Quy định trong thanh toán chứng khoán của việt nam so sánh với một số quốc gia điển hình khác bình luận về thực trạng tuân thủ các quy định này ở việt nam

Bù trừ song phương là phương thức bù trừ các giao dịch chứng khoán được khớp trong cùng ngày theo từng cặp đối tác giao dịch và theo từng loại chứng khoán để xác định nghĩa vụ thanh toán

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

VIỆN ĐÀO TẠO SAU ĐẠI HỌC

  

TIỂU LUẬN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

Đề tài: Quy định trong thanh toán chứng khoán của Việt Nam So sánh với một số quốc gia điển hình khác Bình luận về thực trạng tuân thủ các quy

định này ở Việt Nam

Giảng viên hướng dẫn: TS Nguyễn Minh Huệ Thực hiện : Nhóm 04 – TCNH – CH21D

1 Lê Viết Dũng

2 Phan Văn Duy

3 Nguyễn Phương Hà

4 Lý Thị Phương Dung

5 Đào Thu Hằng

HÀ NỘI, THÁNG 02- 2013

LỜI MỞ ĐẦU

Qua gần 13 năm hoạt động Thị trường chứng khoán Việt Nam đã đạt được những thành công bước đầu đáng nhận Đóng góp không nhỏ vào thành công của Thị trường chứng khoán là các Công ty chứng khoán

Với vai trò hết sức quan trọng của các Công ty chứng khoán mà chứng khoán được lưu thông từ nhà phát hành đến nhà đầu tư và mang lại tính thanh khoản cao Qua đó nguồn vốn được chuyển từ nơi nhàn rỗi đến nơi sử dụng có hiệu quả

Ngoài những vai trò hết sức quan trọng của các Công ty chứng khoán thì vẫn còn những hạn chế trong giao dịch thanh toán chứng khoán Những vi phạm của các Công ty chứng khoán đã góp phần làm cho thị trường chứng khoán càng tụt dốc

Để tìm hiểu kỹ hơn về những vi phạm trong quy định thanh toán chứng khoán, nhóm đã lựa chọn đề tài: “Quy định trong thanh toán chứng khoán của Việt Nam So sánh với một số quốc gia điển hình khác Bình luận

về thực trạng tuân thủ các quy định này ở Việt Nam”

Đề tài trên gồm 3 phần chính:

I Những Quy định trong thanh toán chứng khoán

II Thanh toán chứng khoán tại một số quốc gia điển hình

III Thực trạng và giải pháp tuân thủ các Quy định trong thanh toán chứng khoán tại Việt Nam

Giải thích từ ngữ

1 Chứng khoán chứng chỉ là chứng khoán được phát hành dưới hình thức chứng chỉ vật chất Thông tin về việc sở hữu hợp pháp của người sở hữu chứng khoán được ghi nhận trên chứng chỉ chứng khoán

2 Chứng khoán ghi sổ là chứng khoán được phát hành dưới hình thức bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện tử Thông tin về việc sở hữu hợp pháp của người

sở hữu chứng khoán ghi sổ được ghi nhận trên sổ đăng ký người sở hữu chứng khoán

3 Sổ đăng ký người sở hữu chứng khoán là sổ ghi chép thông tin về người

sở hữu chứng khoán do tổ chức phát hành lập và đăng ký với TTLKCK

4 Người sở hữu chứng khoán là người có tên trên sổ đăng ký chứng khoán tại TTLKCK

5 Giấy chứng nhận/Sổ chứng nhận sở hữu chứng khoán là văn bản do tổ chức phát hành cấp cho người sở hữu chứng khoán ghi sổ để xác nhận thông tin

về việc sở hữu chứng khoán tại một thời điểm nhất định

6 Thành viên của TTLKCK (thành viên) là thành viên lưu ký và thành viên

mở tài khoản trực tiếp tại TTLKCK

7 Bù trừ song phương là phương thức bù trừ các giao dịch chứng khoán được khớp trong cùng ngày theo từng cặp đối tác giao dịch và theo từng loại chứng khoán để xác định nghĩa vụ thanh toán ròng đối với tiền và chứng khoán của mỗi bên thanh toán

8 Bù trừ đa phương là phương thức bù trừ các giao dịch chứng khoán được khớp trong cùng ngày giữa tất cả các bên tham gia giao dịch theo từng loại chứng khoán để xác định nghĩa vụ thanh toán ròng đối với tiền và chứng khoán của mỗi bên thanh toán

9 Nghĩa vụ thanh toán ròng: là số tiền, chứng khoán mà bên thanh toán giao dịch có nghĩa vụ phải thanh toán thực căn cứ vào kết quả bù trừ giao dịch chứng khoán

10 Ký gửi chứng khoán là việc đưa chứng khoán vào lưu giữ tập trung tại TTLKCK để thực hiện giao dịch

11 Giấy tờ có giá bao gồm giấy tờ có giá ngắn hạn và giấy tờ có giá dài hạn sử dụng trong các nghiệp vụ thị trường tiền tệ giữa Ngân hàng Nhà nước với các khách hàng lưu ký do Thống đốc Ngân hàng Nhà nước quy định

12 Ngân hàng thanh toán là ngân hàng được Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước (sau đây viết tắt là UBCKNN) lựa chọn để TTLKCK và thành viên của TTLKCK mở tài khoản thanh toán bằng tiền nhằm phục vụ việc thanh toán tiền cho các giao dịch chứng khoán trên Sở giao dịch chứng khoán (sau đây viết tắt

là SGDCK), Trung tâm giao dịch chứng khoán (sau đây viết tắt là TTGDCK) và cho các hoạt động thanh toán khác

13 Hồ sơ hợp lệ là hồ sơ có đầy đủ giấy tờ và có nội dung kê khai đầy đủ theo quy định

I Quy định trong thanh toán chứng khoán tại Việt Nam

Bù trừ và thanh toán là bước thực hiện cuối cùng để hoàn tất quá trình giao dịch chứng khoán Để thực hiện bù trừ và thanh toán giao dịch, toàn bộ dữ liệu

về kết quả giao dịch chứng khoán của các Sở giao dịch chứng khoán được chuyển sang Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSD) sau khi kết thúc phiên giao dịch

1 Quy định thanh toán chứng khoán thời gian đầu:

+ Quyết định 87/2007/QĐ-BTC ngày 22/10/2007 v/v Quy chế đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán chứng khoán

Điều 32 Bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán

1 TTLKCK thanh toán theo kết quả bù trừ đa phương, song phương và thanh toán theo từng giao dịch cho giao dịch của các chứng khoán đã niêm yết

và giao dịch của các chứng khoán chưa niêm yết của công ty đại chúng

2 Việc bù trừ chứng khoán được TTLKCK thực hiện theo từng chứng khoán và tách biệt theo loại tài khoản môi giới cho khách hàng trong nước, tài khoản môi giới cho khách hàng nước ngoài và tài khoản tự doanh của thành viên lưu ký

3 Đối với giao dịch mua, bán chứng khoán niêm yết, TTLKCK thực hiện thanh toán căn cứ vào kết quả giao dịch do SGDCK, TTGDCK cung cấp

4 Đối với giao dịch mua, bán chứng khoán chưa niêm yết của công ty đại chúng, TTLKCK thanh toán giao dịch căn cứ vào kết quả giao dịch của nhà đầu

tư được thực hiện tại các các công ty chứng khoán và chuyển vào TTLKCK thông qua TTGDCK

5 Giám đốc TTLKCK quyết định áp dụng các phương thức thanh toán tại TTLKCK sau khi được UBCKNN chấp thuận

6 TTLKCK quy định trình tự và thủ tục thanh toán giao dịch chứng khoán tại SGDCK, TTGDCK

Điều 33 Thanh toán giao dịch của thành viên

1 Các thành viên của TTLKCK phải mở tài khoản thanh toán bù trừ tại Ngân hàng thanh toán để thanh toán tiền cho các giao dịch chứng khoán theo nguyên tắc giao dịch chứng khoán niêm yết tách biệt với giao dịch chứng khoán của công ty đại chúng chưa niêm yết

2 Trường hợp khách hàng mở tài khoản lưu ký chứng khoán tại thành viên lưu ký là ngân hàng thương mại và đặt lệnh giao dịch qua công ty chứng khoán, việc thanh toán giao dịch sẽ do ngân hàng lưu ký thực hiện

3 Trường hợp thành viên lưu ký không thực hiện đúng các nguyên tắc về quản lý và thanh toán giao dịch theo quy định của pháp luật dẫn đến việc thiếu tiền hoặc chứng khoán để thanh toán, thành viên lưu ký có nghĩa vụ thực hiện thanh toán giao dịch đó thay cho khách hàng

+ Quyết định số 57/QĐ-VSD ngày 08/5/2012 v/v quy chế hoạt động bù

trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán.

Việc bù trừ tiền thanh toán chứng khoán được thực hiện cho từng thành viên theo từng thị trường Đối với các giao dịch cổ phiếu, chứng chỉ quỹ, trái phiếu công ty niêm yết và đăng ký giao dịch trên các Sở giao dịch chứng khoán, tiền thanh toán giao dịch của thành viên sẽ được chuyển giao trên cơ sở VSD bù trừ chung giữa số tiền được nhận và số tiền phải trả cho các giao dịch có cùng thời gian, phương thức thanh toán tại các Sở giao dịch chứng khoán VSD áp dụng các phương thức bù trừ và thanh toán dưới đây cho các giao dịch chứng khoán:

- Đối với giao dịch trái phiếu VND: VSD thực hiện thanh toán theo kết quả

bù trừ đa phương với thời gian thanh toán là T+1

- Đối với giao dịch trái phiếu ngoại tệ: VSD thực hiện thanh toán theo phương thức trực tiếp với thời gian thanh toán là T+1

- Đối với giao dịch cổ phiếu, chứng chỉ quỹ: VSD thực hiện thanh toán theo kết quả bù trừ đa phương với thời gian thanh toán T+3

Việc thanh toán giao dịch chứng khoán được thực hiện theo nguyên tắc:

- VSD thực hiện thực hiện thanh toán chứng khoán theo hình thức chuyển giao ghi sổ thông qua hệ thống tài khoản lưu ký của thành viên lưu ký bên mua

và bán đồng thời điều chỉnh thông tin sở hữu tài khoản của người đầu tư mua và người đầu tư bán; Ngân hàng thanh toán (BIDV) thực hiện thanh toán tiền theo kết quả bù trừ tiền của VSD thông qua hệ thống tài khoản tiền của các thành viên lưu ký mở tại Ngân hàng thanh toán

- Thanh toán giao dịch chứng khoán được thực hiện theo nguyên tắc: việc chuyển giao chứng khoán tại VSD diễn ra chắc chắn và đồng thời với việc chuyển tiền tại Ngân hàng thanh toán (nguyên tắc DVP - Delivery Versus

Payment) Cơ chế thanh toán giao dịch DVP cho phép các bên tham gia giao dịch loại bỏ được các rủi ro về thanh toán, theo đó, bên mua và bán phải có đủ tiền và chứng khoán để đảm bảo khả năng thanh toán giao dịch chứng khoán

2 Quy định thanh toán chứng khoán hiện nay:

Ngày 15/8/2012, Tổng Giám đốc Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt

Nam (VSD) đã ký ban hành quyết định số 148/QĐ-VSD sửa đổi, bổ sung quy

chế hoạt động bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán ban hành theo quyết định số 57/QĐ-VSD ngày 08/5/2012 Quyết định này có hiệu lực thi hành từ

ngày 4/9/2012.

Từ 4/9, rút ngắn thời gian sửa lỗi giao dịch, chốt số dư tài khoản tiền gửi thanh toán bù trừ để đảm bảo thanh toán cổ phiếu vào 9h ngày T+3

Mục đích của việc sửa đổi, bổ sung nhằm đáp ứng việc rút ngắn thời gian thanh toán về 9h00 ngày T+3 đối với giao dịch cổ phiếu, chứng chỉ quỹ theo Thông báo số 83/TB-UBCK ngày 8/5/2012 của Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước

- Một số thay đổi chính: Một số nội dung chính trong quy trình thanh toán T+3 có thay đổi so với quy định hiện hành như:

+ Điều chỉnh thời gian xác nhận kết quả giao dịch, nộp hồ sơ sửa lỗi giao dịch từ 10h ngày T+2 sang 8h30 ngày T+2;

+ Điều chỉnh thời gian chốt số dư tài khoản tiền gửi thanh toán bù trừ của thành viên tại ngân hàng thanh toán để xác định khả năng thanh toán tiền của thành viên từ 11h00 ngày T+3 sang 16h00 ngày T+2

 Những điều chỉnh này nhằm đảm bảo cho việc hoàn tất thanh toán tiền và chứng khoán được rút ngắn về trước 9h00 ngày T+3 (hiện nay là 15h00 ngày T+3)

II So sánh với một số quốc gia điển hình khác

Mỗi nước có phương thức bù trừ khác nhau, như: Việt Nam, thực hiện tại Trung tâm lưu ký chứng khoán; Thái Lan tại Trung tâm bù trừ Thái lan; Philippine tại Tổ chức bù trừ chứng khoán Philippines Tại Nhật Bản, Công ty

cổ phần bù trừ chứng khoán Nhật Bản - JSCC đảm nhiệm các nghĩa vụ của người bán hay người mua với vai trò là một đối tác trung tâm

Một số nước như Nhật, Hàn Quốc: nhà đầu tư có thể mua bán chứng khoán trong ngày do quy trình thanh toán nhanh gọn và hệ thống công nghệ hỗ trợ tốt

Ở một số nước khác thì thời gian thanh toán cũng chỉ là T+1, thực tế trong quy trình giao dịch của các nước rất ít có phần so khớp số dư tài khoản giữa công ty chứng khoán và trung tâm lưu ký, đồng thời với hệ thống phần mềm hiện đại

của các nước thì không cần quá nhiều trung gian tham gia vào quy trình thanh toán nên thời gian được rút gọn

Tại sàn giao dịch chứng khoán của Singapore (SGX), nơi mà người ta vẫn nghĩ sẽ được chứng kiến cảnh mua bán náo nhiệt của các nhà môi giới chứng khoán, nhưng trên thực tế không gian ở đây rất yên tĩnh Không có một nhà môi giới nào xuất hiện, chỉ có lác đác một vài nhà đầu tư đến trò chuyện với các giao dịch viên do có nhu cầu được nhìn thấy "người thật, việc thật"

Bà Betty Fong, phụ trách quan hệ công chúng của Sở cho biết, hoạt động giao dịch tại Sở được thực hiện qua hệ thống điện tử và Sở đã quyết định không còn để lại sàn truyền thống nữa Ở đây, công nghệ đóng vai trò hạt nhân, còn con người trở thành đối tượng được phục vụ

Mua cổ phiếu không cần tiền: Nếu như tại Việt Nam, nhà đầu tư muốn

mua chứng khoán trên thị trường niêm yết thì điều kiện bắt buộc là phải có đủ số tiền ký quỹ, nhưng tại Singapore, nhà đầu tư không bị quản chặt về trách nhiệm thanh toán, trách nhiệm này thuộc về công ty chứng khoán nơi làm môi giới giao dịch Sau thời gian thanh toán (T+3), nếu nhà đầu tư không có tiền để trả cho số

cổ phiếu đã mua, công ty chứng khoán có quyền bán số chứng khoán đó để thu hồi vốn Nếu có lãi, nhà đầu tư sẽ được hưởng lợi nhuận, còn nếu lỗ, nhà đầu tư phải có trách nhiệm bù tiền Tại Singapore, nếu bạn không có chứng khoán, bạn vẫn có quyền đặt lệnh bán (bán khống) và công ty chứng khoán nơi bạn thực hiện giao dịch sẽ hỗ trợ bạn Nhà đầu tư tại thị trường chứng khoán Singapore cũng không bị hạn chế về số tài khoản được mở, nên một nhà đầu tư bình thường cũng có thể có từ 5-7 tài khoản

III Thực trạng và giải pháp tuân thủ các quy định trong thanh toán chứng khoán tại Việt Nam

1 Thực trạng tuân thủ các Quy định trong thanh toán chứng khoán tại Việt Nam:

Thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn chưa thể thực hiện T+1 mà vẫn phải

là T+3 Tại các nước phát triển, thì thời gian thanh toán chứng khoán càng ngắn càng cho thấy đó là một thị trường phát triển Khi đó tính thanh khoản của thị trường càng cao, việc quản lý giá, quản lý tình hình biến động của thị trường phải rất tốt thì mới cho phép việc rút ngắn thời gian này xuống thấp như vậy Còn tại Việt Nam, thị trường chứng khoán của chúng ta còn chưa phát triển như các quốc gia khác, thị trường còn nhỏ, dễ đổ vỡ, các nhà đầu tư hoạt động chưa thật sự chuyên nghiệp, khả năng quản lý thị trường còn yếu kém Nếu rút ngắn

thời gian xuống còn T+1 thì việc thị trường bị làm giá là rất dễ dàng, giá cổ phiểu có thể bị đẩy lên trong một thời gian ngắn, tạo thành những “bong bóng”

và dẫn đến sự đổ vỡ của thị trường như một điều tất yếu Việc đẩy thời gian ra

xa giúp hạn chế việc tạo sóng trên thị trường, tránh làm giá và cũng là thời gian cần thiết để xác định xem giao dịch đó là thật hay giả Cũng chính việc quản lý yếu kém này mà tại Việt Nam cũng không được phép mua bán khống chứng khoán, đây cũng là một điểm khác của thị trường chứng khoán Việt Nam, cho thấy chúng ta vẫn chưa thể theo kịp được các nước phát triển

Ví dụ điển hình về hiện tượng “làm giá” chứng khoán tại Việt Nam có thể

kể đến vụ việc làm giá chứng khoán của Chủ tịch HĐQT dược Viễn Đông – Lê Văn Dũng: ông Dũng thông qua em trai là Lê Văn Mạnh cùng một số người khác mở 11 tài khoản giao dịch chứng khoán, ông Dũng giao cho ông Mạnh chín tài khoản không thời hạn và cùng một số người sử dụng các tài khoản trên tham gia giao dịch sàn chứng khoán Theo đó, ông Dũng cùng nhóm người này đặt mua cổ phiếu DHT của Công ty Dược Hà Tây với mục đích tạo giao dịch ảo trên thị trường Điều này khiến nhiều nhà đầu tư tưởng thật và tiến hành đầu tư vào loại cổ phiếu này dẫn đến thiệt hại tài chính hàng trăm triệu đồng/cổ đông Cũng trong thời gian từ đầu năm 2010 đến nay, Công ty Dược Hà Tây đã thiệt hại lớn về việc giá cổ phiếu bị thao túng

Tuy nhiên để tăng tính thanh khoản về tiền, chứng khoán thì các Công ty chứng khoán đang lách luật và cho phép nhà đầu tư mua chứng khoán có thể nhận ngay chứng khoán hoặc bán chứng khoán và nhận tiền mặt bất kỳ khi nào

mà nhà đầu tư cần

- Các công ty chứng khoán “lách” luật T+3 khiến cho thời gian thực tế không còn là T+3 mà giảm xuống có khi chỉ còn T+2 hay T+1 Sự lách luật thể hiện ở việc các công ty này cho vay, ứng trước tiền, chứng khoán cho các nhà đầu tư trước khi thời hạn T+3 kết thúc, do vậy các nhà đầu tư vẫn có thể sử dụng tiền, chứng khoán mà không cần đợi đến 3 ngày sau theo quy định Đây là một

“chiêu” để thu hút các nhà đầu tư và là sự cạnh tranh giữa các công ty chứng khoán Bên cạnh đó các công ty còn thực hiện các hợp đồng cho vay, mượn chứng khoán đối với các khách hàng, cũng chỉ là để thu hút được nhiều các nhà đầu tư, và chính những điều này đem lại mức độ rủi ro cao cho các công ty chứng khoán Điều này cũng dẫn tới hiện tượng mua bán khống chứng khoán tại Việt Nam, hiện đang diễn ra phổ biến Mới đây nhất, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước vừa ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với công ty cổ phần Chứng khoán Golden Bridge Việt Nam do những hành vi vi phạm quy định pháp luật về chứng khoán Theo đó, doanh nghiệp này bị phạt 220 triệu đồng vì cho phép khách hàng đặt lệnh mua, bán khống chứng khoán khi không

có đủ tiền và cổ phiếu trong tài khoản theo như quy định của Luật chứng khoán

- Trong thanh toán của các công ty chứng khoán vẫn có sự vi phạm quy chế Có thể điểm qua một vài sự vi phạm điển hình trong thời gian qua như sau:

 Vi phạm quy định về thanh toán bù trừ: Theo Quy định của Trung tâm Lưu ký chứng khoán VN về hoạt động thanh toán bù trừ, vào ngày T+3, các Công ty CK có trách nhiệm cân đối nguồn tiền chuyển về tài khoản mở tại Ngân hàng chỉ định thanh toán (BIDV Hà Thành) để thực hiện thanh toán bù trừ Tuy nhiên, trong thời gian gần đây các Công ty CK ở trên liên tục bị mất thanh khoản, không cân đối được nguồn tiền cho hoạt động thanh toán bù trừ, do vậy TTLKCK phải thực hiện việc cho vay bắt buộc đối với các Công ty này để thanh toán Nguyên nhân dẫn tới việc không cân đối được nguồn tiền là do: Công ty đã thực hiện số lệnh mua CK với giá trị lớn hơn so với giá trị CK bán trong ngày Mặt khác Khách hàng mua CK nhưng không có tiền mặt trên tài khoản mua, do vậy, đến ngày T+3, Công ty phải ứng tiền cho những khách hàng mua để thực hiện bù trừ Khi không tự cân đối được sẽ đến hiện tượng mất khả năng thanh khoản

Trong năm 2012, một loạt các Công ty CK vi phạm quy chế thanh toán bù trừ của TTLKCK, có thể kể ra đây là Công ty CPCK Golden Bridge Việt Nam, Chứng khoán Tràng An,…:

- Trong 3 tháng cuối năm 2012, Công ty CPCK Golden Bridge Việt Nam

đã 3 lần bị đình chỉ hoạt động giao dịch do vi phạm thanh toán với Trung Tâm lưu ký và 2 lần bị hủy giao dịch với các bên liên quan Từ những lý do trên, UBCK Nhà nước đã đặt Công ty CPCK Golden Bridge Việt Nam vào diện kiểm soát đặc biệt từ ngày 5/12/2012 đến 5/4/2013

- Ngày 11/9/2012, Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSD) đã có Quyết định số 160/QĐ-VSD về việc đình chỉ tạm thời hoạt động thanh toán bù trừ giao dịch chứng khoán của Công ty cổ phần Chứng khoán Tràng An từ ngày 12/9/2012 đến ngày 12/10/2012 trừ việc thanh toán giao dịch của các ngày 10/9/2012 và 11/9/2012 (ngày thanh toán lần lượt là 13/9/2012 và 14/9/2012) do tiếp tục vi phạm nghĩa vụ thanh toán giao dịch chứng khoán, không hoàn trả tiền vay Quỹ hỗ trợ thanh toán theo quy định tại Quy chế hoạt động bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán trong thời gian bị đình chỉ tạm thời hoạt động lưu

ký, gây nguy hại cho hệ thống thanh toán chứng khoán của VSD

- Chứng khoán SME bắt đầu thu hút sự chú ý của nhà đầu tư bắt đầu từ cuối năm 2011 khi Trung tâm Lưu ký chứng khoán Việt Nam quyết định tạm thời đình chỉ hoạt động của công ty từ 3/11/2011 đến 3/12/2011 do thường