cái bi ,cái hài trong văn học nghệ thuật

KHÁI NIỆM Cái bi là phạm trù mỹ học cơ bản chỉ sự thất bại hay cái chết của cái đẹp trong cuộc đấu tranh không khoan nhượng với lực lượng đối lập; là thắng lợi của lực lượng phản động, l

PHẠM TRÙ MĨ HỌC CÁI CÁI BI

1 KHÁI NIỆM Cái bi là phạm trù mỹ học cơ bản chỉ sự thất bại hay cái chết

của cái đẹp trong cuộc đấu tranh không khoan nhượng với lực lượng đối lập; là thắng lợi của lực lượng phản động, lạc hậu trước các lực lượng cách mạng, tiến bộ; là những

hy sinh, tổn thất mà phía cách mạng phải gánh chịu trong cuộc đấu tranh với giai cấp lạc hậu

2 BẢN CHẤT THẨM MĨ CỦA CÁI BI

a Cái bi là sự xung đột giữa yêu cầu tất yếu về mặt lịch sử với việc không đủ khả năng thực hiện được yêu cầu đó trong thực tiễn Bản chất thẩm mĩ của cái bi

là sự xung đột dẫn đến mất mát đau thương Song, không phải mọi sự xung đột dẫn đến mất mát đau thương đều là cái bi Cơ sở để xem xét việc nảy sinh cái bi là sự

xung đột giữa yêu cầu tất yếu về mặt lịch sử với việc không đủ khả năng thực hiện được yêu cầu đó trong thực tiễn (C Mác) Như vậy, những xung đột thông thường của đời sống không phải cơ sở nảy sinh cái bi Chẳng hạn, những xung đột giữa những

anh chàng nghiện rượu, tranh giành đất đai để rồi chém giết nhau Do đó, những chết chóc đau khổ thường tình không nằm trong phạm trù cái bi của mỹ học Nghệ sĩ Anh

thế kỷ XIX, John Ruskin phân biệt:Thơ chỉ có thể lên tiếng với nỗi buồn của cô gái khóc cho tình yêu trong trắng bị tan vỡ, chứ không thể viết về giọt nước mắt của kẻ

hà tiện đánh mất tiền Ở đây có hai loại nước mắt, nước mắt cúa cái bi (nước mắt của

cô gái) và nước mắt của cái hài (nước mắt của anh chàng hà tiện) Chỉ thuộc về cái bi những hy sinh tổn thất có ý nghĩa xã hội mang tính quy luật trong sự phát triển lịch sử

Bi kịch cá nhân xảy ra trong tình yêu, trong gia đình, ngoài xã hội cũng có thể là cái bi, nếu đằng sau nó cũng chứa những xung đột xã hội, mang tầm vóc lịch sử Chẳng hạn bi kịch số phận Chí Phèo (trong Chí Phèo), Hămlét (trong Hămlét), Mácbet (trong Mácbét), Lỗ Thị Phượng (trong Lôi vũ) Các bi kịch xã hội như thoái trào cách mạng, tổn thất lớn lao của cuộc chiến đấu của quần chúng cách mạng cũng thuộc về cái bi Chẳng hạn, phong trào Công xã Pari, 1871 ở Pháp

(1) Cái bi trong xã hội

Trước hết, cái bi trong xã hội phản ánh những mâu thuẫn, sự xung đột tạm thời nhưng chưa giải quyết được và cũng lànhững tình huống của cái đẹp, cái anh hùng, cái cao thượng bị tiêu vong, còn gọi là bi kịch của cuộc sống Chẳng hạn, cái chết của

Nguyễn Trãi hay còn gọi là “Vụ án vườn Lệ chi” đã tạo nên sự đồng cảm, đồng khổ

sâu sắc và to lớn của dân tộc Việt Nam Đây là một bi kịch của lịch sử làm nhức nhối tâm can của hàng triệu triệu con người Việt Nam Vua Lê Thái Tôn sau khi duyệt binh

ở Chí Linh (Hải Dương), ghé thăm Nguyễn Trãi đang trí sỹ ở Côn Sơn – thấy người tỳ thiếp của Nguyễn Trãi là Nguyễn Thị Lộ xinh đẹp có tài, bèn phong cho chức Lễ nghi học sỹ và bắt theo hầu Nhưng khi đến vườn Lệ Chi thuộc huyện Gia Bình thì vua đột ngột mất Đó vào tháng 7 năm nhân tuất 1442 Triều đình nhà Lê đã qui tội giết vua cho Nguyễn Thị Lộ, vợ của Nguyễn Trãi, và tru di ba họ của Nguyễn Trãi Trước thảm kịch to lớn đó của lịch sử Việt Nam và chính ngay cả triều đình phong kiến nhà

Lê cũng không phải hoàn toàn bất công Chỉ 22 năm sau vua Lê Thánh Tông đã giải tỏa vụ bi kịch khốc liệt đó

Do những điều kiện lịch sử nhất định nào đó, mà cái hoàn toàn mới bị thất bại,

do chưa gặp được những điều kiện lịch sử thật chín muồi để chiến thắng, Chẳng hạn như Công xã Pari, của Nam kỳ khởi nghĩa

Thứ hai, cái bi kịch của chính cái cũ chưa hết vai trò lịch sử Nhân vật

Đôngkisốt có phần bi có phần hài Lòng tốt của tầng lớp hiệp sỹ đã hết vai trò lịch sử

mà họ chưa chịu chấm dứt, đã nhận được sự đồng cảm, đồng khổ của lịch sử và cũng nhận cả được tiếng cười phê phán Bi kịch này là bi kịch của cái cũ nhưng không hoàn toàn cũ, chưa tiếp cận được cái mới, nên không đáp ứng được yêu cầu và nhiệm vụ của lịch sử C.Mác đã đã nói về sự tiêu vong của tính bi kịch trong chế độ phong kiến

ở Anh và Pháp bởi vì nó tiêu vong khi vẫn đang còn sinh lực C.Mác viết: “Lịch sử của chế độ cũ là bi kịch, chứng nào nó còn là cái quyền lực của thế giới tồn tại bao nhiêu đời nay, còn trái lại tự do là cái tư tưởng ám ảnh một số người cá biệt, nói khác

đi chừng nào chính bản thân chế độ cũ tin và cần phải tin vào tính chất hợp lý của nó”[1]

Thứ ba, bi kịch của sự lầm lẫn thường được nêu ra như những bài học xương

máu của đường đời, nó nhắc nhở con người một bài học cảnh giác Chẳng hạn như An Dương Vương mất loa thành phải giết con gái và tự tử vì mất cảnh giác Ôtenlô từ một nô lệ da đen, bằng cả cuộc đời dũng cảm và thông minh của mình, trờ thành võ tướng và lay động được tình yêu của một thiếu nữ da trắng, nhưng rồi đã giết người yêu của mình không phải vì quá ghen mà vì quá tin, thành ra bị kẻ địch lừa dối Dạng

thức này chúng ta cũng thấy ở Việt Nam trong truyền thuyết về Mỵ Châu, Trọng Thủy:

Tôi kể ngày xưa truyện Mỵ Châu

Trái tim lầm tưởng để trên đầu

Nỏ thần vô ý trao tay giặc

Nên nỗi cơ đồ đắm biển sâu

(Tố Hữu)

(2) Cái bi trong nghệ thuật

Cái bi trong nghệ thuật thể hiện ở nghệ thuật bi kịch trong lịch sử phát triển của

mỹ học, của nghệ thuật, nhưng xét cho cùng nó cũng phản ánh cái bi kịch của cuộc sống, nhưng tùy theo những điều kiện lịch sử nhất định mà có những nội dung và hình tượng thẩm mỹ về bi kịch cũng khác nhau

Các nhà nghệ thuật cổ đại như Hômerơ với thiên anh hùng ca Iliát và Ôđixê hoặc Êsilơ với Prômêtê bị xiềng đều có khát vọng là con người muốn nhận thức, muốn lý

giải nhưng xung đột gay gắt của cuộc sống bằng thẩm mỹ Các anh hùng của nghệ thuật bi kịch thời kỳ này đều mang đậm tính bi – hùng kịch thường bị thất bại thảm thương, bị đọa đầy đau khổ, nhưng nó thể hiện tính bất tử của con người chân chính

biết hy sinh vị lợi ích của nhân dân Chính vì vậy mà nghệ thuật bi kịch cổ đại đã biết buộc cái chết, hy sinh để phục vụ cuộc sống.

Bi kịch thời kỳ trung cổ mang mầu sắc tôn giáo, phục vụ cho hệ thống giáo lý

nhà thời công giáo gắn với truyền thuyết phạm tội của Ông bà Ađam và Êva Cho nên,

bi kịch phương Tây thời trung cổ không mỹ hoá vẻ đẹp con người, mà chỉ mỹ hoá thảm cảnh của con người, nó ca ngợi sự đau thương của con người bằng triết lý mỹ học giả dối, ích kỷ phục vụ tôn giáo

Bi kịch thời kỳ phục hưng là một bước tiến quan trọng, vì nó đặt ra một vấn đề

nhân sinh một cách trực tiếp Mâu thuẫn bi kịch thời kỳ này phản ánh mâu thuẫn của bước quá độ từ xã hội phong kiến sang chủ nghĩa tư bản Nó xây dựng được những mâu thuẫn điển hình giữa một bên với tính cách là những người khổng lồ muốn xoá

bỏ cái cũ, muốn giải phóng con người nhất là cá nhân con người ra khỏi xiềng xích của thần quyền tôn giáo với một bên muốn giữa lại những gì của cái cũ Bi kịch thời

kỳ này gắn liền tên tuổi của Sếchpia với các tác phẩm nổi tiếng: Hămlét, Ôtenlô, Rômêô và Giuyliét, Ma bét và Vua Lia.

Bi kịch thời kỳ này còn phản ánh những mâu thuẫn sâu sắc giữ lý tưởng nhân văn, hướng về tự do muốn giải phóng con người với thực tại là con người đang rơi vào sự trói buộc không chỉ của xiềng xích cũ, mà còn xiềng xích mới đang hình thành với những khát vọng, ham muốn tình dục tiền bạc của chủ nghĩa cá nhân mang tính phổ biến

Bi kịch của thời kỳ khai sáng đã hướng vào những vấn đề cơ bản của cuộc sống

nhằm giải quyết những mâu thuẫn, xung đột của xã hội Điểm nổi bật nhất của tính cách các nhân vật trong bi kịch thời kỳ này, là sự nồng nhiệt của những khát vọng, sự đam mê, căm giận, kiêu hãnh, đau đớn, hy vọng, tuyệt vọng của tình yêu của tuổi trẻ Chẳng hạn như trong vở bi kịch: “Âm mưu và tình yêu” của Sinle là một ví dụ

Bi kịch của phương Tây hiện đại dựa trên triết lý bi đát (chủ yếu là triết học – mỹ

học hiện sinh), để hình thành quan niệm về sự thỏa hiệp đau thương không tránh khỏi của con người với thực tại nghiệt ngã và bạo tàn Chính vì thế nghệ thuật phương Tây hiện đại dựng lên những con người bị tha hoá như: con người vỡ mộng, con người

nhỏ bé Chẳng hạn như tác phẩm “Buồn nôn”của J Pônsắc trong mỹ học hiện sinh.

Bi kịch hiện thực xã hội chủ nghĩa lại chú trọng mối quan hệ giữa tính cách và

hoàn cảnh và tính trong đại bên trong của nhân vật bi kịch Ý thức đón nhận sự hy sinh và tính lạc quan tin vào chiến thắng vì tư tưởng giải phóng con người và giải phóng xã hội để xây dựng một xã hội mới tốt đẹp hơn

Trước hết cần khẳng định cái hài là một hiện tượng thẩm mỹ khách quan, nó là một phạm trù nghiên cứu của mỹ học Cái hài được xem là một trong những phương tiện biểu hiện của tình cảm thẩm mỹ trong sự đối xứng có tính chất tương đối với cái

bi Cái hài là tấm gương phản chiếu cái bi và ngược lại Bên cạnh đó cái hài còn được thể hiện trong chức năng triết học của những hình thái ý thức xã hội bên cạnh sự mâu thuẫn với cái bi Cái hài có vai trò rất lớn trong mỹ học.Nó thể hiện kinh nghiệm nhiều hình, nhiều vẻ của ý thức xã hội Và nó phản ánh thực tiễn đời sống xã hội chủ yếu dưới góc độ phủ định bên cạnh sự trợ giúp đắc lực của các triết lý triết học ẩn sâu trong bản thân cái hài Vai trò của cái hài trong đời sống xã hội lại có điểm khác hơn

so với trong mỹ học Nó đi từ phản ánh khái quát những kinh nghiệm trong mý học đến cụ thể xâm nhập vào từng lát cắt của đời sống Nó trở thành phương tiện để phát hiện những xung đột, những mâu thuẫn xã hội, giai cấp, nó là hình thái phê phán đặc biệt có cảm xúc.Trong mỹ học, phạm trù cái hài được nghiên cứu ở cấp độ khái quát,

cấp độ ý nghĩa chung và “phổ cập chung” Bằng cách đi vào nghiên cứu trên cơ sở các bình diện nội hàm và ngoại diên của nó.Trong đời sống thực tiễn xã hội, cái hài được biểu hiện rất phong phú đa dạng Nó vừa là phương thức của cái khôi hài vừa được bắt nguồn từ chính cơ sở khách quan là cái khôi hài Cái hài lại một lần nữa được chuyển tải đến đời sống bằng công cụ sắc bén là tiếng cười Tiếng cười với những sắc thái ý nghĩa khác nhau trong cường độ và tính chất của nó Tiếng cười trong vai trò biểu hiện sự giễu cợt, mỉa mai, sâu cay Tất nhiên là có cái cười, tiếng cười âu yếm và cũng có tiếng cười, cái cười mà thực chất không phải là “cười” Nó là lưỡi dao ngọt ngào thể hiện sự đả kích, trào phúng

Cơ sở của cái hài cũng có thể nằm ngay trong những cái mới, cái tiến bộ , tích cực ví dụ như những biểu hiện đãng trí vụng về , thậm chí ngớ ngẩn của một người tốt khiến người ta phải bật cười

Ví dụ: Isacc Newton(1642- 1727) nhà bác học lớn của thế kỉ 18 Một lần luộc trứng để ăn sáng đã đảng trí bỏ luộc luôn chiếc đồng hồ quả quýt Khi đến giảng trường Đại học, lúc móc túi lấy đồng hồ để xem giờ thì hóa ra quả trứng chưa luộc, còn đồng hồ thì đang được nấu trong nồi trứng luộc ở nhà + hình thái tiêu biểu điển hình nhất của cái hài là cái xấu, cái giả ,cái ác,về mặt đạo đức,cái lạc hậu, tiêu cực về mặt chính trị(những cái đối lập với cái đẹp cái cao cả) + Tóm lại, cái hài là một phạm trù thẩm mĩ cơ bản dùng để nhận thức và đánh giá về một loại hiện tượng của đời sống, đó là những cái xấu nhưng lại cố sức tỏ ra là đẹp.khi mâu thuẫn này bị phát hiện đột ngột sẽ tạo ra tiếng cười tích cực, có ý nghĩa phê phán, phủ định cái xấu nhân danh cái đẹp

+Ý nghĩa xã hội của hài hước: dùng để phê phán những thói xấu trong nội bộ nhân dân Tiếng cười hài hước là tiếng cười lạc quan xuất phát từ niềm tin đối với con người.ở mức độ biểu hiện này, cái hài chưa bộc lộ ý nghĩa xã hội một cách sâu sắc

Nó còn có khả năng uốn nắn, sửa chữa những thói hư tật xấu của con người -hình thức cao nhất của cái hài là châm biếm đả kích: đối tượng của nó là kẻ thù của cái đẹp ,là những tàn tích của cái cũ ,là những hiện tượng đã lỗi thời, tiêu cực ,phản động khi nó tỏ ra nguy hiểm về mặt xã hội

+Đặc điểm: tiếng cười trong trường hợp này là tiếng cười nhạo báng không thương tiếc, là tiếng cười tố cáo, vạch trần bản chất xấu xa của đối tượng, là tiếng

cười cay độc không khoan nhượng với thái độ phê phán gay gắt, được biểu hiện thông qua các phương tiện nghệ thuật

+ Ý nghĩa xã hội của châm biếm, đả kích: nhằm tẩy chay, tiêu diệt các tệ nạn xã hội, phủ định dứt khoát đối với những gì đi ngược lại với lý tưởng chính trị, đạo đức

và thẩm mỹ , tiên tiến của thời đại đến đây, trong tiếng cười có pha lẫn niềm căm ghét khinh bỉ thậm chí, người ta có thể không cười được khi tính chất phê phán đạt đến độ gay gắt nhất tiếng cười trong trường hợp này thể hiện khuynh hướng xã hội mạnh mẽ nhất

+ Tóm lại, là những mức độ biểu hiện khác nhau của cái hài song châm biếm đả kích cao hơn hài hước ở mức độ gay gắt và tính triệt để của sự phê phán Nếu hài hước thông qua sự phê phán để khẳng định phẩm chất tốt đẹp của đối tượng thì châm biếm đả kích lại nhằm phủ định đối tượng từ trong bản chất của nó Do vậy, ý nghĩa

xã hội mà chúng ta đem lại cũng không giống nhau

+ Mĩ học Marx – Lê nin đặc biệt nhấn mạnh ý nghĩa xã hội của cái hài

+ Thông qua việc phát hiện mâu thuẫn, tiếng cười trong cái hài có ý nghĩa xã hội

vô cùng sâu sắc, và đó là tiếng cười tích cực, đem lại niềm vui, sự sảng khoái và sức khỏe cho con người, là sự khẳng định những phẩm chất trí tuệ, đạo đức và năng lực thẩm mĩ cao của con người

+ Cái hài còn là một hình thức phê phán đặc biệt, phê phán bằng cảm xúc sáng tạo tích cực, nhằm Phủ định cái xấu, cái cũ ,cái lạc hậu và khẳng định cái tốt,cái tích cực Cái cười chân chính bao giờ cũng thuộc về kẻ mạnh, thuộc về lực lượng chính nghĩa cái hài lại có ý nghĩa xã hội sâu sắc, có vai trò quan trọng trong việc giáo dục

tư tưởng, đạo đức và thẩm mĩ cho con người

4 Cái hài trong cuộc sống và trong nghệ thuật

- Cái hài có mặt từ rất sớm trong xã hội loài người, xuất hiện đầu tiên trong những hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian (folklor) của xã hội tiền giai cấp

+ Cái hài trong cuộc sống: Trong cuộc sống, cái hài nảy sinh trong cuộc đối đầu giữa cái đẹp với cái xấu Khi xã hội đang còn cái xấu thì cái hài đang còn lí do dể xuất hiện

+ Cái hài trong nghệ thuật: cái hài trong nghệ thuật là sự phản ánh cái hài trong cuộc sống nhưng ở dạng tiêu biểu, tinh túy và ổn định hơn Trong hầu hết các loại hình nghệ thuật cái hài đều có mặt (chỉ trừ kiến trúc là một ngoại lệ) chẳng hạn :

tranh châm biếm đả kích trong hội họa, hài kịch trong sân khấu, thơ trào phúng, truyện tiếu lâm trong văn học, phim hài trong điện ảnh trong đó, hài kịch trong sân khấu là một thể loại thể hiện được mọi đặc trưng bản chất của cái hài ở dạng điển hình nhất

“Cũng cờ,cũng biển, cũng cân đai

Cũng gọi ông nghè có kém ai

Mảnh giấy làm nên thân giáp bảng

Nét son điểm rõ mặt văn khôi

Tấm thân xiêm áo sao mà nhẹ

Cái giá khoa danh thế mới hời

Ghế tréo lọng xanh ngồi bảnh choẹ

Nghĩ rằng đồ thật hoá đồ chơi”

“Nguyễn Khuyến”

Nghệ thuật có khả năng thâm nhập sâu vào bản chất của cái hài, tập trung tô đậm, khắc sâu những mâu thuẫn mang tính hài, khiến cho nó nổi bật hơn, tiếng cười

vì vậy nổ ra giòn giã, khoái trá hơn, ý nghĩa phê phán cũng vì vậy mà thâm thía sâu sắc hơn

Vẻ đẹp đời sống muôn hình vạn trạng Đó là cái đẹp trong thiên nhiên, trong xã

hội và bản thân chủ nhân của thiên nhiên, xã hội – con người Thiên nhiên là nơi khởi nguyên của cái đẹp Vẻ đẹp thiên nhiên là thước đo đầu tiên của vẻ đẹp trong đời sống và trong nghệ thuật Bản thân mối quan hệ mật thiết giữa thiên nhiên và nghệ

thuật đã khẳng định vai trò của cái đẹp trong tự nhiên Từ bao đời nay, thiên nhiên là

một trong những đối tượng thể hiện hấp dẫn nhất của nghệ thuật Đọc Truyện Kiều,

liệu có ai không nhớ câu thơ diễn tả cảnh đẹp mùa thu này:

Long lanh đáy nước in trời Thành xây khói biếc, non phơi bóng vàng

Cảm hứng nghệ thuật bắt nguồn từ đất trời, sông núi, cỏ cây, hoa lá… thật vô cùng tận Biết bao kiệt tác nghệ thuật được khởi nguồn từ đó Và không chỉ có như vậy, chính vẻ đẹp thiên nhiên đã từng là thước đo ban đầu của nghệ thuật Đây chính

là cơ sở của quan niệm “bắt chước” khi giải thích bản chất của nghệ thuật trong các học thuyết mỹ học Hy Lạp thời cổ đại Âm nhạc là sự “bắt chước” âm thanh tự nhiên

của chim chóc, sông suối… Hội họa thì là sự “bắt chước” sắc màu và đường nét của

cây cối, động vật…

Cái đẹp trong xã hội vô cùng phong phú, đó là cái đẹp trong đời sống hàng ngày, trong lao động và trong đấu tranh Không nên xem thường cái đẹp bình dị hàng ngày

của cuộc sống đời thường Một hành vi, một lối cư xử, một nếp sống, một thói quen… trong gia đình và nơi cộng cộng đều cần được đánh giá theo tiêu chuẩn của cái đẹp

Và cuộc đời của mỗi người cũng như cuộc sống của mỗi cộng đồng sẽ có ý nghĩa biết bao nếu ở đâu, vào thời điểm nào, cái đẹp cũng luôn ngự trị trong ý thức cũng như trong thực tế Văn hóa thẩm mỹ chỉ được phát triển trong môi trường thẩm mỹ lành mạnh và phong phú Song nếu lao động là thước đo giá trị của con người, là tiêu chuẩn xem xét ý nghĩa của một đời người thì cái đẹp thông qua quá trình lao động và

ở thành quả lao động cần được đặc biệt coi trọng

Bàn tay ta làm nên tất cả

Có sức người sỏi đá cũng thành cơm (Hoàng Trung Thông)

Con người càng được tự do thì lao động càng không là việc làm khổ sai, nặng nhọc Họ tích cực tự giác cải tạo thiên nhiên vì mục đích của chính con người Vẻ đẹp trong lao động tạo ra những sản phẩm tinh thần cũng như vật chất khi ấy càng có điều kiện lung linh chói sáng Đấy là lý do giải thích vì sao mỹ học hiện đại lại tập trung nghiên cứu mặt thẩm mỹ trong lao động nhiều đến như vậy Tuy nhiên, muốn vươn tới tự do, con người không chỉ cần được giải thoát ra khỏi sự lệ thuộc vào tự nhiên Nhiều thế lực và mối ràng buộc xã hội khác nhau luôn đe dọa con người, khiến con người phải đứng lên giành và giữ cuộc sống và khát vọng tự do của mình

Trên đời ngàn vạn điều cay đắng Cay đắng chi bằng mất tự do (Hồ Chí Minh)

Vẻ đẹp nảy sinh trong quá trình và thành quả đấu tranh xã hội chân chính xưa nay được mỹ học đặc biệt đề cao Vẻ đẹp không thể đứng ngoài cuộc xung đột giữa chân và ngụy, thiện và ác, chính và tà Đó cũng là sự khác biệt chủ yếu giữa cái đẹp trong xã hội và cái đẹp trong thiên nhiên Nói khác đi, nếu cái đẹp là một phạm trù giá trị, thì giá thị thẩm mỹ trong đời sống của con người bao giờ cũng gắn chặt với giá trị

chính trị, giá trị nhận thức và giá trị đạo đức Cái đẹp không bao giờ tách ra khỏi cái tiến bộ, cái chân và cái thiện là vì thế!

Tiêu biểu cho vẻ đẹp trong xã hội là vẻ đẹp nơi con người Tục ngữ có

câu “Người ta là hoa đất” Nhà thơ dân tộc Giáy là Lò Ngân Sủn thì viết:

Người đẹp là ước mơ

Treo nước mắt mọi người…

Vẻ đẹp có ở khuôn mặt, vóc dáng, hình hài nơi con người Thật may mắn cho

những người được trời phú cho một vẻ đẹp bề ngoài hấp dẫn Câu “Cái nết đánh chết cái đẹp” chỉ đúng khi có sự đắn đo, cân nhắc giữa “sắc” với “tài” và “đức” Còn

nhìn chung, không một ai có trí tuệ lành mạnh tích cực lại xem nhẹ vẻ đẹp của thân

xác con người Những trí tuệ lành mạnh tích cực đồng thời đề cao vẻ đẹp của phẩm chất bên trong con người Trong trường hợp này, đi cùng với cái đẹp là cái duyên Vẻ

đẹp bề ngoài có thể phôi phai theo năm tháng, riêng cái duyên thì ít bị biến đổi hơn nhiều

Tất cả vẻ đẹp của thiên nhiên, xã hội và con người được tập trung trong nghệ thuật – nơi hội tụ của cái đẹp Đã đành ở đâu và trong bất cứ lãnh vực nào, con người cũng mong muốn “sáng tạo theo quy luật của cái đẹp” Song chỉ trong nghệ thuật,

con người mới có dịp tiếp xúc với cái đẹp rõ rệt và thường xuyên hơn cả Vì đây là một lĩnh vực sản sinh ra cái đẹp một cách có ý thức nhất, chuyên biệt nhất Cái đẹp

trong tác phẩm nghệ thuật mang vẻ hoàn thiện, đẹp cả về nội dung lẫn hình thức Trong nội dung tác phẩm, dễ thấy hơn là đối tượng đẹp (con người đẹp, môi

trường đẹp, cảnh trí đẹp…) Thể hiện cái xấu cũng nhằm hướng tới cái đẹp

Mảnh giấy làm nên thân giáp bảng Nét son điểm rõ mặt văn khôi (Nguyễn Khuyến)

Mỉa mai “tiến sĩ giấy”, có danh mà không có thực, là một cách khẳng định vẻ

thực chất vốn xa lạ với mọi sự khoa trương, trống rỗng ở đời Sâu xa hơn trong nội

dung tác phẩm nghệ thuật là vẻ đẹp tư tưởng, tình cảm của người nghệ sĩ gửi gắm qua hình tượng Nghệ thuật không chỉ giải thích thế giới, nghệ thuật còn nâng cao tầm

nhìn, mài sắc cái nhìn của con người vào thế giới Tấm lòng và suy nghĩ của người nghệ sĩ mới đáng nói và đáng chia sẻ hơn tất cả Đó cũng là đặc điểm dễ thấy của cái đẹp nghệ thuật so với cái đẹp ngoài đời sống Tiếp xúc với cái đẹp trong nghệ thuật

con người không thể dửng dưng, ấy là bởi vẻ đẹp trong nghệ thuật thấm đậm cảm xúc

và tư tưởng của nhà sáng tạo Cái đẹp trong nghệ thuật đặc biệt được bộc lộ qua chất liệu và qua cách thức thể hiện nội dung Trong nghệ thuật, nói cái gì cố nhiên là quan

trọng Nói như thế, bằng cách nào quan trọng cũng không kém Hoàn toàn không giống với các sản phẩm vật chất và tinh thần khác, tác phẩm nghệ thuật phải ngời tỏa

vẻ đẹp hình thức Hiệu quả nghệ thuật tùy thuộc vào lao động nghệ thuật say mê và cực nhọc Tính hoàn thiện hoàn mỹ bao giờ cũng là mục tiêu phấn đấu của người nghệ sĩ Nhờ thế mà tác phẩm nghệ thuật chân chính mới sống mãi cùng thời gian

Cha mẹ sinh ra nàng

Gọi nàng là người con gái

Nghệ thuật sinh ra nàng

Gọi nàng là Thần vệ nữ

Nàng sinh ra lần thứ nhất – để chết

Nàng sinh ra lần thứ hai – để sống mãi

(Lò Ngân Sủn)

Vậy là, không thể nói đến cái đẹp mà quên nói đến nghệ thuật Tuy nhiên, cái đẹp và nghệ thuật không phải là một Cái đẹp không phải chỉ có trong nghệ thuật và

nghệ thuật không phải chỉ có nhiệm vụ sáng tạo ra cái đẹp Đồng nhất giữa cái đẹp và nghệ thuật sẽ sai lầm không kém việc hoàn toàn tách biệt chúng, không thấy mối liên

hệ giữa chúng

3 Cái cao cả, cái bi, cái hài

3.1 Cái cao cả

Hiện trong tiếng Việt có nhiều tên gọi khác nhau cho cùng một thuật

ngữ “sublime” Mỗi cách gọi có mặt “ưu”, mặt “liệt” riêng Giáo trình này gọi là “cái cao cả”.

Cũng như cái đẹp, cái cao cả là một phạm trù thể hiện đối tượng thẩm mỹ khá rộng rãi Cái cao cả có trong các hiện tượng và quá trình của tự nhiên, xã hội, con người và nghệ thuật Gần gũi với cái đẹp, cái cao cả có những phẩm chất và thuộc

tính gợi nên những cảm xúc tích cực và lành mạnh Đó là cơ sở khiến Hegel gọi cái cao cả là cái đẹp ở mức tuyệt đỉnh Song muốn nhận biết ra bản chất của cái cao cả

không thể không chỉ ra sự khác biệt của nó với cái đẹp Cái cao cả không giống cái

đẹp ở cả hai phương diện đối tượng và chủ thể Về mặt đối tượng thẩm mỹ, cái cao cả