phong phú, khá ngổn ngang bề bộn, đôi lúc còn hiện diện rất nhiều yếu tố cảm tính cá nhân mình khi tiếp xúc với từng câu chữ trong văn bản

Như vậy Chiến thuật “cuốn phim trí óc” là một dạng hình

thức hoạt động, trong đó người đọc cung cấp tất cả những suy nghĩ, cảm xúc, hình dung, liên tưởng, phán đoán, suy ngẫm, hình dung… của mình khi tiếp xúc với văn bản

trong quá trinhg đọc hiểu Nghĩa là người đọc qua “cuốn phim trí óc” trực quan hóa những gì diễn ra bên trong tâm trí, cảm xúc của mình khi tiếp nhận văn bản nghệ thuật

2.2 Hiệu quả và hạn chế chiến thuật

2.2.1Hiệu quả:

- Chiến thuật “cuốn phim trí óc” tạo cơ hội cho học sinh nói to lên bất cứ cái gì họ đang tư duy hoặc cảm nhận về văn bản Trong cuốn phim này, đọc giả sẽ mô tả phản ứng, hoài nghi, những câu hỏi, những giả thiết, những diễn giải

và phán xét của họ => Nhờ đó, học sinh nhận ra hình mẫu bạn đọc đích thực, giáo viên có thể xác định học sinh có làm việc hay không

- Chiến thuật “cuốn phim trí óc” giúp chúng ta trực quan hóa quá trình thầm kín riêng tư của người đọc ra bên ngoài nhờ đó giáo viên có thể đánh giá, thu nhận phản ứng ngược trong quá trình đọc hiểu Đồng thời giáo viên có thể điều khiển, điều chỉnh quá trình dạy học sao cho phù hợp -Trong dạy đọc hiểu văn bản, sử dụng chiến thuật “cuốn phim trí óc” sẽ tránh được tình trạng thụ động ở học sinh

2.2.2 Hạn chế:

- Quá trình tư duy trong đọc hiểu văn bản không “xong xuôi”, “hoàn tất”, “ổn định” và “đầy đủ” mà thường được

tổ chức từ những chất liệu tương tác ban đầu khá ngổn ngang bề bộn như công trình xây dựng

- Trong khi đó, “cuốn phim trí óc” là chiến thuật tạo cơ hội để người đọc phát lộ những gì họ suy nghĩ, cảm nhận trong đầu mang màu sắc cảm tính

=> người đọc nếu không cẩn thận sẽ rơi vào tình trạng phân tích tản mạn, vụn vỡ, phá vỡ kiến thức tổng thể bài học

-Người dạy nếu không biết chọn “điểm sáng thẩm mĩ” trong quá trình phân tích thì chiến thuật không đi đúng trọng tâm

- Sử dụng chiến thuật mất nhiều thời gian

2.3 Phân loại

- 2 dạng thực hiện:

* Cuốn phim trí óc nói: là hình thức think-aloud phát biểu

to tiếng qua kênh phát âm.Cuốn phim trí óc nói có những hình thức thực hiện (đối đáp, tạo vở kịch, kể lại…)

* Cuốn phim trí óc viết: là bản ghi trung thực diễn ra trong đầu độc giả khi họ tiếp xúc với văn bản Cuốn phim trí óc viết có những hình thức thực hiện (Viết tự do không

ngừng, viết nhật kí, điền vào chỗ trống…)

2.4 Quy trình thực hiện chiến thuật “cuốn phim trí óc”

Chiến thuật “cuốn phim trí óc” trong dạy học đọc hiểu văn bản có 3 bước:

Bước 1:

- Lựa chọn phần văn bản để áp dụng chiến thuật

Bước 2:

- Giáo viên làm mẫu chiến thuật

-Giáo viên đọc to, diễn cảm phần văn bản được chọn, yêu cầu học sinh đọc thầm

- Trong và sau khi đọc giáo viên dừng lại “cung cấp cuốn phim trí óc” của mình để học sinh quan sát, nhận biết

- Khi làm mẫu giáo viên -> chọn học sinh có trình độ đọc tốt trong lớp làm “cử tọa” cho mình

Cử tọa có nhiệm vụ lắng nghe ghi chép hoặc sử

dụng ngôn ngữ, cử chỉ, nét mặt khuyến khích tác giả chiến thuật tiếp tục “cuốn phim trí óc”

Bước 3:

- Giáo viên cho học sinh thực hành chiến thuật ngữ

- Giáo viên có thể làm cử tọa, động nên tích cực -Giáo viên nêu rõ mục tiêu của chiến thuật Đây là hoạt động chứ không phải là lí luận

- Sau đó, học sinh nhìn lại và tổng hợp

Chương II: Sử dụng chiến thuật “cuốn phim trí óc” vào dạy học đọc hiểu truyện ngắn của Nam Cao

1 Tác giả Nam Cao ở nhà trường phổ

1.1 Về vị trí và thời lượng

-Nam Cao là một nhà văn hiện thực lớn nhất Việt Nam Sáng tác của Nam Cao đã vượt qua được những thử thách khắc nghiệt thời gian, thời gian càng lùi xa những tác phẩm của ông càng bộc lộ tư tưởng nhân văn cao cả, ý nghĩa hiện thực sâu sắc

- Trước cách mạng tháng 8/1945 vị trí, tên tuổi Nam Cao chưa được biết đến Tuy nhiên sáng tác của Nam Cao càng ngày càng thu hút sự chú ý của các nhà trong nghiên cứu và có những công trình bề thế về Nam Cao của: giáo sư Nguyễn Hoanh Khung,

Lê Đình Kỵ, Nguyễn Đăng Mạnh,…

- So với Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao đến với làng văn học Việt Nam khá muộn nhưng tác phẩm của ông có một vị trí rất lớn

-Ở nhà trường, Nam Cao được học với tư cách một tác gia lớn

- “Chí Phèo” và “Đời thừa” được học với thời lượng mỗi bài 2 tiết và sắp xếp sau Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan